ситим сыһыан холб. Этиллэр санаа инники этиллибитин чуолкайдаан эбэтэр киниэхэ утары тутан тэҥнээн бэлиэтииргэ, ситимнииргэ туттуллар. ☉ Выражает подчеркивание говорящим высказываемой мысли в плане сопоставительной связи ее с предыдущей мыслью или пояснения (соотв. более того). Кини олус кыыһырбыт, ааһа баран, кыра атаах кыыһын кытта мөхпүт. Уоллара олус мэник, ааһа баран, сымыйаччы
□ [Хоһоон] ааһа баран, прозаическай этиигэ маарынныыр. «ХС»
Бу кутуруктаммытым да баар эбээт. Һа-һа-һа, ааһа баран, киһи да күлэр. Күндэ

сыһыан холб. Туох эмэ куһаҕантан, салгыппыттан, наадата суохтан аккаастаныыны эбэтэр ону тохтоторго, хаалларарга быһаарыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает, что говорящий от чего-л. отказывается, отмахивается или хочет, предлагает прекратить какие-то действия, считая их недостойными, надоевшими, ненужными (соотв. ну его, да ну его, черт с ним)
Наадата суох, абааһытын баран. В. Яковлев
Сүөкүлээ, чэ-чэ, түксү. Абааһытын баран. И. Гоголев
[Буор] тоҥмут араҥата чараас буоллаҕына, абааһытын баран, дэлби тэптэриигэ сөбүлэһэн кэбиһиэх баар этэ. «ХС»
△ Саҥа аллайыылары кытта туттуллан, ордук күүстээх иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с междометиями, приобретает более эмоциональный оттенок
А, абааһытын баран! Бу сарсыарда прораппын кытары киирсэн кэбистим. В. Яковлев

көр айаҕалыы сатаан
Айаҕалыы баран, Олоотоон уола Ойдом Хонооһой диэн киһиэхэ тохтууллар. Күннүк Уурастыырап

сыһыан холб. Этиллэр санаа түбэлтэ курдугун бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает эпизодический характер высказываемой мысли (и вот однажды)
Арай туран биирдэ, оҕонньор өрүһүгэр муҥхалыы киирбит. «Кыым»
Арай туран биирдэ, аһыыр да, пиибэ иһэр да харчыта суох буолан хааллым. В. Ойуурускай

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов

сыһ.
1. Биир эрэ төгүл. ☉ Один раз
Биһиги диэтэх дьон Биирдэ оҕустахпытына Симэлийэн уостуоҕуҥ. П. Ойуунускай
Биирдэ төрөөбүт үйэҕэ киһи баарын биллэрэн хаалар сөп эбит. А. Сыромятникова
2. Ол эрэ түгэҥҥэ, ол онно эрэ. ☉ Только; только тогда
Убайым киэһэ хонугар биирдэ эрэ кэлэр. Т. Сметанин
Сөбүлээтэххинэ биирдэ этиэм. Н. Якутскай
Бырдах сиэбитигэр биирдэ биллим. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Биир кэм иһигэр; тутатына. ☉ Сразу, одновременно
Эһиги тоҕо бары биирдэ сүтэн хаалаҕыт? Амма Аччыгыйа
Чараас кыҥырай ойууру быһа түһээт, мин кыра эрдэхпиттэн саамай таптыыр сирбэр биирдэ баар буолбутум. Далан
4. Эмискэ, соһуччу. ☉ Неожиданно, вдруг
Вася биирдэ өйдөнөн кэлбитэ, тэйиччи тиийэн, хаарга батары түһэн турар эбит. Амма Аччыгыйа
5. Ханнык эрэ биир түгэҥҥэ, биир кэмҥэ. ☉ Однажды, как-то раз
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин
Биирдэ уруок кэнниттэн Дьөгүөссэни дириэктэр ыҥырда. С. Васильев
♦ Биирдэ баар буол – эмискэ, соһуччу баар буол. ☉ Мгновенно заявляться, моментально появляться
Миигин мииниэҥ эрэ кэрэх, Бэйэҥ дойдугар биирдэ баар буолуоҥ. Р. Баҕатаайыскай. Биирдэ олорон тур кэпс. – тугу эмэ түргэнник, тута бүтэр. ☉ Кончить что-л. сразу, тут же; в (за) один присест
Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС I

көр биирдэ баран эттэххэ
Биирдэ баран ыллахха, туох иннэ диэн маннык өскө-сааска киирэн эрэбитий, бу? «ХС»
Биирдэ баран ыллахха, Бардасов холкуос производствотыгар туох санааны киллэрэригэр мин мэһэй буоллум? «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр саҥатын дьиҥнээҕин быһаччы, эмоциональнайдык күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает усиление (в плане откровенности, эмоциональности) говорящим достоверности высказываемой мысли (откровенно говоря, скажем прямо, если уж на то пошло, в конце-то концов)
Биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир. П. Тобуруокап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Онон эн биһикки, биирдэ баран эттэххэ, тоҕо биир буолуохпутун сатамматый? Суорун Омоллоон

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

биирдэ да диэн курдук. Оҕолор биирдэ даҕаны Москваҕа сылдьыбатахтар

көр биирдэ санаатахха
Биирдэ санаан көрдөххө, ити эмиэ да сөпкө дылы: киһини барытын торгуйдаһа турдаҕына, хас киһиэхэ атыылыай. Софр. Данилов

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа бастакы көрүүгэ эрэ оннугун бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает оговорку говорящего относительно того, что высказываемая мысль кажется такой только по первому впечатлению (на первый взгляд)
Биирдэ санаатахха, буолар-буолбат үлэ курдук да, син баранан, бүтэн-оһон биэрбэт. С. Никифоров
△ Арыт утарар дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет противительный оттенок (впрочем)
Биирдэ санаатахха, киһи хараҕа туолара суох, сааһыҥ тухары тугуҥ эрэ итэҕэс. Н. Лугинов
Биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук эбит. «ХС»

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

көр биирдэ эмэ
Биирдэ эмэтэ хара суор кынатын тыаһа хобдохтук хообургаан ааһар. Амма Аччыгыйа
Аҕам эрэйдээх дьиэлээхпин диэн, саатар, биирдэ эмэтэ сынньаммат. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ ханнык эмэ эбии чуолкайдааһын быһыытынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предшествующей для дополнительного разъяснения (более того, причем, при этом): 1) эбии санаанан чуолкайдааһын. ☉ Мыслью
Баар. Буолан баран, ситэрэн-хоторон оҥордоххо, бэрт киэҥ кэскиллээх үлэ буолуо дии саныыбын. «ХС»
Оттон дэлби тэптэрии өрүү бара турар. Буолан баран, балык сырыытын, хаһан, ханна бөлүөҕэрин адьас чопчу билэр дьон быһыылара. В. Яковлев; 2) эбии быһааран, сыаналаан этиинэн чуолкайдааһын. ☉ Дополнительной информацией, характеристикой
Ок-сии, кини бүгүн табыллыбата, буолан баран, улаханнык табыллыбата. Н. Заболоцкай
Глафира күлэр. Буолан баран, наһаа көрдөөхтүк. Л. Попов
△ Утары туруоруу дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок противопоставления
Тоҥ нуучча буолан баран, сахалыы саҥарара ырааһын. Л. Попов

сыһыан холб. Этэр санааны стилистическэй быһаарыынан, чуолкайдааһынынан көрдөрөр. ☉ Употребляется для пояснения, уточнения высказываемой мысли (в частности)
Дакылаакка быстахтык ыллахха, мин үлэм үчүгэй өттүнэн сыаналанна. Софр. Данилов
Дьэ, холобур, быстахтык ыллахха, быһыт тутуута буоллун. В. Яковлев
Мин санаабар, эһиги улуустарга ыыппыт ыҥырыы суруккутугар үөскээбит балаһыанньа сөпкө сыаналаммыт, аһаҕас охсуһуу, быстахтык ыллахха, барыкаада суолтата таба өйдөнүллүбүт. Болот Боотур

көр буолан баран I
«Сэрэппэтэҕэ диэйэҕин, аны булуук суолун батыһыаҥ да, иккистээн босхо үлэлиэҥ», - агроном холкутук гынан баран, кытаанахтык сэрэтэр. П. Егоров
Күбэйээнэ эмээхсин, мырчыстаҕас гынан баран, буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов

көр дьиҥинэн буоллаҕына
Дьиҥин ыллахха, император, бэл диэтэр, германскай вассалларын даҕаны кыайан бас бэриннэрбэтэҕэ. АЕВ ОҮИ

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ төннүктүүр-утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказывания к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения и субъективную оценку говорящим того, о чем говорится (но все же, а все-таки, тем не менее, однако)
Миэнэ миэнин курдук - иһээччи муҥнаах... Ити гынан баран, аматыгар бэрт сытыары, сымнаҕас майгылаах ээ. Софр. Данилов
Ити гынан баран, туораттан көрдөххө, барытын Егоров эрэ оҥорор курдук. Н. Лугинов
Ити гынан баран, эн сөпкө эттиҥ: мин [хобу] таспаппын, тиһэбин эрэ. В. Яковлев
Ити гынан баран, Баһылай Уйбаанабыһыҥ оннук олус куһаҕан киһи буолбатах. С. Никифоров

сыһыан холб. Урут этиллибиккэ баһыйтарар дэгэттээх утары туруорууну көрдөрөр. ☉ Выражает противопоставление с оттенком уступительности (но тем не менее, но всё-таки, однако)
Ол буолан баран, Дьэбдьиэ кини өйүттэн тахсыбат. Болот Боотур
Ол буолан баран, бу хартыына олус табыллыбыт. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Баһылатар дэгэттээх, инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение с оттенком уступительного значения (но всё же, однако, но)
Ол гынан баран, син сөбүгэр быһыыланар эбиккин. Н. Неустроев
Ол гынан баран, кинилэргэ бу күннэргэ ким да кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Үһүйээн диэн, биллэн турар, өйтөн оҥоруу, ол гынан баран, киһи биһирээн да истэр ээ. Далан

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы инники этиллибиккэ «өссө ити кэннэ» диэн суолталаах утарар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительные отношения, присоединяя субъективное высказывание мысли к предыдущей (после всего этого). Уонна баран булан ыл!
□ Боккуойу да син биир мин курдук муҥнаабытыҥ буолбат дуо, уонна баран. А. Софронов
Эйигиттэн ханнык да тыйыс киһи тахсыа суох, уонна баран алмаас үлэтин кыайыаҥ дуо! А. Фёдоров

сыһыан холб. Туох эмэ уһуннук тардыллыбыкка, салгыппыкка сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное неодобрительное отношение к чему-л. затянувшемуся и порядком надоевшему (сколько можно). Хайатын баран, үлэтэ суох олоруой! Хайатын баран, хос-хос ыйытаҕын!

