1) сухой || сухое место; суша; кураанах от сухое сено; кураанахха таҕыс = выйти на сухое место; 2) пустой, порожний; кураанах иһит пустая посуда; кураанах хамыйах айахха баппат погов. сухая ложка рот дерёт; 3) перен. пустой, бессодержательный; бесполезный; кураанах тыл пустые слова # кураанах чэй пустой чай.

1. аат. Туһата суоҕу мээнэ уһатан-кэҥэтэн эбэтэр чахчыта суоҕу кырдьык оҥорон кэпсээһин. ☉ Долгое, неуместное рассуждение либо долгая малосодержательная речь; болтовня
   Кини ойоҕун дойҕоҕор үөрэнэн хаалан, иһиллии да соруммат быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Чэ, чэ, ити дойҕоҕу хааллар. И. Гоголев
   Ойууттар дойҕохторунан олорорбут уурайда. Эллэй
2. даҕ. суолт. Ис хоһооно суох, кураанах (этии, саҥа туһунан). ☉ Бессодержательный, пустой (о речи)
   Таптыыбын эбээт олоҕу, Тохтотуум дойҕох тойугу! Баал Хабырыыс
   Парламеннарга дьүүллэһэр боппуруостарга сыһыана суох уһун дойҕох этиилэр баар буолаллар. СГПТ

даҕ.
1. Хаппыт, уута, сиигэ суох. ☉ Сухой
Лиҥкинэс тиит мастардаах кураанах сиринэн айаннаан истибит. Н. Заболоцкай
Уот кураанах маһы иҥсэлээхтик сиэн чачыгыратта. Н. Габышев
2. Иччитэ суох, иччитэх, туох да угуллубатах, кутуллубатах (иһит-хомуос, хаа туһунан). ☉ Порожний, пустой
Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин
Натааһа мичээрдээн дьиэҕэ ааста, кураанах биэдэрэни лаҥкынатар. Н. Габышев
3. көсп. Туһата, суолтата, ис хоһооно суох. ☉ Пустой, бессодержательный, бесполезный
Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Олус улахан эниэргийэлээх частицалары үөрэтэргэ сорунуу диэн — кураанах лахсыыр. В. Яковлев
♦ Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) — албыннат, албыҥҥа түбэс. ☉ Быть обманутым, обмануться
«Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран Хобдох күтүөт аатыран, — Эрдэ турар элэгигэр Ити иһин киирбитэ. Күннүк Уурастыырап
Версияны таба булбатаххына, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов
◊ Кураанах кус — кус көрүҥэ: ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар кус (хол., моонньоҕон, көҕөн, чыркымай). ☉ Речные утки
Дулҕа төбөтүгэр кураанах кус төрүүр. Т. Сметанин
ср. тюрк. курас ‘сухой’

1. аат., кэпс. Элбэх тыл, мээнэ элбэхтик саҥарыы, дойҕох. ☉ Бессодержательная долгая речь, пустые слова
   Дьэ ити көхсүн этиттэр эрэ тохтообот хотун буолуо. Икки хас чаастаах лахсыыр саҕаланна быһыылаах. Амма Ач чыгыйа. [Терентий:] Манна үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра. Пьесалар-1956. Маас са лахсыыртан уонна резолюциялартан хал буолан хаалла, онон быыбарга аанньа кыттыбат, быыбары аахай бат буолла. В. Ленин (тылб.)
