II нареч. (однажды) биирдэ; раз поздно вечером биирдэ ыкса киэһэ.

1) один раз, однажды; Москваҕа биирдэ сырыттым в Москве я был один раз; 2) однажды, как-то раз; биирдэ маннык буолла однажды случилось такое # биирдэ баран эттэххэ откровенно говоря; раз на то пошло; скажем прямо; биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир откровенно говоря, мне безразлично, какой он есть; биирдэ санаатахха впрочем; биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук впрочем, и это тоже как будто правильно.

частица выдел, -то; вот, и вот; аҕата туран эттэ а отец-то сказал; биирдэ туран манны к буолла... вот однажды случилось такое...

мн. от один, одна, одно.

I нареч.
биирдэ
II мест.
биир (наардаан, бэрээдэктээн ааҕыыга, хамаандаҕа туттуллар: раз, два, три, четыре... раз-два, раз-два-три)
III союз.
быһыытынан, иһин. Раз опоздал, жди! Раз виноват, молчи!

нареч.
(однажды) биирдэ

1. один; биир күн один день; биир төгүл а) один раз; б) однажды; түөрт гыммыт биирэ одна четвёртая, четверть; аҕыс гыммыт биирэ одна восьмая, восьмушка; уолбут биирэ нашему сыну годик; биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы погов. всё равно, что одного малька на семь частей делить; 2. единый, одинаковый; биир форма единая форма; биир санаа единомыслие; кинилэр таҥастара биир у них одинаковая одежда; биир хааннар родные, родственники (букв. единокровные) # биир-биэс диэбэккэ или биир-биэс кэпсэтиитэ суох беспрекословно, без всяких разговоров; биир тылынан эттэххэ одним словом, короче говоря; биир тылынан эттэххэ ити барыта сыыһа оҥоһуллубут короче говоря, всё это сделано неверно; биир үксүн во многом, большей частью; итэҕэстэр бааллара биир үксүн итинэн быһаарыллар наличие недостатков во многом объясняется этим; син биир всё равно.

ж. см. один.

сыһ.
1. Биир эрэ төгүл. ☉ Один раз
Биһиги диэтэх дьон Биирдэ оҕустахпытына Симэлийэн уостуоҕуҥ. П. Ойуунускай
Биирдэ төрөөбүт үйэҕэ киһи баарын биллэрэн хаалар сөп эбит. А. Сыромятникова
2. Ол эрэ түгэҥҥэ, ол онно эрэ. ☉ Только; только тогда
Убайым киэһэ хонугар биирдэ эрэ кэлэр. Т. Сметанин
Сөбүлээтэххинэ биирдэ этиэм. Н. Якутскай
Бырдах сиэбитигэр биирдэ биллим. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Биир кэм иһигэр; тутатына. ☉ Сразу, одновременно
Эһиги тоҕо бары биирдэ сүтэн хаалаҕыт? Амма Аччыгыйа
Чараас кыҥырай ойууру быһа түһээт, мин кыра эрдэхпиттэн саамай таптыыр сирбэр биирдэ баар буолбутум. Далан
4. Эмискэ, соһуччу. ☉ Неожиданно, вдруг
Вася биирдэ өйдөнөн кэлбитэ, тэйиччи тиийэн, хаарга батары түһэн турар эбит. Амма Аччыгыйа
5. Ханнык эрэ биир түгэҥҥэ, биир кэмҥэ. ☉ Однажды, как-то раз
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин
Биирдэ уруок кэнниттэн Дьөгүөссэни дириэктэр ыҥырда. С. Васильев
♦ Биирдэ баар буол – эмискэ, соһуччу баар буол. ☉ Мгновенно заявляться, моментально появляться
Миигин мииниэҥ эрэ кэрэх, Бэйэҥ дойдугар биирдэ баар буолуоҥ. Р. Баҕатаайыскай. Биирдэ олорон тур кэпс. – тугу эмэ түргэнник, тута бүтэр. ☉ Кончить что-л. сразу, тут же; в (за) один присест
Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС I

I союз
то же, что «и». Однажды лебедь, рак да щука..
I частица
1. Ээх, сөп, оннук. Ты принес краски? Да принес. 2. Ыйытыыга туттуллар тыл. Ты пионер, да? 3. Эҕэрдэлииргэ, баҕа санааны этэргэ туттуллар. Да здравствует 1-ое Мая! Да будет так!

1. союз да, уонна
2. частица ээ, ээх
все пришли? Да - бары кэллилэр дуо? ээх, ыраатта, өр буолла

километр; биир километр один километр; километр сир расстояние в один километр.