сыһыан холб. Инники этиллибити чуолкайдаан биэрэр. ☉ Выражает уточнение, пояснение предшествующей мысли (например, к примеру сказать, если допустить)
Олох үрдүктэн ыйыылаах, үөһэттэн сокуоннаах суол устун бара турар, кинини, холобурун эттэххэ, күн да судаар уларытыан сатаммат. П. Ойуунускай
Холобурун ыллахха, мин ити Дүөдэ диэн ходуһалаахпын. Күндэ
Холобурун ыллахха: кыра да соҕус титирик суолу туора түспүтүн ылбакка, элэйэн бараныар дылы үрдүнэн таһаҕастаах сыарҕаны көтүтэн биитэр тумуннара сатаан сылдьар буолаллар. Эрилик Эристиин

1. барылаа диэнтэн дьаһ. туһ. Чоргул Тиэргэн бастаан, бар дьаҕыл акка олорон, Быракаан оломун кэстэрэн барылаппыта. Далан
   Баарса тумса ууну тэлэ көтөн барылатан иһэрэ. И. Никифоров
2. Тыастаахтык тыбыыр, муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко ржать, фыркать (о жеребце)
   Үөр сылгыны көрөөт, ат кистээн барылатта. Амма Аччыгыйа
   Үөр атыыра кистээн барылатта, Кулунчук үтүктэн дьырылатта. Н. Босиков
   △ Утуйа сытан муннугунан улаханнык хаһыҥыраа. ☉ Громко храпеть во сне
   Уһун айаҥҥа охто сылайбыт үрүҥ саллааттара утуйан барылата сыталлар эбит. Н. Босиков