   △ Олоҕо суох мээнэ тыл, мээнэни саҥарыы. ☉ Бессмыслица, вздор, болтовня
   Аҕам оҕонньор: «Ити эмээхсин лахсыырын истимэ, эр киһи, эр бэрдэ буоллаҕыҥ, саҥата-иҥэтэ суох ыстанан хаал», — диэтэ. Ф. Софронов
   «Ээ, ити барыта сымыйа лахсыыр!» — Лариса өһүргэнэн эһиэхэйдэннэ. В. Яковлев
   Ээ, устурууксуйа диэн! Ол бүрүкүрээттэр лахсыырдара. Кинилэр хаһан хонууга үлэлээннэр ону билиэхтэрэй? Тумарча
2. даҕ. суолт. Этиигэ сыстыы ситиминэн быһаарыы буоллаҕына: мээнэ элбэх тыллаах, элбэх саҥалаах, дойҕохтоох. ☉ В позиции примыкающего определения: многословный, бессодержательный, вздорный (напр., о речи); любящий много говорить, болтливый
   Лахсыыр кэпсээн. Лахсыыр киһи.  Ити кини акаары уонна аһаҕас лахсыыр киһи эбээт. Н. Островскай (тылб.)
   ♦ Куба лахсыыр тойук (тыл) фольк. — элбэх саҥа, күүгээн. ☉ Шумный разговор, гомон
   «Дьэ, хайдах гынабыт, сүүс-сүүспүтүттэн аалсыһан, сүбэлэһэн көрүөҕүҥ дуу?!» — дэсиһэн ол улуу дуолаттар, маргыар бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов. Кус-хаас лахсыыра кэпс. — туора киһи сатаан ыпсыытын булан өйдөөбөт уһун кэпсэтиитэ, балкыһыыта. ☉ Долгая невра зумительная речь (или разговор).
   ср. туркм. лакгы ‘болтун, пустомеля, пустослов; болтливый’

I
даҕ. Ис хоһооно суох, кураанах, дойҕох (тыл-өс туһунан). ☉ Бессодержательный, пустой (о речи)
Дэҥҥэ, ханнык эрэ сир баһыгар, ити курдук этэр, кэпсэтэр ускахтарын дуораана кэлэрэ. Атын, түһээн да көрбөтөх дьоннорун хой дойҕохторо. С. Дадаскинов
[Кириисэ:] Куттаан-куттаан бүтэн баран, Кураанах хой хайҕаллаах, Булгуччу да моһуогуран Бу кыыс сүттэ быһыылаах! «ХС»
♦ Хой баһа — 1) мээнэ, солуута, ис хоһооно суох тыл-өс, санаа-оноо. ☉ Чушь, вздор, ахинея
Хой баһа хоһоон субуллар, дойҕох тойук суккуллар. Л. Попов
Дьэбдьиэ …… олоҕо суоҕу ыралыы, хой баһын саныы сыппыта эмискэ суох буолла. Болот Боотур; 2) олус ыраах. ☉ Очень далеко, на большом расстоянии от кого-чего-л.
Саҥа оҥостуоҕу, хайыһар хаптаһына буолар маһы таастан булбаккын, маска тиийэр хой баһа. Болот Боотур. Хой баһа тыл көр тыл II. Хой баһа тыллаах киһи. Хой баһын (тойугун) туой (тарт, тыл- лас) — мээнэ, туох да олоҕо, сыһыана суоҕу, киһи итэҕэйиэ суоҕун саҥар. ☉ Молоть вздор, городить чепуху
Чэ, хой тойугун тардыаҕыҥ, күн көрүн түһэриэҕиҥ. И. Гоголев
Тыаҕа сатаан сылдьыбат дьон хамсыы түстэллэр эрэ, хой баһын тарда сылдьар буолаллар. Н. Босиков
[Омуннаах уол] Арыт таба этэр, Син түөрдү ылар. Арыт түҥ-таҥ эрдэр Хой баһын туойар. Баал Хабырыыс
Нойоон, эн хой баһын туойаҕын, олоҕу билбэт, хаҥыл буолаҥҥын. «Чолбон»
Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ, букатын хой тойугун туойар, көрдөрөн олорон сымыйалыыр. «ЭК»
II
аат. Бараан. ☉ Баран
Таһыттан хара кыыс сибилигин өлөрүллүбүт хой иһин, сулуйуллан кырбаммыт этин икки иһиккэ тутан киллэрдэ. Н. Лугинов
Араас тэбиэн, хой сүөһүлэр ирбэт тоҥ муус дойдуга суохтар. КДьА
Күөх дуолга хой (бараан), сылгы, ынах үөрдэрэ мэччийэллэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. хой

1. аат.
