көр кэтэмэҕэйдээ
Уол кэтэмэҕэлии барбакка, тута сөбүлэспитэ. И. Гоголев
Сыыстарбытын өйдөөтөҕүнэ, кэтэмэҕэлээбэккэ көннөрүнэр, таба суолга биир-биэс тыла суох турунар. Ф. Софронов
Бөһүөлэккэ киирбэккэ кэтэмэҕэлээн олорор холкуостаахтарга араас миэрэни, бэл холкуостан таһаарыыга тиийэ дьаһалы ыларга тиийэллэр. «ХС»

дьүһ. туохт. Уойан, аһары сымнаҕас эттээх-сииннээх буол (улахана суох уҥуохтаах киһини этэргэ). ☉ Оплыть жиром (о человеке небольшого роста)
Салов бэйэтэ мыйгыйбытын иһин, бууттаах киирэ курдук сутуругунан биир-биэс тыла суох [Хабытчаа рабы] сыҥаахха хабылыннарда. «ХС»

сыһ. Уратытык, уруккуттан атыннык, соһуччутук. ☉ Странно, необычно, чрезвычайно
Бүгүн баҕас дьиктитик хойутаата кырасыабай кыыстанан, киинэҕэ кээдьэйдэҕэ диэн үөрүү бөҕөтө! Р. Баҕатаайыскай
Биһиги немецтэри «биир-биэс» диэбэккэ эрэ дьиктитик төгүрүйэн ылар ньыманы буллубут. Т. Сметанин
Кини олоҕо аҕыйах ый иһигэр дьиктитик уларыйда. Н. Габышев

дьүүллээ диэнтэн холб. туһ. Мунньах дьоно дьүүллэһэ олорор боппуруостарын судургутук түмүктээн уурааҕы бары сөбүлээн, биир-биэс утары тыла суох ылынан, куоластаан кэбистилэр. П. Аввакумов
[Куруһуокка] араас революционнай кинигэлэри ааҕан дьүүллэһэллэрэ. Н. Габышев
Летучкаҕа эрэдээксийэ үлэһиттэрэ бука бары түмсэн олороннор хаһыат нэдиэлэ устатыгар тахсыбыт нүөмэрдэрин ырыталлар, дьүүллэһэллэр. КТУоС

муоҕа-чуоҕа суох түөлбэ. — хайаан да булгуччу, биир биэс тыла суох (тугу эмэ оҥор). ☉ Непременно, без лишних слов, без возражений (делать что-л.)
Эн биһикки, муоҕачуоҕа суох, бииргэ, күүспүтүн, санаабытын түмэн үлэлииһибит. Э. Соколов
Муоҕа-чуоҕа суох барыахтааххын. НАГ ЯРФС II

1. один; биир күн один день; биир төгүл а) один раз; б) однажды; түөрт гыммыт биирэ одна четвёртая, четверть; аҕыс гыммыт биирэ одна восьмая, восьмушка; уолбут биирэ нашему сыну годик; биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы погов. всё равно, что одного малька на семь частей делить; 2. единый, одинаковый; биир форма единая форма; биир санаа единомыслие; кинилэр таҥастара биир у них одинаковая одежда; биир хааннар родные, родственники (букв. единокровные) # биир-биэс диэбэккэ или биир-биэс кэпсэтиитэ суох беспрекословно, без всяких разговоров; биир тылынан эттэххэ одним словом, короче говоря; биир тылынан эттэххэ ити барыта сыыһа оҥоһуллубут короче говоря, всё это сделано неверно; биир үксүн во многом, большей частью; итэҕэстэр бааллара биир үксүн итинэн быһаарыллар наличие недостатков во многом объясняется этим; син биир всё равно.