I
1. туохт.
1. Турар сиргиттэн хайа эрэ диэки сыҕарый, тэй, ыраат. ☉ Передвигаться, перемещаться со своего места в каком-л. направлении, идти
«Бар» диэтэххэ кэлэр, «кэл» диэтэххэ барар киһи (өс хоһ.). Барар да, суола биллибэт баар үһү (тааб.: балык). Аны чаас аҥаарынан мантан сатыы барабыт. Н. Якутскай
Таһаҕасчыттар Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Онтон антах таба көлө буолар. Амма Аччыгыйа
2. Баар сиргиттэн атын сиргэ тиий (туох эмэ сыалы ситиһэргэ). ☉ Передвигаться из одного пункта в другой (для каких-л. целей)
Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
Талкы оҕонньор күһүөрү Муҥур Атах иһинээҕи Байбал өтөҕүттэн оҕуһунан от тиэйэ барда. Күндэ
Артыалым күрүөтүн Ааннарын аһаммын Куоракка мин бүгүн Үөрэнэ барабын. П. Тулааһынап
Ыыт эрэ эн миигин, ийэкээм, Ыыт эрэ үөрэххэ барыахпын, Үөрүүлээх эдэркээн үйэкэм Килбиэннээх суолунан көтүөхпүн. Эллэй
3. Туох эмэ хамсатааччы дьайыытынан, көмөтүнэн сыҕарый, хамсаа (хол., сөмөлүөт). ☉ Двигаться, перемещаться при помощи какого-л. средства передвижения (напр., самолета)
Атаҕа да суох буоллар барар, айанныыр (тааб.: сүүрүк). Манна биир эрэ сөмөлүөт соҕуруу барарга бэлэм турар үһү. Амма Аччыгыйа
Ыас хара буруолаах буойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
4. Салгыҥҥа уйдаран сыҕарый (хол., көтөр). ☉ Перемещаться по воздуху (напр., о птице)
Саалаах эбит буоллар, сыалга сыһыары тутан ытарга кус бэртик барда. Амма Аччыгыйа
Онуоха куһа өрө көтөн тахсан мастары быыһынан, тыаны үрдүнэн бара турбута. Суорун Омоллоон
Тааҥка көрбөккө Таһынан ааһан истэҕинэ, Тобуктуу түһээт, Быраҕан көрбүтэ Бытыылката сыыһа барда. Күннүк Уурастыырап
5. көсп., кэпс. Эргэ таҕыс, кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
Былырыын саас Аанчык Суудап учууталга барбыт үһү диэни истибитим. Амма Аччыгыйа
Таптаабат киһибэр бараммын, Мин «ойох» буолан олоортум. Күннүк Уурастыырап
Суос-соҕотох эйиэхэ эрэ Сонуммун этэбин: Валя кыыс Ваня уолга Барыах буолбут үһү. П. Тулааһынап
6. көсп. Хайа эмэ хайысханан субулун, тэнийэн ыраатан ис (хол., суол). ☉ Пролегать, протягиваться, быть расположенным где-л. каким-л. образом (напр., о дороге)
Ырааһыйа улаҕа өттүнэн хахыйах былаастаах ыарҕа талах бүөлүү үүммүт кыараҕас үрүйэтэ орҕочуйан барар эбит. Амма Аччыгыйа
Хас да сиринэн солоҥдо уонна тииҥ үрүйэни быһыта охсуталаан ааспыт омоон суол барда. Н. Якутскай
Үрэх кыракый төгүрүк көлүччэлэринэн, күөллэринэн ситим тардан хоруу курдук буолуталаан ыла-ыла, салҕанан бара турар. А. Сыромятникова
7. көсп. Сыалгын ситиһэр иһин үгүс сыраҕын-сылбаҕын ыыт, көлөһүҥҥүн тох. ☉ Приложить много труда и усилий для достижения цели
Ала-чуо биһиги сынньанарбыт сатаммат. От үлэтигэр сылдьар дьон ордук сыралара барар. М. Доҕордуурап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Барахсан, кыра-хара норуот иһин Сыаналаах сырата бардаҕа. Баал Хабырыыс
8. көсп. Үпкүн-харчыгын ыыт, кут, туохха эмэ ороскуотур. ☉ Израсходовать средства, тратить деньги на что-л. Ити таах хаалан турар куһаҕан маар баҕайы сири куурдан оҥостон олорбутум
Дэлэлээх үбүм барбатаҕа. Күндэ
Хотун күүлэйдээн көччүйэригэр дэлэлээх харчы барбат. Далан
Төһө харчыта кураанахха барбытай? Амма Аччыгыйа
9. көсп. Ааһан ис, устан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать (о времени)
Туох да туһата суохха күндьыл бөҕө барда. —Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай. Ый хонуга ыраатан барда, нэдиэлэ хонуга тэйэн барда. Саха фольк.
10. көсп. Тэнийэн ис, тарҕан (хол., сурах). ☉ Становиться известным многим, распространяться (напр., о слухах)
«Үүннэрбит бурдуктарын сииллэр үһү, дьэ, минньигэһэ бэрт үһү», – диэн, атын үүннэрбэтэх дьоҥҥо сурах барбыт. Саха фольк. Суол аайы сурах бардын диэн, Суон саалынан мохсуо охсубуттар, Халыҥ хаһанан Харчы кэбиспиттэр. П. Ойуунускай
11. көсп. Сууйуллан, сотуллан хаал, сүтэн хаал (хол., кырааска). ☉ Стереться, исчезнуть от каких-л. внешних воздействий (напр., о краске)
Бу дьиэ муостатын кырааската барбыт. Ылтаһын чаанньыгы солоххо да оргуттахха кирэ барыа суох. —Лаҥхара хараарбыт алтан чаанньыгы Сууйа сатаан кэбистибит: Долуой ырааһырбат, дуйа барбыт эбит. Р. Баҕатаайыскай
Ол былыргылыы кип-киппэ оҥоһуулаах, кыһыл кырааската баран харааран көстөр, эргэрбит-эчэйбит, улахан сурук остуола этэ. Софр. Данилов
12. көсп. Иҥэн-сүтэн, уолан эбэтэр сүүрэн хаал (хол., халаан уута). ☉ Усыхать, высыхать, уходить под действием внешних причин (напр., о паводковой воде). Өрүс сааскы уута барбыт. Дэриэбинэ ыалларын аһыыр күөллэрин халаан уута илдьэ барбыт
13. көсп. Өрө күүдэпчилэнэн таҕыс (уот туһунан). ☉ Загораться, воспламеняться (о пожаре)
Мин буруону көрөөт, уот бардаҕа буолуо диэн куттанным. Н. Якутскай
«Сор эбит, өрт барбыт», – дии санаат, Яков атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киллэрдэ. М. Доҕордуурап
Мэрэлээх эбэ [сир аата] алааска отчут күөстэммит отуутуттан улахан баһаар барбыт. С. Васильев
14. көсп. Туох эмэ иһиттэн тоҕун, сүүр (хол., киһи хаана). ☉ Стекать, вытекать, струиться из чего-л. (напр., о крови из вены)
[Бадин Саввиҥҥа:] Хааныҥ төһө барда? С. Ефремов
15. көсп. Оҥоһуллан, толоруллан ис (хол., үлэ). ☉ Постепенно выполняться, исполняться (напр., о какой-л. работе)
Ол эрээри үлэ-хамнас тохтоло суох барара. И. Данилов
Лоҥкууда хоту сиһигэр түрбүөннээх үлэ салҕанан барара. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
16. көсп. Атын киһи бас билиитигэр киир. ☉ Переходить в чужую собственность
[Ыраахтааҕы саҕана] биир тоҥолохоон ынахпыт хабалаҕа барара, оттон бэйэбит кэрэдэк аатын ыларбыт, ийэбитин-аҕабытын кумалааҥҥа биэрэрбит. Суорун Омоллоон
17. көсп. Лоп курдук сөп түбэс; тупсар, киэргэт (хол., таҥас). ☉ Подходить, быть к лицу (напр., об одежде)
Бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар. —Күөрэгэй кутуйахтарга, ол иһигэр «Туораахха» ханнык да таҥас барбатын өйдөөтө. Т. Сметанин
Маша сиэркилэ иннигэр хара хааһын хамсатан, тэрбэҥнии турда. Хааһа киниэхэ олус барар. А. Сыромятникова. Халлаан күөҕэ гимнастерката киниэхэ [Габунияҕа] анаан тикпит курдук олус барар. И. Кожедуб (тылб.)
18. көсп. Лаппа биллэр гына сууралын, үчүгэйдик суураллан амтаннан (хол., эт миинэ). ☉ Делаться наваристым и вкусным (напр., о мясном бульоне). Сылгы этэ мииҥҥэ барбат. Үрүҥ чаанньыктаах чэй үчүгэйдик барбыт. Күөспүт миинэ бара илик
19. көсп., харыс т. Өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, скончаться
Бокуонньук атааннаах, арҕастаах аан ийэ дойду түбүгүттэн арахсан, быстыбат уһун сынньалаҥҥа барбыт. Н. Заболоцкай
Мин, биллэр, бэбээрэ ытаабытынан Окко түспүт буолуохтаахпын, Ол иһин дьиэрэччи ыллаабытынан Күн сириттэн барыахтаахпын. С. Данилов
Эмээхсиним эрэйдээх, Эн урутаан бардаҕыҥ... Баҕар, мин сотору Батыһарым буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
2. көмө туохт. суолт.
1. Хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает начало действия
Сытар киһи түөһэ улам күөгэҥнээн баран, кубарыйа өлбүт сирэйигэр улам хаан киирэн, тэтэрэн барда. Амма Аччыгыйа
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр эмиэ ыаҕастаах уунан кутан барда. Софр. Данилов
Онуоха эдэрдии тэбэнэттээхтик күлэн бардылар. В. Яковлев
2. Хайааһын саҕаланыыта түргэнин, тиэтэллээҕин көрдөрөр. ☉ Обозначает поспешность начала действия
Тыанытолоону, үрүйэни барытын саба түһэн сыппыт хаар үрдэ аата-ахсаана биллибэт сырдык тырым уоттарынан умайбахтыы оонньообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кыра баҕайы аһыы отону таах олоруохтааҕар итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Баһыыккалаахха киирэн көмөлөспүтүнэн барбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кылгастык соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
Ол икки ардыгар боробуой тосту ыстанан хаалла, халыҥ халҕан тэлэ барда. Эрилик Эристиин
Эһэ ойон кэллэ да, киһим тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна, саа эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
4. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершенность, исчерпанность действия
Саабын ылан, мончууктарбын эспэккэ эрэ кустарбын тутан аргыый дурдабыттан тахсан барбытым. Суорун Омоллоон
Кини сайабылыанньатын суруйан бүтэн баран, бартыбыалыгар уган кэбиспитэ. В. Яковлев
Кини хас саастааҕын ким да билбэт, эмээхсин бэйэтэ да сааһын ааҕан эрэйдэнэ барбат. И. Гоголев
5. Ис хоһоонунан утары суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, которые по своему содержанию противопоставляются друг другу
Тогойкин икки кыыстан хайата үөмэн кэлэн үллүйэн барбытын билбэккэ хаалла гынан баран, хайдах эрэ уйадыйа санаабытынан, чуҥнуу сытта. Амма Аччыгыйа
Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
♦ Аһара бар (түс) – наһаалаа, баһааҕырт. ☉ Перегибать палку
Кини саралыыр тыллара аһара түһүүлээх соҕустар. «Сахаада»
Атах балай бар көр атах балай. Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, атах балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кини аҕата «дьол көрдөһө» сир-дойду устун атах балай барбыта. Л. Попов. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһарҕантан, иэдээнтэн быыһанар кыах суох буолла. ☉ Попадать в безвыходное положение; некуда деваться
Хочуон бу дьон баппаҕайдарыттан сүгүн мүччү көппөтө биллэр, Онон эмиэ барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла. И. Оконешников. Оо, үлүгэр да буолар эбит: барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолан таҥнары дьапсыйдаҕын. С. Зверев
Доҕоччуок, дьэ барар сирим баҕана үүтэ, кэлэр сирим кэлии үүтэ буолла. «ХС». Бара (бара-кэлэ) сатаан – муҥур уһугар тиийэн, кыһалҕаттан ыксаан. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно
«Ийэм дьэ ыалдьан өлөөрү гынна, бара сатаан бу эйигин кэлэн, хонон бардын», – диэн ыытта. Күндэ
Сир булбакка, баракэлэ сатаабыт эрэ киһи учуутал буолар. ГНС СТСДТ. Барбатах балык (мунду) миинин курдук бадыа-бүдүө дойду фольк. – Аллараа дойдуну хоһуйар халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при изображении сумрачного Нижнего мира
Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Аллараа дойду орто дойдуттан ураты айылгылаах, кэлтэгэй ыйдаах, кэрис барыа күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бөдүө дойду. Саха фольк. Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы – тус эбээһинэһин толорбокко гынан баран, харах баайан толорбута буола сатыыр. ☉ Не справляясь со своими прямыми обязанностями, делать все для отвода глаз (как плохая охотничья собака не может преследовать зверя и с досады лает на упавшее дерево)
Били барбатах ыт сыгынаҕы үрбүт диэбиккэ дылы, уһуллан баран тоҕо ньаҥсыйаҕын. ГНС СТСДТ. Барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт – табыллыбатах киһи наар аанньа барар, мэлдьи табыллыбат. ☉ Неудачник (букв. тот, кому не идет (фортуна); тот, кому не дается (удача)). Бу үлүгэр баай күөл барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт диэбит курдук балыгыттан ыраастык мэлиттэ. Бардар бараммат – төһө да барбытыҥ иһин муҥура көстүбэт (хол., хонуу). ☉ Беспредельный, безграничный для ходьбы (напр., о поле)
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Бардар бараммат былларааттаах хайалар тэллэхтэринэн, сороҕор хойуу мастар быыстарынан халлаан көҕөрөн көстөр дириҥ аппаларынан [Дьөгүөссэ] айаннаан сылдьырытар. М. Доҕордуурап. Бар туома (дуома) – аатыгар эрэ, суолтатыгар эрэ, бэрт кыратык. ☉ Немного, немножко; для вида
Биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Бар туомун, баһын-атаҕын балкыһар буолла да, син буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сири биирдэ да сынньатар диэни билбэттэр, хорутууну, барымньылааһыны, оннооҕор сиэмэни ыһыыны бар дуомугар барыгылдьытан ыыталлар. С. Никифоров
Кэбээйи сиригэр отут тыһыынча гектардаах Тарбаахы ходуһалара бар дуома оттоноллор. «Кыым». Барыахкэлиэх сирин булбата – соһуччута бэрдиттэн тугу гыныан, ханна барыан булбата. ☉ Не знать куда деваться (от неожиданности)
Максим соһуйбута бэрт буолан, бастаан барыах-кэлиэх сирин булбата. «ХС»
Баскар дылы иэскэ бар көр бас II. Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов. Быркыта суох бар – суола-ииһэ, сураҕа суох сүтэн хаал. ☉ Потеряться, исчезнуть бесследно, пропасть без вести; как в воду кануть
Ким эмэ каравантан хайдах эмэ хаала түстэҕинэ быркыта суох барыан сөп. «ХС»
Илиим (илиитэ) барбат көр илии. Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Син тыынар тыыннаах буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэҕиттэн биирдэ да күргүйдээн көрбөтөх, биирдэ талах лабаатынан тарып гыннарбатах оҕото буолан, бу да сырыыга илиитэ барбата. Р. Кулаковскай
Мындыр сахалар былыргыттан Улахан көтөргө илиилэрэ барбат. И. Гоголев. Илэ бар (барбыт) – 1) миф. өлөн баран үөргэ кубулуйан тыыннаах курдук сырыт. ☉ После смерти превратиться в үөр (злого духа, беспокоящего живых)
«Ол былыр абааһы буолан илэ барбыт киһи туһунан эмиэ тоҕо кэпсээтэххитий, доҕоор», – дии Кириһээн кыһалҕата суох күлэн кэбистэ. Д. Таас; 2) кыбыстар, саатар диэни билбэт буолуоххар диэри кэрээҥҥиттэн таҕыс. ☉ Беззастенчиво, нагло совершать постыдные поступки
Ирбитин [киһи аата] кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ булкулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа ол аайы эр ыла-ыла, илэ барбыттара. В. Яковлев
Күлүүгэ (элэккэ) бар көр күлүү. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар, күлүүгэ барыа эбиппин. Далан. Күппүлүү бар (барда) кэпс. – кыайтаран таҕыс, сүүйтэр. ☉ Потерпеть полное поражение, разгром
Туох эмэ ымпык аахайыллыбакка хааллаҕына, үлэ бүтүннүү күппүлүү барар үлүгэрэ кэлиэҕэ. Амма Аччыгыйа
Кыыл бар (сырыт) көр кыыл. Мин баай батталын тулуйбакка, кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
Өрө бар көр өрө. Киһи бултаатаҕын ахсын, өссө тууһугурбут курдук бултуон баҕарар. Онон мин итинтэн дуоһуйбакка өрө бардым. Т. Сметанин
Кини сэмэлээһиҥҥэ өрө барыах санаалааҕа. Н. Заболоцкай
Сирэй бар (барда) көр сирэй. Киһи көтүөр сөп диэн дакаастаан [биһиги дьоммут] көтүтэ оҕустахтарын көр. Америкалар, дьэ сирэй баран таҕыстылар. Н. Босиков
Үүттэригэр [үүт туттарыытыгар] сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Тута бар – эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, погибнуть сразу, мгновенно
Ис киирбэх, нарын-намчы, саҥа тыллан эрэр кулуһун курдук доҕоро, өстөөх буулдьатыгар табыллан тута барда. «ХС»
Икки козел оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тэҥн. тыла суох барда. Тыла (саҥата) суох бар (барда) көр тыл. Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллахтыы түстэ. Д. Таас
«Ол күтүрү [кэрэх абааһытын] көрөн куттаммытым. Онтон ыла», – диэн иһэн киһим эмиэ суорҕанын бүрүнэн, саҥата суох барбыта. Амма Аччыгыйа
Тылым барбат (тахсыбат) көр тыл. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, алаһа дьиэтин алдьатан өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат. П. Ойуунускай
Ким билэр, доҕоор, кэпсиэхпин тылым барбат. И. Гоголев
Кини сымыйалаатаҕа диэхпин тылым тахсыбат.Р. Баҕатаайыскай. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар көр уҥуох. «Тыый да, кэбис аньыыны саҥарба!» – эмээхсин уҥуоҕа босхо бара түстэ. В. Яковлев
Сараапап ыскылаатын аанын лип гына саба баттыыр, уҥуоҕа босхо бара-бара, хатаан халыгыратар. Н. Якутскай
Мин куттанаммын уҥуоҕум босхо баран хаалбыта. А. Неустроева
Ыал устун бар көр ыал. Оччоҕо бу сордоохтор ыал устун бараллар дии. Амма Аччыгыйа
Билигин да эн сэттэ сүөһүлээххин. Ыал устун барыаҥ суоҕа. Хара көлөһүммүтүнэн айахпытын син ииттиниэхпит. М. Доҕордуурап
Отут икки ыал баарыттан алта ыал олох ыһыллыбыт, кинилэр кэргэттэрэ – сүүрбэттэн тахса киһи ыал устун барбыт. Болот Боотур
◊ Ас барбат буолбут көр ас III
Уончалаах уолчаан эрдэҕинэ, ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Барбат (барбатах) бараахтаах фольк. – төгүрүк сылы быһа сайыннаах үтүө дойдуну ойуулуур кубулуйбат эпиитэт сороҕо. ☉ Часть постоянного сложного эпитета, живописующего прекрасную страну, где царит вечное лето
Өрөөбөтөх өтөннөөх Үтүө дойдуларыгар, Барбат бараахтаах Бастыҥ сирдэригэр чугаһаатылар. П. Ойуунускай
Онно буолуохтаах, били этэллэрин курдук, барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, кэрээбэккэ этэр кэҕэ кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Көнньүнэн бар көр көнньүнэн өл. Көрүлүүр-нарылыыр оннугар Көнньүнэн барар күһэйдэ. Арыгылыыр, аһыыр оннугар Аччык сылдьар ананна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскө-сааска бар көр өс-саас. Мировой судьуйа Семенов баайдар хоруонай сирдэрин былдьаан ылыҥ диэн сокуон суох, бостуой өскө-сааска барыахпыт диэн ыҥырыыта үгүс киһини сааратта. М. Доҕордуурап
Утары бар көр утары. Бүтүн нэһилиэк уопсастыбатын уурааҕын утары бараары гынаҕын дуо? Н. Якутскай
[Михаил:] Мин олус кыһыйдым. Кини этэр: «Эн бэйэҥ төрөөбүт убайыҥ, аймаҕыҥ утары бараҕын». С. Ефремов
Ханна барыай (барыахтарай) көр ханна. Оттон итэҕэс быһаҕас ханна барыай, этэргэ дылы, оннооҕор күн күөх бээтинэлээх диэн буолар. Софр. Данилов
Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай. Р. Кулаковскай
Эргэ бар (таҕыс) көр эр. Эдэр дьахтар эргэ барыа, оччоҕо ити биир тулаайах кыыс баайын сиэн-аһаан кэбиһиэ. Эрилик Эристиин
Мин эргэ барыам суоҕа. Ону күүстэринэн хайдах биэрэллэр эбит. Бэргэһэлэнэрбэр аккаастаан кэбиһиэм. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Хойуу, биир күдьүс хойуу. ☉ Густой, сплошь густой
Түөһүгэр түспүт кугас баттахтаах, будьуруһа санньылыһан түспүт бар түү сирэйдээх кырдьаҕас луохтуур оргууй аҕай киирэн кэлбитэ. И. Никифоров
Бар хара тыа иччитэ Баай Барыылаах тойон Бары булдуттан Маанылыы сырыттын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Суол икки өттүнэн халыҥ хаар анныттан бар кырыа буолбут кымньыы титириктэрэ быгыалаһан тураллар эбит. Күндэ
тюрк. бар, пар
◊ Бар дьаҕыл фольк. – улахан хотой (ала тойоннооҕор бөдөҥ). ☉ Большой орел, беркут (крупнее, чем ала тойон)
Тыҥырахтаах кырдьаҕаһа бар дьаҕылтан ордук баһаам улахан тыҥырахтаах көтөрү быыһаан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хачыгыраччы хабырынан, Хахай курдук хаһыыран, Бар дьаҕыл курдук бабыгыраан Абааһы бухатыыра ыллаан илгиһиннэрдэ. П. Ойуунускай
Күтүр бар дьаҕыл күүлэйдиир киллэмҥэ Айылҕа итиинэн алгыйар кэмэ Салаллан кэллэ сааскы Маай. И. Чаҕылҕан