2. Саас хаар ууллуута тахсар уу. ☉ Превращение снега в воду во время весенней оттепели
   Сайын уу-хаар тардыыта, Харатаайап кулуба Бүлүү куоратыгар ыҥыыр атынан киирэн тахсар. Н. Якутскай
   Саас уу-хаар харылаччы тахсыыта, халдьаайыга маҥнайгы харалдьык көстүүтэ Көстөкүүн оҕонньор …… хонуу уутугар дурда туттара. С. Никифоров
   △ Хаар ирэн, бырыы-бадараан буолуута. ☉ Жидкая грязь, образующаяся от таяния снега
   [Сэкэтэй Сэмэн:] Эдэр уолаттар хаһан бу тыаны кэрпиттэрэ, ууну-хаары кэспиттэрэ баарай, биһиги да ээхпитин этииһибит. Күндэ
   Эһэ дии санаан, хаһыытыы-хаһыытыы ууну-хаары көтүөлээн баһыллаҥнаан эрдэхпинэ, кэннибэр адьас чугас баҕайы уу тыаһа өрө биллигирии түстэ. Р. Кулаковскай
   Уута-хаара диибин диэн, киһи эрэ киҥэ-наара алдьаныах айана буолбут. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Амтана суох, хобдох ас, аһылык. ☉ Невкусная, непитательная пища, еда
   Урукку киэһэлэргэ аһылыктарын, уу-хаар да буоллар, аһааталлар эрэ муҥа-таҥа суох буолан, кэпсэтэн-ипсэтэн утуйар буолаллара. А. Софронов
   Оҕолор, дэлэччи да буолбатар, син уунан-хаарынан үссэнэн, үөрэ-көтө үөрэнэ сылдьаллар. С. Федотов
   Аспыт сыыһын оҕобут кэллэҕинэ сиэхпит буоллаҕа дии, биһиги манна уунан-хаарынан да олоруохпут. Айталын
4. көсп. Сымыйа-кырдьык икки ардынан саҥа-иҥэ, киһи соччо итэҕэйбэт кэпсээнэ. ☉ Не внушающая доверия речь, неправдоподобный рассказ
   Солуута суох саҥарааччы сонуна уу-хаар буолааччы (өс хоһ.). Урукку улаҕалаах тылгын Уу-хаар оҥорбуккуттан Улаханнык ороһуйдум. А. Софронов
   Ол киһи тылын кыһыл көмүскэ ылыма, отут бырыһыана кырдьыктаах, онтон ордуга — уу-хаар. Ф. Постников
   Албыннаары ууну-хаары туойа сылдьара буолуо. «Кыым»
5. даҕ. суолт.
6. кэпс. Уу-ньамаан, амтана барбатах (аһылык). ☉ Непитательный, водянистый, невкусный (о пище, еде)
   Үгүспүт күннээҕи нуорма килиэби биирдэ охсон кэбиһэн баран, студенческай остолобуой уу-хаар аһылыгынан албыннанара. С. Никифоров
   Буһарыллыбыт бурдуктаах, мас суладаһыннаах уу-хаар курдук миин. И. Тургенев (тылб.)