биирдэм тыас туохт. Күүскэ ууга охсуллар тыаһы таһаар (хол., туох эмэ улахан, ыарахан). ☉ Произвести шум от сильного удара по воде (напр., от падения чего-л. большого, тяжелого)
Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Силлибит Кулгаах [киһи аата] мээнэ иннин хоту ыстанабын диэн муустаах хараҥа ууга бар гынан хаалла. И. Гоголев
◊ Бар гыннар сөбүлээб. – санаабычча этэн кэбис (куһаҕан өрүттээҕин кэрэйбэккэ). ☉ Высказать то, чего не следовало бы (обычно имеющее отриц. последствия), брякнуть
Тугу эмэ сөбүлээбэтин даҕаны утарытынан этэн-саҥаран бар гыннара сылдьар киһи. Софр. Данилов
Кини, бука, уолун хайдах эмэ быыһыыр санааттан бар гыннаран кэбистэҕэ. И. Гоголев
Сүрэҕэ бар гынар көр сүрэх. Никита өрө көрө түстэ, эмискэ сүрэҕэ бар гыммытынан ойон туран, синньигэс борук-сорук көрүдүөр устун аан диэки ыстанна. Н. Лугинов
«Оо, эһэ!» – Киргиэлэй өрө хонойдо. Ньургун сүрэҕэ бар гынна. Болот Боотур

аат. Норуот бүтүннүүтэ, киһи аймах барыта. ☉ Весь народ, человечество
Бар дьон тыла – ох, санаата – батас (өс хоһ.). Бар дьон дьол туһугар охсуһа сырыттахтара. Амма Аччыгыйа
Кини [Ойуунускай] дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Ол да гыннар, иэйиитэ киэҥинэн, санаатын кынатынан бар дьонугар, ийэ дойдутугар оҥорбут үтүөтүнэн кини саҕа баай киһи биһиги сахаҕа суох. Суорун Омоллоон
Бар дьон, норуот дьолун туһугар охсуспут, үлэлээбит эрэ киһи үчүгэй олоҕу олордум диэн сөп. Софр. Данилов

барыҥнаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тогойкин хонуу диэки аҕыйахтык барыҥнаамахтаан иһэн, хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа

туохт. Элбэхтик сырыт, тиэһин. ☉ Ходить (ездить) много раз; ходить взад-вперед. Баран-кэлэн дьэ сырыыны кыайар уол диэтэҕиҥ

1. төһө ахс. аат. 1 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 1. Бииргэ түөрдү эп. Үстэн биири көҕүрэт.
   △ 1 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 1
   Биир солкуобай. —Остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
   Эһиги биир быраас кыыскытыныын Иккиэ аргыстаһан кэлбитим. С. Васильев
2. аат суолт.
3. Иккиттэн биирэ, атына (киһини этэргэ). ☉ Тот, один из двух (о человеке)
   Биирэ бөҕөтө бэрт. Багдарыын Сүлбэ
   Биирэ – бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына – хачаайы гынан баран хатан эрэһэ дьүһүннээҕэ. М. Доҕордуурап
4. Кимҥэ, туохха эмэ аҥаардас, соҕотох. ☉ Единичность; только один. Таптыыр дьон таҥаралара биир. Саха фольк.
5. даҕ. суолт.
6. Суос-соҕотох, аҥаардас. ☉ Одинокий; единственный
   Биир кыыс оҕолоохпут эргэ баран олорор. Н. Неустроев
   Байбаллаах Марта аҕаларыгар Талкы оҕонньорго оҕолорун Чыычааҕы, биир тарбыйахтарын ииттэрэ аҕалан биэрдилэр. Күндэ
   Толооҥҥо биир хатыҥ суугунуу хамсанна. Эллэй
7. Үүт-үкчү маарыннаһар, бэйэ-бэйэлэригэр ханыылыы. ☉ Похожий, одинаковый; ничем не отличающийся
   Тоҕо хатыҥ эрэ барытын сэбирдэхтэрэ биир быһыылаахтарый? Суорун Омоллоон
   △ Туох да уларыйыыта суох салҕанан барар; туох да атына суох. ☉ Продолжающийся без изменения, равномерный; одинаковый; без различий
   Биир кэм. Биир күдьүс.— Чуораан биир лыҥкыр тыаһынан Салгыылаахтык кылыргыыр. Күннүк Уурастыырап
   Биир кэм тэлээриҥниир Миигин тула хойуу хаар. Л. Попов
   Өрүс үрдэ биир дэхситик мэндээрийэ сытта. Т. Сметанин
8. Бэйэ-бэйэтиттэн арахсыбат ыкса сибээстээх. ☉ Целостный, неделимый, единый
   Биир сомоҕо, биир кэлим.— Маннык бэйэкээннээх эдэр ыччаты түмэҥҥин биир сомоҕо эдэр кэлэктииби иитэнүөрэтэн таһаарбыккынан эҕэрдэлиибин. АҮ
9. быһ. суох солб. аат суолт. Ким эрэ, туох эрэ, хаһан эрэ; элбэхтэн ким, туох эмэ. ☉ Некий, какой-то; когда-то
   Биир туруорбах дьиэҕэ сылгы чыычааҕа биир биһиктээх оҕону бигээн эрэр. Саха фольк. Тыымпыга биир Арамаан диэн обургу соҕус этээччи баара. Э. Соколов
   Оройуон биир бөдөҥ хаһаайыстыбатынан «Элгээйи» сопхуос буолар. И. Данилов
   Күнүс биир киһи эйиэхэ сурук хаалларбыта. «ХС»
   Хоһугар биир билбэт эдэр киһитэ бэргэһэтин остуолга ууран, утуктуу олороро. Амма Аччыгыйа
10. Өрүт, курдук дьөһүөллэри кытта ситимнэһиитигэр «бу буолбатах, атын, утары» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послеслогами өрүт, курдук употребляется в значении «не этот, другой; противоположный»
    Дьиэ биир өттүгэр балаҕаннаах. —Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
    Баһаар биир өттүгэр наар эт атылааччылар кыаһалдьыһар этилэр. Эрилик Эристиин
    Биир курдук санаатаҕына, дьон-сэргэ ытыктабыла туох куһаҕаннаах буолуой. «Кыым»
11. Ким, туох эрэ биир сааһын (сылын) туолбута (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Возрастом в один год, годовалый
    Биирин саҥардыы туолан эрэр оҕо хоһооно суох тугу эрэ чаачыгырыыр. Амма Аччыгыйа
    Бииригэр диэри биһиккэ бигэннэ, Иккитигэр диэри иринньэҕирдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    тюрк. биир, бир
    ♦ Биир бииргэ – туора дьоно суох, иккиэйэҕин. ☉ Один на один, с глазу на глаз
    Күрэхтэһии күүстээх бөҕөстөрө биир бииргэ көрүстүлэр. —Киэһэ дьиэбэр киирэ сылдьаар, биир бииргэ кэпсэтиэхпит. «ХС». Биир быаҕа баайылын (баалын) кэпс. – бэйэ-бэйэҕиттэн тутулуктаах буол. ☉ Быть с кем-л. взаимозависимым
    Эн биһикки биир быанан бааллыбыт дьоммут, биир өлүүгэ өлүөхпүт, биир ииҥҥэ көмүллүөхпүт. Л. Попов
    Сергеева быһаарыытынан, ити суруйбут дьоннор биир быаҕа баайыллыбыттара. «ХС». Биир гына – барытын тилэри, уһаты-туора. ☉ Вдоль и поперек
    Баҕа оҕото тахсан дьиэни биир гына чыраахтаан сылдьымахтаан баран, хотон муостатын үөһэ тахсыбыта. Күндэ. Биир да харчыга уурбат кэпс. – аанньа ахтыбат, улахаҥҥа уурбат. ☉ соотв. ни в грош не ставить
    Киһи эрэйин биир да харчыга уурбата. НАГ ЯРФС I. Биир көмүс туһата суох – халтай, туох да туһата суох. ☉ Зря, напрасно; без надобности (напр., провести время)
    «Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», – диидии Бэстиинэп оҕонньор кабинетыттан тахсан барда. С. Никифоров. Биир муостаҕа туруохпут – оҥорбут буруйбутугар тэҥҥэ эппиэттиэхпит; бииргэ буруйу сүгүөхпүт. ☉ Виноваты в равной степени и отвечать будем вместе. Биир муостанан хаамтар – кими эмэ тугу эппиккинэн сырытыннар, көҥүл барар кыах биэримэ. ☉ Заставлять кого-л. подчиняться себе, не давать свободы действий кому-л.
    Мин санаабар, оҕолору олус мөҕөр-түүрэйдиир, биир муостанан хаамтара сатыыр сыыһа. «ХС». Биир мутугунан (мутук) үрдүк – кимтэн эрэ лаппа чорбойор, үрдүк, ордук. ☉ Значительно превосходит кого-л. в чем-л.; соотв. (он) на голову выше
    Дьэ ханныгын да иһин Арамаан оҕонньортон биир мутугунан үрдүк киһи төрөөбүтүм буолуо эбээт. Күннүк Уурастыырап
    Бары утарылаһаачыларыттан биир мутук үрдүк турарын көрдөрөн чөмпүйүөннээтэ. «Кыым». Биир өлүүгэ өлө сылдьар – кимниин эрэ тэҥ эрэйгэ түбэспит, тэҥҥэ эрэйдэнэ сылдьар. ☉ Страдающий в равной степени с кем-л.; соотв. товарищ по несчастью
    Биир өлүүгэ өлө сылдьар дьоннор ытыктаһыах тустаахтар. С. Никифоров. Биир санаалан – ханнык эрэ боппуруоска кимниин эрэ сөп түбэһэр санаалаах буол. ☉ Найти общий язык с кем-л., достигать взаимопонимания
    Ити курдук кэпсэтэн, биир санааланан, арахсаллар. П. Егоров. Биир санаанан – ким да утарыыта суох, бары биир киһи курдук. ☉ Единодушно
    Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап. Биир санааны ылын – халбаҥнаабат бигэ санааны ылын, бигэтик быһаарын. ☉ Принимать непоколебимое решение; твердо решиться на что-л. Биһиги норуот кэккэтэ Биир санааны ылынан, Бигэргээтэ. Эллэй
    «Үлэбиттэн уурайаары гынабын», – диир Даарыйа, биир санааны ылыммыт быһыынан. «ХС». Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! – хайата да биир, син биир. ☉ Где наша не пропадала! Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа, – Биир сымыыт ханна түһэн сытыйбатай!.
    Биир уол ханна төрөөн өлбөтөй!! П. Ойуунускай. Биир тыла суох – тугу да утары эппэккэ. ☉ Беспрекословно, без единого возражения
    Бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
    Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС». Биир тыла суох бар – 1) тугу да утары этэр кыаҕа суох ах бар. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, не возражая, не высказывая ни одного слова против; 2) эмискэ, тута өл. ☉ Погибнуть, умереть сразу
    Хара быарга саайдаахха – киһи барахсан биир тыла суох барааччы. Күннүк Уурастыырап
    Буулдьа чэчэгэйин тоҕо көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС». Биир тыллаах – эппит тылыгар турар, эппитин уларыппат. ☉ Верен своему слову, хозяин своего слова. Үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Биир тылы бул (тылга киир) – кимниин эмэ сөп түбэһэр санаалан. ☉ Найти общий язык с кем-л.
    Кинилэри кытта биир тылы була охсорун мин үгүстүк сөҕө көрөбүн. «ХС»
    Кини дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир, табаһыттар, булчуттар, олохтоох интеллигенция кыһалҕатын үчүгэйдик билэр киһи. ПДИ КК. Биир тыынынан – тыын ылбакка, тута. ☉ Сразу, залпом, без передышки, не переводя дыхания
    Степан Саввич кыраппыын түгэҕэр хаалбыт ууну, ыстакааҥҥа сүөкээн, биир тыынынан хантас гыннаран кэбистэ. «ХС». Биир тэбиинэн – тэтимҥин түһэрбэккэ, уларыппакка; биир кэм. ☉ Не сбавляя темпа (в беге)
    Талыы аттар көс аҥаара сиргэ биир тэбиинэн кэлбиттэр. С. Никифоров. Биир угунньаҕа (угунньахха) ук – кими да араарыма, барыларын куһаҕанынан аах, мөх, түүрэй. ☉ Ругать всех подряд, не считаясь с различиями; задать всем общую головомойку
    Суруксут бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ …… кэлэн, дьону барытын биир угунньахха угуталаабыт үһү. А. Софронов. Биир хабахха тыын – кимниин эмэ биир санаалаах буол. ☉ Быть единомышленником с кем-л.
    Убайым аҕатынаан биир хабахха тыыналлар. Н. Якутскай
    ◊ Биир ахсаан тыл үөр. – предмет соҕотох буоларын көрдөрөр грамматическай категория. ☉ Единственное число
    Аат тыл олоҕо – төрүт түһүккэ биир ахсааҥҥа турар форма. ПНЕ СТ
    Этиилэри биир ахсааҥҥа уларытан суруйуу. КИИ СТ-2
    Биир бириэмэлээх көр биир кэмнээх. Күн сирин көрдө көрөөт, биир бириэмэлээх көмө диэн ыла оҕуста. С. Федотов. Биир бэйэм – соҕотоҕун, атыттара суох (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Без посторонних влияний, без чужой помощи, самолично, самостоятельно
    Хас биирдии холкуостаах биир бэйэтэ иккилии-үстүү киһи үлэтин үлэлээн дүрбүйэр. М. Доҕордуурап
    Ордоробун биир бэйэм Олох түрбүөн түбүгүн. Л. Попов. Биир бэйэҥ биэс буол – соҕотоҕун хас да оруолу толор; соҕотоҕун хас да үлэни тэҥинэн оҥор. ☉ Одновременно заниматься несколькими делами; одновременно выступать в разных качествах, ипостасях. Биир дойдулаах – кимниин эрэ биир сиртэн төрүттээх. ☉ Земляк
    Ыраах сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан баран эргиллэн кэлэннэр, биир дойдулаахтарыгар атын сирдэр айылҕаларын, дьоннорун тустарынан бэрт элбэҕи кэпсииллэрэ. МНА ФГ
    Биир дойдулаах кыргыттарыҥ эҕэрдэ ыыталлар. «ХС». Биири биэстэ (мээрилиир, ыйытар уо. д. а.) – үрүтүөһэ хатылаан (саҥарар). ☉ Одно и то же (повторять)
    Миигин эрэ кыһытаары биири биэстэ ыйытар. Күннүк Уурастыырап. Биир күннээх – биир күн устатыгар буолар. ☉ Однодневный. Биир күннээх үлэ. Биир күннээх сынньалаҥ. Биир кэм – тохтоло, быыстала суох. ☉ Все время, без остановок
    Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
    Биир кэм, мэкчиргэ курдук, эргичиҥнээн тахсар. С. Данилов. Биир кэмнээх – биирдэ бэриллэр, биирдэ эрэ ананар. ☉ Единовременный. Баһылык кырдьаҕастарга биир кэмнээх харчынан көмө оҥордо. Биир оннук – эмиэ ити курдук, эмиэ бу курдук, оннук, уруккутун курдук. ☉ Так же, именно так
    Урут хаста эмэтэ өскүүрсүйэҕэ сылдьан хал буолбут дьон, онон интэриэһиргээбэттэр. Киинэҕэ, лиэксийэҕэ биир оннук. «Кыым»
    Аска наадыйдахтарына, син урукку курдук, Сараапап атыыһыттан баран көрдөһөллөр, таҥаһынан тутайдахтарына, эмиэ биир оннук. Н. Якутскай. Биир саастыылаах – кимниин эмэ саастарынан биир; биир сылга төрөөбүт. ☉ Ровесник, одногодок
    Арай бэйэтин кытта биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эрэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов. Биир санаалаах – кимниин эмэ сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах. ☉ Единомышленник
    Наһаар биир санаалааҕа Түүлээх Уллуҥаҕы кини өлөрөргө да бэлэм этэ. Суорун Омоллоон. Биир сыллаах – уон икки ый устатыгар буолар, сыл кэриҥэ. ☉ Одногодичный, однолетний. Биир сыллаах үөрэх. Биир сыллаах үүнээйи. Биир туспа – атынтан өссө биир ураты. ☉ Другой, иной (вопрос, дело)
    Онтон саас ытыам диэн бэркэ харыстаан илдьэ сылдьар саатын сэбин аһыйара биир туспа этэ. Болот Боотур. Биир уустаах чилиэннэр тыл үөр. – этиигэ биир саҥа чааһыгар киирэр, биир ыйытыыга хоруйдуур, эппиэттиир тыллар. ☉ Однородные члены предложения
    Оҕолор биир уустаах чилиэннэрдээх этиини уонна холбуу этиини булкуйаллар. ННН СТМО. Биирэ бииртэн – биир хайалара эрэ, хайаларынааҕар эрэ (тэҥнээн этэргэ). ☉ Один другого (напр., лучше, хуже и т. д. – при сравнении)
    Биирэ бииртэн бэрт. – Уордаах Дьэкиим сырайа хас эрэ буолан көһүннэ, онтуката сөрүү тардан хаалбыт, биирэ бииртэн ынырыкка дылы. Н. Заболоцкай

түмэр солб. аат. Биир даҕаны, биирдэ даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни один (обычно употр. в отриц. предложении)
Үөһээ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка лаглаһан тураллар. Күндэ
Бииргэ сылдьыахпыт, биир да күөс быстыҥа эһигиттэн арахсыахпыт суоҕа. А. Сыромятникова

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсиир чахчытын кылгатан, түмэн, түмүктүүр хабаанынан этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется для обобщенного, без подробностей выражения высказываемой мысли (одним словом, короче говоря, в общем)
Биир тылынан эттэххэ, судаарыстыба былаанын тохтубут. А. Федоров. Биир тылынан эттэххэ, бары өттүнэн туһа! Г. Угаров
Биир тылынан эттэххэ, ыһыах саха норуотун баар-суох соҕотох национальнай бырааһынньыга диэххэ сөп. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Биирдиилээн. ☉ По одному
Тохтооҥ! Биир-биир саҥарыҥ. Софр. Данилов
Өксөкүлээх кэлбит дьону кытта биир-биир боччумнаан кэпсэппитэ. Болот Боотур

биир-биэс кэпсэтиитэ (тыла) суох – биир тыла суох, тугу да утары эппэккэ. ☉ Беспрекословно, без всяких разговоров
Кинилэр олохтоох салалта сорудахтаабыт үлэтин биир-биэс тыла суох толорбуттара. «Кыым»
Аттарым туораатылар да, биир-биэс тыла суох үрдүк хайалар иэдэстэринэн таастыы сууллан куккураан, үлтү түһэн өлүөхпүтүн сөптөөҕө. «ХС»
Биир-биэс кэпсэтиитэ суох оҥорон кэбис. «ХС»; биири-биэһи билбэт – тугу да билбэт. ☉ Ничего (он) не знает, ничего (он) не ведает
Киниттэн ыйыттахтарына, биирибиэһи билбэт. Н. Түгүнүүрэп

сыһыан холб. Этиллэр санаа үгүс өттүнэн урут этиллибитинэн быһаарыылларын көрдөрөр. ☉ Употребляется в случае, когда высказываемая мысль определяется в большей степени предыдущей мыслью (больше всего, во многом, большей частью)
Улахан итэҕэстэр бааллара биирин үксүн итинэн быһаарыллар. «Кыым»
Биир үксүн ол да иһин уруокка сүгүн олорооччута суох. Софр. Данилов
Күнү быһа айдаан-куйдаан, киирии-тахсыы! Биир үксүн киһи онтон да сылбаахы буолар. В. Яковлев

сыһ. Биир-икки төгүл; аҕыйахтык. ☉ Один-два раза; всего несколько раз
Соҕуруу биирдэ-иккитэ сылдьыбыттааҕым. — Байбааскы биирдэ-иккитэ Харытыана диэки үчүгэйдик көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
Киһи киирэн биирдэ-иккитэ атыллаат, тохтоон ол-бу диэки көрө турда. Н. Заболоцкай

сыһ. Утуу-субуу. ☉ Один за другим
Оскуола саалатыгар бииртэн биир өрөспүүбүлүкэлэри көрдөрөр дэлэгээссийэлэр киирэллэр. «ББ»

туохт.
1. Баайыыттан, кэлгиэттэн сөлүн, төлөрүй (сүөһүнү, киһини этэргэ). ☉ Срываться, освобождаться от привязи или пут. [Алааппыйа:] Сүөдээр, атыҥ босхо барбыт ээ. Онтукаҕын тахсан тут. Н. Неустроев
Бурхалей, илиитэ босхо баран, били мэйиитэ дөйөр өлөр өлүү суолугар киллэрбит бааһын туттан көрдө. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туттарыыттан, баайыыттан төлөрүй эбэтэр холкутаа. ☉ Освобождаться, отрываться от закрепления или становиться свободным, разболтаться
Онуоха били дүлүҥнэрэ босхо барыталааннар, Ньыыкан өрө сүгэн туран кэлбит. М. Чооруоһап
Оҕуһун бурҕалдьыта олус босхо барбытын дьиибэргээн, нэһиилэ кэннин хайыһан көрбүтэ, сыарҕата кураанах: хоруоп мэлигир. Ф. Софронов
△ кэпс. Чэпчээн эрэйэ суох соһуллар, хамсыыр, барар буол; улаханнык чэпчээ. ☉ Становиться более легким, незатруднительным, быстрым (напр., о скольжении саней)
Көннөрү кэмҥэ хара күүскүнэн өрө мөхсөн, нэһиилэ сыралаһан кыайар үлэҥ ол саҕана эмискэ чэпчээн, босхо баран, бэйэтэ бэйэтиттэн ыпсан тахсар буолар эбит. Н. Лугинов
3. Сылайан эбэтэр туох эмэ буолан мээнэ хамсаа (киһи миэстэлэрин этэргэ). ☉ Трястись, дрожать от усталости, нервного напряжения (о суставах и органах человека)
Манньыаттарын икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Ырбаахытын сиэхтэрин ньыппарыммыт, сүртүүгүн устубут, кубарыйан хаалбыт, сыҥааҕа босхо барбыт доктор хостон таҕыста. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. бош ‘свободный, пустой’

тыаһы үт. т. Атаҕы түргэнник, эрчимнээхтик тардан ууну кэстэххэ эбэтэр ууга түстэххэ тахсар тыастары үтүктэр тыл. ☉ Подражание сильным резким звукам, издаваемым при быстрой, энергичной ходьбе по воде или при падении в нее
[Уолчаан] тайах мас ылынна да, тымныы ууну бур-бар кэ-һэн барда. П. Тобуруокап
Тыы өрүс ортотугар тиийиэхчэ аҕай буолан эр-дэҕинэ, ууга түһэр тыас бур-бар гым-мыта. Н. Якутскай

туохт.
1. Тырытахайыта бар. ☉ Превращаться в лохмотья, изорваться в клочья (об одежде и т. п.)
Савлук хап-сабар бэргэһэ үрдүгэр түһэн оройун харбаан көрбүтэ, хайа баран хаалбыт, ону арыйан, киһи иилэн ылбат гына илдьи барбыт лоскуй-лоскуй кумааҕылары ылан остуол үрдүгэр уурталаата. П. Филиппов
2. Быһыта, ибилитэ бара сылдьар буолан хаал (хол., сытыйыыттан, өр буһарыыттан). ☉ Сильно развариваться, превращаться в жижу, кашицу (от гниения, долгой варки и т. п.). Күөспүт этэ илдьи барбыт
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьи барда көр эт II
Аҥардас илиитэ-атаҕа эрэ эчэйбэтэх этэ. Этэ-хаана илдьи барбыт, улаханнык доргуйбут. М. Доҕордуурап
Биригэдьиир бырылаччы оттуллубут тордоххо киирэн, уот сылааһыгар уҥуоҕурдаан этэсиинэ илдьи барда, нукаай курдук буолла. «ХС»

тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан эттик тыастаахтык түргэнник ууга түһүүтүн үтүктүү тыаһа. ☉ Подражание звуку падения массивного предмета в воду
Ол курдук аллара куугунаан ууга кур-бар түстүбүт. М. Пришвин (тылб.)