7. көсп. Ис хоһооно хобдох, солуута суох (хол., тыл-өс). ☉ Бессодержательный, несерьёзный (напр., о речи)
   [Айаал] Кистээн хоһоон суруйар. Хортуон тастаах альбомугар Уу-хаар хоһоон элбээн иһэр. И. Гоголев
   Аныгы дьон оҕо-дьахтар курдук наар дьиэ таһынааҕы эргинтэн тэйбэт, уу-хаар кэпсэтиилээхтэр ээ. Н. Лугинов
   ♦ Уутугар-хаарыгар киирэр — олус астынан-дуоһуйан, үлүһүйэн киирэн бар. ☉ соотв. входить во вкус
   Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай уокка аргынньахтаан сыҥаах баттанан олорон, уламулам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, уутугар-хаарыгар киирэн, олоҥхолоон куйуһутан барда. Болот Боотур
   Ийэтэ кыыһынаан ууларыгар-хаардарыгар киирэн ортолуу кэпсэтэн истэхтэринэ, Балтаҕар киирэн кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
   Уутугар-хаарыгар киирэн олорор суотчуту итинтэн салгыы мэһэйдиэн кэрэйэн, Сэмэн саҥата суох Тэрэнтэйи күүтэ олордо. Д. Таас. Уу-хаар курдук кэс — кимиэхэ эмэ сэнээбиттии, төрүт аахайбатахтыы сыһыаннас, оннук быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. пренебрежительно, наплевательски, вести себя высокомерно
   Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ, дьону уу-хаар курдук кэһэр. Далан. Уу-хаар сырыы кэпс. — халтай, туох да туһата суох сырыы. ☉ Бесполезная, бесплодная поездка. Тайахсыттар бүгүн мэлийдилэр, таах уу-хаар сырыы буолла. Уу-хаар сырыытын сырытта кэпс. — халтайга, туох да туһата суохха сырытта. ☉ Сходить зря, напрасно. Бүгүн тэллэй булбатылар, уу-хаар сырыытын сырыттылар. Тэҥн. халтай (халтайга) хаамп. Уу-хаар тыллаах кэпс. — 1) киһи соччо итэҕэйиэ суоҕун курдук тыллаах-өстөөх; солуута суох кэпсээннээх-ипсээннээх. ☉ Несерьёзный, не внушающий доверия (о речи); пустомеля, пустослов
   Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
   Арыгыһыттар сымыйа-кырдьык аҥаардаах, уу-хаар тыллаах кэпсэтиилэриттэн бу да дьон ырааппатылар. Р. Баҕатаайыскай
   Сорох киһи уу-хаар тыллаах, сымыйаччы, албын, эппит тылыгар турбат, толоругаһа суох. «ЭК»; 2) ис хоһооно мөлтөх, киһи болҕомтотун тардыбат (хол., айымньы). ☉ Бессодержательный, пустой, не привлекающий внимания (напр., о литературном произведении)
   Оччолорго уу-хаар тыллаах хоһооннору, унньулхай-санньылхай поэмалары суруйбахтыыллар да, бэчээттэтэллэр да быһыылааҕа. С. Данилов
   Ол да иһин, киһиэхэ барытыгар биллэр, уу-хаар тыллаах дакылааты оҥорор буолан, дьүүллэһиилэрэ даҕаны онуоха дьүөрэлээх этилэр. Софр. Данилов. <Хараҕын> уулааҕынан-хаардааҕынан көр- дө — ууламмыт хараҕынан көрдө. ☉ Смотреть влажными от слёз глазами
   Тиит аллараа мутугар тураах оҕото кып-кыһыл айаҕын аппаччы атан баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турулуҥнатар. Амма Аччыгыйа
   Уулааҕынанхаардааҕынан быччаарыччы көрө-көрө, куурусса буутун уобалыыр. Айталын
   Нида эмиэ да кутталыттан, эмиэ да куоттарбыт аһыытыттан, хараҕын уулааҕынан-хаардааҕынан көрдө, уостара ибигирэтэлээн ылла. Нэртэ. Хараҕыттан уу-хаар баста — хараҕа ууланна, ууламмыт хараҕынан көрдө (хол., уйадыйан). ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. (напр., от наплыва чувств)
   Бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынна, хараҕыттан уу-хаар баста, өссө кытаанахтык кууһа-кууһа, эмээхсин төбөтүн имэрийбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
   Улаханнык куттаммыт уонна аһыммыт дьүһүннээх Лиза хараҕыттан уу-хаар баспытын Ылдьаа өйдөөн көрбүтэ. Д. Таас
   Кинилэр ахтыспыт дьон быһыытынан, куустуһа түспүттэрэ, иккиэн харахтарыттан уу-хаар баспыттара. И. Федосеев