туохт. Эмискэ тыастаахтык ууга түс. ☉ С шумом шлепнуться в воду
Дьон ууга кур-бар гына түстүлэр. Н. Якутскай
Ынах муустаах ууга ойоҕоһугар тиийэ соҕотохто курбар гына түһээт, чачайан тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай

көр бар-кэл
Үгүс борохуот кэлэр-барар, үгүс да аал устар, элбэх да киһи кэлэр-барар. П. Ойуунускай
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар, тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
♦ Кэлиэх-барыах сирин булбата — барыах-кэлиэх сиргин булума диэн курдук (көр бул)
Биир улахан суолу уорбут киһи быһыытынан туохтан да аһара куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. Күндэ
Ийэтэ ити саҥаны истээт кэлиэх-барыах сирин булбата. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго ыҥырыыны, көҕүтүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает призыв, побуждение к действию
Микиитэ, чэ ыл, кэпсээ эрэ. Амма Аччыгыйа
— Аны сириҥ итэҕэс буолла дуо? Чэ, ыл эт! — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап

I
1. туохт.
1. Тугу эмэ илиигинэн тутан бэйэҥ өттүгэр илт, бэйэҕэр илдьин, уурун. ☉ Брать в руки, хватать что-л. Иитиэх уол үөттүрэҕи ылан баран ааҥҥа турар. Н. Неустроев
Ымсыыран, харбаан ылаары [мундуну] сарбас гына түспүтүм, уу тыаһа булдьугур-балдьыгыр гынна. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн] сүүрэн тиийэн сүгэни ылан хатыылаах дьааһыгы үлтү-хампы сынньан эрдэҕинэ, ойоҕо эрин моонньугар эриллэ түстэ. Күндэ
2. Тугу эмэ бас бил, бэйэҥ киэнэ гын. ☉ Приобретать, получать в обладание что-л. Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынар. П. Ойуунускай
«Чэ-чэ, саҥарыма, эмиэ саҥаран киирэн барда эбээт, ол кыбыыгын аны кэлэн төттөрү ылыаҥ суоҕа», — диир ойоҕо. Күндэ
«Бу үчүгэй ыт тахсыах ыта сылдьар эбит. Үтүрүм-хатырым туппакка, маанылаан иитиҥ. Эбэтэр миэхэ аҕалыҥ», — диэн Куутук мичээрдии олорбута. Ону Надя улгум үлүгэрдик: «Ыыл-ыл. Билигин да илдьэ бар», — диэбитэ. Р. Кулаковскай
3. Тугу эмэ атыылас. ☉ Покупать что-л. Килиэптэ ылан кэлээр.
□ Оттон эн [оҕуһу] хаска ылаары гынаҕын? Баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
[Уйбаан:] Чэ, хата, ыалтан оҕустаах сыарҕата уларсан, ааттаһан-көрдөһөн, отто ылан аҕал, — диэбит. МНН
4. Ирдээн туран төлөт (хол., нолуогу). ☉ Взыскивать, взимать с кого-л. что-л. Нолуокта ыл. Иэскин ылан кэлээр. Ыстыраабын ыл
□ Кулуба биһикки, хата, иэспитин ылан баран, атаарар барахсаттарбыт
Үс оруосканан таһыйыахпыт үһү. Үс сүүстэ охсуохпут үһү. Суорун Омоллоон
Икки төгүллээн алта мөһөөх солкуобайы ыстараабар ылан баран мэлдьэһэн кэбиспит, иккиһин ирдээн ылаары тэринэн эрэр үһү. Күндэ
5. Бэйэҕин кытта илдьэ бар. ☉ Уносить, увозить с собой кого-что-л.. Үлэбин дьиэбэр ыллым. Бүөтүр улахан уолун ылан, төрдүө буолан тайахтыы бардылар. Арахсыы суолга куоластаабытыгар биир массыына ылан барда
□ Биир уолу доҕор ылан, …… олус эрэйдээхтик айаннаатарбыт да, байыаннай сорудаҕы толорбуппут. ГСС
Билигин от үлэтигэр дьоммут аҥаарын эмиэ ылыахтара, оччоҕо биэс-түөрт эрэ буолан хаалабыт. С. Ефремов
Биир буомбалааһыҥҥа мин түөспэр иилинэ сылдьар бүнүөкүлбүн, полушубогум уолугун оскуолак ылан ааста. «ХС»
6. Бэйэҕэр быстах туһанарга анаан харчыга тугу эмэ наймылас. ☉ Брать во временное пользование за плату, нанимать кого-что-л.. Таксита ыл. Биллэриинэн куруусчутта ыл. Атта эттэһэн ыл
7. Кими, тугу эмэ күүскүнэн баһылаа, бас бэриннэр, сэриинэн кыай. ☉ Захватить, завоевать кого-что-л.. Иркутскайга былааһы ороспуонньуктар ылбыттар
□ Тайҕа улууһун бандьыыттар ылаллар. Амма Аччыгыйа
Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Берлини биһиэттэрэ ыллылар! Т. Сметанин
△ Саба түһэн күүскүнэн тутан аҕал. ☉ Поймать кого-л.. Уонча ньиэмэһи билиэн ылбыттар
□ Дьэ, арай биирдэ «тыл» ыла барар
Ол күн ньиэмэстэр үс-түөрт төгүл атаакалаан баран төттөрү оҕустарбыттар. Т. Сметанин
8. Сир анныттан хостоо (туһалаах баайдары). ☉ Извлечь что-л. откуда-л. (напр., о полезных ископаемых). Старателлэр бу үрэхтэн быйыл балачча элбэх көмүһү ыллылар. Алдан көмүсчүттэрэ быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх көмүһү ыллылар
9. Туохтан эмэ (хол., ньиэптэн) атын хаачыстыбалаах тугу эмэ (хол., бэнсиини) оҥорон таһаар. ☉ Из чего-л. произвести что-л., качественно совершенно другое (напр., бензин из нефти), переработать что-л. Таас чохтон коксаны ылаллар. Биһиэхэ ньиэптэн бэнсиини ылар собуоту тутуохха наада
10. Тугу эмэ үүннэрэн эбэтэр оҥорон таһаар. ☉ Выращивать или производить что-л. Биһиги гааттан уон биир сэнтиниэри ыллахпыт сыл, кинилэр [Калинин аатынан холкуос] сэттэ-аҕыс сэнтиниэри ылаллар. Эрилик Эристиин
Биһиги биригээдэлэрбит солооһун сиртэн ортотунан хас биирдии гаатыттан сүүс алта уоннуу буут бурдугу ыллылар. М. Доҕордуурап
Дьокуускайдааҕы килиэп кэмбинээтэ араас көрүҥнээх бурдук аһы оҥорон ылан, нэһилиэнньэҕэ хамаҕатык атыылыыр. «Кыым»
11. Кими эмэ ханна эмэ киллэр (хол., үөрэххэ, үлэҕэ), туох эмэ оҥор. ☉ Принимать кого-л. куда-л. (напр., на учёбу, работу)
«Бассабыык баартыйа — үчүгэй баартыйа, …… ылаллара буоллар мин бэйэм да киириэм этэ», — диэтэ. П. Ойуунускай
Манна «Холбостон» кэлэн үөрэнэ сылдьар дьону билистим, кинилэр миигин куоракка үлэҕэ ылыах буоллулар. М. Доҕордуурап
12. кэргэннэн, ойохтон диэн курдук. Уолуҥ кими ылбытый? Нуучча кыыһын ылбыт
□ [Баай Байбал — Балыксыкка:] Эн оҕоҕун, Марыыҥканы, Бассабыык Баһылай ылаары гынар дииллэр, ол, мин санаабар, сыыһаҕа дылы. П. Ойуунускай
13. Мөлтөт, ахсат (хол., киһи күүһүн, сэниэтин) эбэтэр бириэмэтин бараа (туох эмэ үлэ туһунан). ☉ Забирать (напр., силы), занимать (напр., время). Буор хаһыыта киһи сыратын ылар. Дьиэ тутуута элбэх эрэйбин ылла. Хас да күммүн ылар үлэ буолууһу
14. Эбиллэн, улаатан киһиэхэ ордук биллэн ис (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни). Эмтэнэбин да, ыарыым ылан иһэр. Тымныы ыллар ылан истэ
15. Үөрэтэн, ханнык эмэ түмүктэри оҥор, чинчийэн, уопуттары оҥорон, ханнык эмэ түмүктэргэ кэл. ☉ Вследствие или в ходе чего-л. выработать, получить что-л. (напр., научный результат). Интэриэһинэй түмүгү ылбыттар. Саха учуонайдара соторутааҕыта көстүбүт уу оҕуһун чинчийэннэр наукаҕа сонун түмүгү ылбыттар
16. Үрдүк сыанабылга (хол., ааккасуолга, наҕараадаҕа) тиксэргэ сөптөөх, тоҕоостоох буол. ☉ Быть достойным какой-л. награды. Эксээмэҥҥэ «5»-һи ыл
□ Дьоруой албан аатын ылан, Ийэ сиргэр бар дьоҥҥор Иитиллибит ытык иэскин Чиэстээхтик төлөөтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Стахановец аатын ылыан ылбыт эбит. «Кыым»
17. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго көрдөбүлү толорон эбэтэр сокуонунан, дьон дьүүлүнэн быһаартаран көҥүллэт. ☉ Получать официальное разрешение на что-л. Массыынаны ыытар быраапта ыл. Тайаҕы бултуурга көҥүллэ ыл
□ Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар Бырааппытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
Тыл ылан тырыбынаҕа ойон таҕыстым. П. Ойуунускай
18. Хантан, кимтэн эмэ тугу эмэ оҥорорго дьаһалла, сорудахта, бирикээстэ тут. ☉ Получать от кого-л. распоряжение, указание, приказ. Ыйыыта ыл. Саллааттар атаакаҕа киирэргэ бирикээс ыллылар. Нэһилиэк баһылыга туох баар күүһү уоту умуорурууга быраҕарга ыйыы ылла
□ Бэһиэ буолан туспа сорудах ылан бардыбыт. Т. Сметанин
19. Хааҕын таһынан халый (хол., үрэҕи этэргэ). ☉ Выходить из берегов, разливаться (напр., о реке)
Түҥкүр [үрэх аата] икки хара тыатын саҕатынан ылан турара. С. Тумат
Силээннээххэ сайыҥҥы уу кэлэн, хаатын толору ылан турара. «ХС»
Өлүөнэ уута икки хаатынан ылан сытар, сүүрүгэ күүстээх. «Чолбон»
△ Төһө эрэ иэннээх сири, миэстэни былдьаа, сабардаа. ☉ Составлять часть чего-л. [Ходулов оонньуур оруола] сорох түбэлтэҕэ ол айымньы бүтүн аҥаарын да кэриҥин ылааччы. Суорун Омоллоон
Сэрии иннинээҕи 1940 сылга ыһыы 11,9 эрэ бырыһыанын ылбыт эбиэс, 17,6 бырыһыанын ылбыт ньэчимиэн «бааһына хаһаайыннара» буоллулар. П. Егоров
20. Кими-тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, батар. ☉ Принимать, размещать кого-что-л.. Улуус киинин гостиницата кыра, сүүрбэ эрэ киһини ылар. Оптуобуспут сүүрбэ түөрт киһини ылар, атыттар хаалаҕыт
□ Оройуон киинигэр диэри уон сэттэ киһини ылар чешскэй сөмөлүөт түөрт уон мүнүүтэ эрэ көтөр. Далан
21. Төһө эрэ уоннуулаах (төгүрүк уонунан ааҕыллар) сааскыттан көҕүрэт, алдьат (хол., сэттэ уоҥҥун толору туолан аҕыс уоҥҥар үктэннэххинэ эбэтэр аҕыс уоҥҥуттан төһөтүн эрэ көҕүрэттэххинэ). ☉ Разменять (какойто десяток — о возрасте). Биэс уоммуттан ыллым
□ Сэттэ уоммуттан биирин ыллым. М. Доҕордуурап
Билигин аҕыс уоммуттан ыллым, кырдьаҕаспын. «ХС»
22. Туох эмэ бэлиэ күнү бэлиэтээн атаар. ☉ Отмечать, справлять какую-л. дату. Бырааһынньыгы ыл. Өлбүт киһи хонугун ыл
□ Кириһиэнньэ таҥараны Харатаайаптаахха ылар буолбута. Н. Якутскай
Хоту сир уола мин Сэнэхпин дэнэбин, Алта уон алтабын Аны саас ылабын. Күннүк Уурастыырап
Маай бырааһынньыгын ылан баран, кинилэр икки күн үлэлээбиттэрэ уонна таһаҕастарын эрэһиинэ тыыларга тиэйэн …… биэс-алта килэмиэтири аллара киирбиттэрэ. Н. Босиков
23. Сорох аат тыллары кытта холбоһон: «ол аат тыллар суолталарыгар сөп түбэһэр хайааһыннары оҥор» диэн ситимнэри үөскэтэр. ☉ С некоторыми существительными образует сочетания, которые означают: производить какие-л. действия в соответствии со значением существительного. Болҕомтоҕо ыл. Көмүскэлгэ ыл. Учуокка ыл
□ [Тэрэнтэй:] Манна — үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра
Дьэ, ону мин бэлиэҕэ ыла сылдьабын. Пьесалар-1956. Биир кыргыһыыга кини түөһүгэр баас ылар. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһ. туохт. кытта ситимнэһэн:
1. Хайааһын кылгастык буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает кратковременность действия. Сүүрэн ыл. Бүдүрүйэн ылла. Сынньанан ыл
□ Кыыс бүк түһэн олорон, аргыый тарбахтарын хамсатан ылбыта. Н. Заболоцкай
Кини аҕатын санаат, мичээрдээн ылла. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ситэритик (толорутук) буоларын көрдөрөр. ☉ Означает результативность действия. Ситэн ыл. Ойо охсон ылла
□ Киһи илиитэ, дорообо биэрэр быһыынан уун-утары ууммута, илиититтэн сулбу тардан ылбыта, атаҕар туруорбута. Суорун Омоллоон
Тойон кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕигэр хаалбытын ылан биэрдэ уонна кэннин хайыһан көрдө. Эрилик Эристиин
Ийэм инчэҕэй этэрбэспин уһулу тардан ылан, көхсүбүн сабырҕатар. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Аат ыл — тугунан эмэ сураҕыр, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться
Биһигини, кырдьаҕас ыанньыксыттары, кыайан аат ылаары чабыланар быһыылаах. М. Доҕордуурап
Айах ыла аҕа көр айах II. Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна, манна төрөөбүт-үөскээбит киһи буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк
Ахсааҥҥа ыл көр ахсаан. Урукку бандьыыттааһын кыттыылаахтарын туспа ахсааҥҥа ылан, туох сибээстээхтэрин, ханна сылдьалларын билэргэ кыһан. Болот Боотур
Өр сылга олорбут кырдьаҕас дьоннору Ол иһин ахсааҥҥа даҕаны ылбаппыт, Кинилэр көрсүбүт сордорундьоллорун «Ыаһахтаан» ырыта даҕаны барбаппыт. Күннүк Уурастыырап
<Биирдэ> олордон ыл көр олорт. Кинилэр бэрт бөдөҥнүк таптаһаллар. Ол, дьиҥэр, таптал буолбатах, кинилэр үһүө буолан (Силээхтэ Сэмэнниин) байар, оҕонньор үбүн олордон ылар иннигэр сөпсөспүт саайкалар. Н. Заболоцкай
Буксуурга ыл көр буксуур. Олорбуппут сыччах! Эмиэ буксуурга ыла истэҕэ, — диэтэ Агафон Дубцов улаханнык кыһыйан. М. Шолохов (тылб.). Буорах сытын ылбыт калька. — сэриигэ кыттыбыт, сэриилэһэргэ үөрүйэхтээх. ☉ Уже бывавший на войне, понюхавший пороху
Хабырыыс Сталинградка …… буорах сытын ылбыт, буулдьа ыйылыырын, буомба эстэрин истибит, өлөр өлүүнү уу хараҕынан көрбүт дьэбир буойун буолан тиийбитэ. А. Данилов
Иилэ хабан ыл көр иил. «Сөпкө эттиҥ!» — диэн онуоха иилэ хабан ылла Николай Барамыгин. «ХС»
Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) көр илии. Хаарты оонньуур этим, ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа — ыт сиэтин, кулаак буолар …… абытай дьыала. П. Ойуунускай
Иннин ыл көр илин I. Уон улуус улуу баайдарын үөрбэҕэ үктэппит, чоххо олорпут киһини, бу мин, акаары, иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэккэм дуу? П. Ойуунускай
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. «ХС»
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) — иһэ уйуоҕунан (уйарынан) диэн курдук (көр ис IV). Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ. Н. Түгүнүүрэп
[Харыйа мутукчатын] дабархайын ыраастыыгын уонна оргутан баран иһиҥ төһө ыларынан иһэҕин. С. Федотов
Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> көр киһи I. [Аанчык] киһи иилэн ылбатынан Эдьиэйэни, артыал бэрэссэдээтэлэ Ньукулай Арамаанап уолугар Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков
Киһи хараҕа ыларынан — харах ыларынан (ыларын тухары) диэн курдук (көр харах). Киһи хараҕа төһө ыларынан аллараа аар тайҕа көстөр. Н. Якутскай
Көрдөөбүтүн ылла көр көрдөө. Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Кыраныыссаны ким кэһиэ — Көрдөөбүтүн ылыа! — диэтэ. ДГИ СС
Кыаҕын ыл көр кыах. Бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Нуорматын ылла көр нуорма. Хара Мааска оҕобун сиэбит, сиэбит! Сиэн баран, умуһахха түспүт. Сымалаҕа буспут, сөп нуорматын ылбыт. Суорун Омоллоон
Өй ыл көр өй. Ити эн этэргиттэн өй ыллахха, кырдьык даҕаны мээнэ хаптаһыҥҥа суруллубут киһи мэтириэтин таҥарабыт дии-диибит үҥэрбит улахан олуона баҕайы суол эбит. А. Софронов. Күрүлгэн чугаһаата
Өй ылан, куормалаан иһэр харыйаны күүһэ баарынан туора аста. «ХС»
Саас (баттыыр) ылар көр саас I. Саас ыллаҕын аайытын Оҕотугар түһэн иһэр, Мэлдьи лиирик, романтик Ыһыы дьоннор элбэхтэр. М. Тимофеев
Саас ылан иһэр, доҕоор. Үчүгэй олох боруогар үктэнэн баран, боруогу атыллаан иһирдьэ киирэр кыаллыбат буолаары гынна быһыылаах. «ХС»
Сир (сирдэ) ыла тур көр сир II. Кэбис, мин барыым. Ыраах барар киһи сир ыла турдахпына ордук буолсу. Н. Якутскай
— Тугуҥ ыарыйда? — диэбитим мин. — Сүрэҕим моһуоктуур. Чэ, кытаат, кытаат, доҕоччуок, сирдэ ыла тур. Мин ситиэҕим. «ХС». Сирэйин ыл кэпс. — сирэйгэ оҕус, сирэйгэ биэр. ☉ соотв. набить морду кому-л.. Сэрэн, нохоо! Сирэйгин ылыам
□ Ити хатыҥыр уол модьу баҕайы киһини сирэйин ылан кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Сүрэҕэ ылар көр сүрэх I. Уола киниэхэ этэр: «Аҕам, аһаабатыҥ сүрүн. Сүрэҕиҥ ылар туох аһын аһыаҥ этэй?» — диэн. Далан
Сыт ылла көр сыт II. Тайах биһиги диэки уп-уһун баһын ньолотон сыт ылаары олоотоомохтообута. Далан
Ыппыт тайах сытын ылан ыркый диэки субуруйа турда. «ХС»
Сэттэтин ыл көр сэттэ. Тойоммут, уолун көмүскээн, биһигиттэн сэттэбитин ылара буолуо, — Маайа куттанар санаатын этэр. Н. Якутскай
Дьорҕоот соҕустара астан матан хаалбыттарын этэн көрбүттэрин сэттэлэрин ыла сыстылар. В. Чиряев. Тиил ыл көр тиил. Биир сайын хап-хара уһун суһуохтаах кыыһы тиил ылан, бэркэ доҕордоспуппут
□ Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун [уолу] — бииргэм тэбэн ыытабын. Суорун Омоллоон
Тос мааһын (мааскатын) ылла көр тос II. Чэ, бандьыыттар тос маастарын ыллылар быһыылаах. Аны төннүбэт инилэр, уонча эрэ киһи тыыннаах куотта. Болот Боотур
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
Тоһун ылла — тос мааһын (мааскатын) ылла диэн курдук (көр тос II). Бүгүн баҕас тосторун ылаллара чахчы. Н. Босиков
Тоһун ылан, дьэ куотара буолуо диэбиппит, хата, төттөрүтүн, эбии сытайда. Сунтаардар ыл. Тутан ыл (илт) көр тут I
Суут 250 солкуобай ыстараап уурбут уонна атын судаарыстыба туһатыгар тутан ыларга оҥорбут. Күндэ
Өссө бокуонньугум иэстээҕэ үһү. Ол иһин кинээһим соҕотох ынахпын тутан ылыах буолар уонна ханан киһи буолуохпунуй? М. Доҕордуурап. Тылла ыл — мунньаҕы салайар киһиттэн тыл этэргэ көҥүллэт. ☉ Брать слово, выступать где-л. Кыратык кэтэҕэмэйдээн көрөн баран, төһө да толуннарбын, Никифор тылыттан кыһыйбытым-кыдьыгырбытым бэрт буолан — титирии-титириибин тыл ылан, түрүбүүнэҕэ ойон таҕыстым. П. Ойуунускай. Тылын ыл — сөбүлэһиннэр, эрэбил тылын бэрдэр. ☉ Получать чьё-л. согласие; заручаться чьей-л. поддержкой
Арай, аҕам тылын хайаан да бүгүн ыллахпына сөп буолсу. Суорун Омоллоон
[Аҕам] миигиттэн бүтэһик көрдөһүүтүн толорорбор тылбын ылан баран, хамначчытыгар Асяны аҕаларыгар соруйбута. И. Тургенев (тылб.)
Тыын ыл көр тыын II. Олоро түһэн уоскуйуохха, Табахтаан тыын ылыахха. С. Данилов
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар эмиэ сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев
Өндөрөй тыын ылан баран, …… чугаһыы түһэн иккиһин ыппыта. Н. Босиков
Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) көр уот I. Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстөкүүннүүн уот ылар курдук киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. «ХС»
Хабан ыл — иилэ хабан ыл диэн курдук (көр иил). Бу холобуру оройуон атын кулууптара, бибилэтиэкэлэрэ хабан ылан бэйэлэрин үлэлэригэр туһаннылар. «Кыым»
Харахтан сыыһы ылбыттыы көр харах. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС». Ылбат-биэрбэт икки ардынан (кэпсэт) — хайатын да быһаарбат курдук, улахан туһата суохтук. ☉ Без результата, без положительного эффекта (разговаривать с кем-л.)
Бу курдук ылбат-биэрбэт икки ардынан кэпсэтиһэн тарҕаһыах, оттон Туруйалаахха уонна Харгыга промприбордар үлэлээн ньиргийэ туруох бэйэлэрэ дуу? Софр. Данилов
Туох накааспытын накаастыыгыт, ылбат-биэрбэт икки ардынан! Эбэтэр илдьэн ытыалаан кэбиһиҥ, эбэтэр аһатыҥ! В. Яковлев
Ылбат-биэрбэт икки ардынан этиһии буолла. В. Протодьяконов
Ыт иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> диэн курдук (көр киһи I). Икки дьахтар саҥата биир кэм ньааҕынас-ньуугунас буола түстэ. Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Доҕотторун кытта ыт иилэн ылбат гына иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, олус илистибит көрүҥнэнэн, сирэйэ-хараҕа сөллөн турда. П. Филиппов
Эр ылан көр эр. Витя эр ылан [хааһын] эккирэппитинэн барда. Кини ууга даҕаспытынан киирэн, хааһы ситэн ылан, үрдүгэр саба түһэн истэҕинэ, хааһа хаҥынайбытынан халбарыс гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ээҕин ыл көр ээх. [Бииктэр:] Фу, чорт! Дьэ, ээҕин ыллым ээ… Оттон муус үтүмэх оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
◊ Кумааҕыга ыл — сурукка ыл диэн курдук
Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына, киниттэн [улуус суруксутуттан] да ыйытан көрүҥ. Ити мин эппит тылбын кумааҕыга ылларгыт үчүгэй буолуо этэ. Н. Неустроев
Кэргэн ыл көр кэргэн. [В.М. Ионов] Мария Николаевна Андросова диэн остуоруйаһыт, олоҥхоһут, ырыаһыт саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Суорун Омоллоон
Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
Ойох ыл — кэргэн ыл диэн курдук (көр кэргэн). Үрүҥ Уолан төһө да ойох ылаары сырыттар, маннык кытаанах күөн көрсүүгэ бэлэмэ суох. ПГС МО
Маарыйа диэн кыыһын Маҥдьаһын атыыһыт уола Көстөкүүн диэн хаартыһыт киһи ойох ылбыта. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Сурукка ыл — суруйан кэбис, сурукка киллэр. ☉ Сделать запись, записать на бумаге
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Мин, кырдьык, кыратык алҕаһаатым. Онон буруйбун билинэбин. Ити мин эппит тылбын сурукка ылларгын бэрт буолуо эбит, тойонуом. Н. Неустроев. Хабан ыл көр хап I. Мээчиги хабан ылла
□ Күөрэгэй [кыыс аата] лабааны тоһута-тоһута бөрөҕө быраҕа, бөрө хайдах ону хабан ыларын, кыыһырарын саатыы олордо. Т. Сметанин
Киириги илиититтэн хабан ылбытын Киирик күүскэ садьыйан кээһэр. С. Ефремов
др.-тюрк., тюрк. ал
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы көрдөһөрүн күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает просьбу говорящего
Чэ, ыл, биирдэ омуртар. Суорун Омоллоон
Кэлиий бэттэх, ыл, Дьэбдьиэ. «Кыым»
2. Саҥарааччы көҕүтэрин, күһэйэрин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает побуждение говорящего
Чэ, ыл, ныхаа, сиэххин кэтэн кэбис. Амма Аччыгыйа
Чэ, ыл, ааҕыах эрэ. Суорун Омоллоон
3. Саҥарааччы дьаһалын, бирикээһин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает распоряжение, приказание говорящего
Ылыҥ, ити ыт хотуурун былдьаан ылыҥ. Амма Аччыгыйа
Ыл, ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ылыҥ, харахтаахтар ааҕан биэриҥ! А. Сыромятникова

сыһыан холб. Туох эрэ дьикти-дьиибэ быһыыттан, күүтүллүбэтэх соһуччу түбэлтэттэн дьиктиргээһини, сөҕүүнү эбэтэр кэлэйиини, хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление или разочарование по поводу странности, необычности, неожиданности чего-л. (вот тебе на!)
Ыл иһит! Билигиттэн ол-бу диэн эрэр. М. Доҕордуурап
Ыл иһит! — дии түстэ Миитэрэй. Амма Аччыгыйа

ыл иһит диэн курдук
— Бу туох саабыт сээбэһэ үһү, убаай? — Ыл туһан! Тукаам тугу доппуруостуугун? Суорун Омоллоон
— Кырдьык, кэлэн эрэр үһү [уу]... — Ыл туһан! Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Күүскэ соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает усиленное побуждение (давай-давай)
Ыл-ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ыл-ыл, [тыһаҕаһы] иккис кулгааҕыттан ыл, кэһэйдин! «ХС»

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

сущ.
хой
стадо баранов - хой үөрэ

м. бараан; горный баран чубуку.

сущ
чубуку

I м. (ресторан) бар (кыра ресторан).
II м. метеор, бар (атмосфера баттааһынын единицата).

частица 1) модальная, выражает отрицание с оттенком неодобрения: ким сөбүлүөн баран? кто же (это) одобрит?; кому же (это) понравится?; аҥардас сыа баран ас буолуо дуо? один только жир разве еда?; оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? зачем ребёнку дорогие подарки?; ср. буоллаҕай; 2) выделит.-то; оҕо баран сылайар буоллаҕа дии ребёнок-то устаёт, конечно; эйигин баран ким билиэҕэй ? тебя-то кто узнает?

1) один раз, однажды; Москваҕа биирдэ сырыттым в Москве я был один раз; 2) однажды, как-то раз; биирдэ маннык буолла однажды случилось такое # биирдэ баран эттэххэ откровенно говоря; раз на то пошло; скажем прямо; биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир откровенно говоря, мне безразлично, какой он есть; биирдэ санаатахха впрочем; биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук впрочем, и это тоже как будто правильно.

I подр. резкому неожиданному звуку, напр. падения тяжёлой массы в воду: бар гына ууга түстэ он с шумом бултыхнулся в воду # сүрэҕэ бар гына түстэ у него сердце ёкнуло.
II бар дьон все люди, весь народ; бар дьон дьолун туһугар за счастье всех людей.
III бар кыыл фольк. 1) беркут; 2) сказочная птица.

1) идти, ходить, уходить; уезжать; отправляться; кини үлэтигэр барда он ушёл на работу; мин үөрэнэ барыам я поеду учиться; борокуот биэрэктэн барда пароход удалился от берега; сатыы бар = идти пешком; 2) перен. идти; уходить; манна икки күнүм барда на это у меня ушло два дня; үлэ үчүгэйдик барар работа идёт хорошо; кини аата барда о нём распространилась дурная молва; олох үчүгэйдик барар жизнь идёт хорошо; 3) перен. идти, быть к лицу; бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар эта шапка тебе очень идёт; 4) перен. становиться вкусным; становиться наваристым; эт миинэ барбыт суп стал вкусным, наваристым; чэй барбыт чай заварился; 5) эвф. умирать, кончаться; оҕонньорбут барда старик умер; тута бар = умереть сразу, мгновенно; 6) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает начало действия: сытан бар = начать ложиться; олорон бар = начать садиться; үлэлээн бар = начать работать; ытаан бар = заплакать; ааҕан бар = начать читать; киэһэрэн барда вечереет; 7) в сочет. с прич. на =быт в орудн. п. выражает ускоренность или поспешность начала действия: аһаабытынан барда он сразу начал есть; хаампытынан барда он сразу зашагал; 8) в сочет. с нареч. выражает резкость и внезапность действия: тиэрэ бар= опрокинуться на спину; умса бар = упасть ничком; быһа бар = лопнуть, внезапно порваться; хайа бар = треснуть, внезапно расколоться; көҥү бар = обрушиться, обвалиться, внезапно рухнуть; 9) в ф. деепр. на =ан выступает в роли союза с временным знач. после того, как...; баран баран, кэлэ илик после того, как он ушёл, он больше не приходил; этэн баран, өйдөөтүм я понял после того, как сказал; эрэннэрэн баран, албынныам суоҕа раз уж я обнадёжил, я не обману.

страд. от бараа = иссякать, истощаться, кончаться, израсходоваться; мас баранна дрова кончились; харчы баранна деньги израсходованы.

1. один; биир күн один день; биир төгүл а) один раз; б) однажды; түөрт гыммыт биирэ одна четвёртая, четверть; аҕыс гыммыт биирэ одна восьмая, восьмушка; уолбут биирэ нашему сыну годик; биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы погов. всё равно, что одного малька на семь частей делить; 2. единый, одинаковый; биир форма единая форма; биир санаа единомыслие; кинилэр таҥастара биир у них одинаковая одежда; биир хааннар родные, родственники (букв. единокровные) # биир-биэс диэбэккэ или биир-биэс кэпсэтиитэ суох беспрекословно, без всяких разговоров; биир тылынан эттэххэ одним словом, короче говоря; биир тылынан эттэххэ ити барыта сыыһа оҥоһуллубут короче говоря, всё это сделано неверно; биир үксүн во многом, большей частью; итэҕэстэр бааллара биир үксүн итинэн быһаарыллар наличие недостатков во многом объясняется этим; син биир всё равно.

одномандатный избирательный округ

модальное сл. ну дай; давай; ыл , биирдэ омуртар ну дай мне раз глотнуть; ыл , ааҕыах давай почитаем; ыл , аҕал ну дай мне; ылыҥ , көрдөрүҥ давайте покажите.

1) брать, взять, получать; принимать; сүгэни ыл = взять топор; сүөгэйин ыл = брать самое нужное; хамнаскын ыл = получить зарплату; иэс ыл = брать в долг, занимать; сөбүлэҥин ыл = получить согласие; миигин институкка ыллылар меня приняли в институт; илиигэр ыл = прям., перен. взять в руки, прибрать к рукам; бириэмийэ ыл = получить премию; быыгабарда ыл = получить выговор; учуокка ыл = а) брать на учёт; б) учитывать, принимать в расчёт; бэйэҕэр ыл = брать на себя; 2) покупать; кинигэни ыл = купить книгу; 3) кваситься, заквашиваться; суорат ылбыт сорат заквасился; 4) жениться на ком-л., брать в жёны кого-л.; ойох ыл = жениться; кими ыллыҥ ? на ком ты женился?; 5) в сонет, с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и выражает нек-рые видовые оттенки: ситэн ыл = догнать; утуйан ыл = вздремнуть; хабан ыл = схватить, поймать; быһан ыл = вырезать, отрезать; сурунан ыл = выписывать что-л.; кинигэтэ сурунан ыл = выписать книгу; б) в сочет. с именами образует сложн. гл., выражающие действие, связанное со знач. имени: тыын ыл = передохнуть, отдышаться; аат ыл = прославиться, стать знаменитым; ааккын ыл = справлять свой именины; бырааһынньыгы ыл = праздновать, отмечать праздник; устраивать пир, веселье # иннин ыл = уломать кого-л.; ей ыл = а) напасть на какую-л. мысль; б) высок. воспарить мыслью; сирэйин ыл = набить морду; сүрэҕэ ылар по душе, по сердцу (букв. сердце принимает); сүрэҕэ ылбат не по душе, сердце не принимает, душа не лежит; еэттэтин ыл = спустить шкуру с кого-л.; тоскуй ыл = получить по заслугам; тылын ыл = заручаться чьей-л. поддержкой; хараҕын ыл = выбить глаз; ыҥыран ыл = а) вызвать к себе; б) отозвать; эр ыл = а) набраться смелости; б) обнаглеть.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

pp. after

ono. Roar!; бар гын= v. to roar

v. to brew (of tea)

v. to go, leave, depart; барыы n. departure, leaving; кэлии барыы n. coming and going; =ан бар= conv. to start to do something; =бытынан бар= conv. to immediately do something

num. one, 1, a/an

v. to take; =ан ыл= conv. to do something over a short period of time, for a short duration; to do something for one’s own benefit