төһө ахс. аат.
1. 5 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 5. Биэскэ иккини эп. Биэстэн үһү көҕүрэт
△ 5 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 5. Биэс харчы. Биэс сыл тухары
□ Оройуон мантан биэс көс. Амма Аччыгыйа
Биэс хонук айаннаан ийэлэрин балаҕанын дьэ көрбүттэрэ. И. Данилов
Хас биирдии киһи иккиттэн биэскэ диэри күрүө сирдээх буолуох тустаах. М. Доҕордуурап. 2.Үөрэнээччи билиитин сыаналыырга «туйгун» диэн сыана. ☉ Отметка успеваемости ученика, означающая «отлично», пятерка. Бүгүн биэһи ыллым. Барыта биэскэ үөрэнэр
3. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «биэстээх, биэс саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме принадлежности употребляется в значении «пять лет кому-л., пятилетний». Кыра кыыһа биэһэ. Биэһэ буолан эрэр
тюрк. беш, бес, биш
♦ Биир-биэс кэпсэтиитэ суох көр биир-биэс. Биир биэс кэпсэтиитэ суох, устарга быһаардылар. Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил калька — бэрт үчүгэйдик бил. ☉ Очень хорошо знать (букв. знать как свои пять пальцев)
Мин кинилэр сүөһүлэрин бэйэм биэс тарбаҕым курдук билэбин. А. Софронов
Бу дойду сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр ааттаах суолдьут киһилээхпит. Суорун Омоллоон
Муммат киһи, бу дойдуну биэс тарбаҕын курдук билэр. Н. Босиков. Биэс уон икки күлэр эмэгэт кэпс. — хаарты оонньуутугар «хаарты» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В карточной игре употребляется в значении «карты». Дьэ эрэ, биэс уон икки күлэр эмэгэтим, бэттэх хайыс, сүүйүүтэ биэр
◊ Биэс гыммыт биирэ — биэскэ үллэрбиттэн биир өлүүтэ. ☉ Одна пятая. Биэс гыммыт биирин эп. Биэс гыммыт биирин быс. Биэс муннук мат. — биэс тоһуттаҕас сурааһын бүтэйдии холбоммутуттан турар геометрическай фигура. ☉ Геометрическая фигура, ограниченная пятью замкнутыми ломаными линиями, пятиугольник. Тэтэрээккэ биэс муннукта тарт. Биэс муннук иэнэ төһөнүй? Биэс сүүс — 1) сүүһү биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пятьсот. Биэс сүүс сүөһүлээхтэр этэ. Ааҕан биэс сүүскэ чугаһаттым; 2) кэпс. биэс солкуобай. ☉ Пять рублей. Биэс сүүстэ иэһээ эрэ. Биэс тымыр көр бохсурҕан. Биэс тыһыынча — тыһыынчаны биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пять тысяч. Биэс тыһыынча харчы. Биэс тыһыынчалаах сон. Биэс тыһыынчаҕа атыылас. Биэс уон — түөрт уонтан уонунан ордук ахсаан. ☉ Пятьдесят
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа. Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
△ Үйэ аҥаара. ☉ Полвека. Кини биэс уона. Биэс уоммун эһиил туолабын

туохт.
1. Көннөрү тыытар эрэ курдук анньыалаа, кэйиэлээ (хол., киһи сирэйин). ☉ Трогать, легко толкать кого-что-л. рукой или чем-л.; тыкать (напр., в лицо)
Сирэйигэр-хараҕар Силлээх хокуосканы Сигэйбитинэн барда, Сиритэ кэйдэ. П. Ойуунускай
[Ат] иҥэрсийэ-иҥэрсийэ сымнаҕас муннунан Сэмэни сигэйбитэ, арыт муннун кини хонноҕун анныгар, арыт икки атаҕын ыккардынан угуталыыра. Н. Якутскай
Каака [ойуун аата] адьарай муннугар биир-биэс кэпсэтиитэ суох бадыа-идиэ курдук сутурукпун сигэйиэм буоллаҕа. С. Курилов (тылб.)
2
сыҕай 2 диэн курдук. Бу сиргэуокка төрөөн-үөскээн алдьаммыттарын курдук төрөппүттэрин быһа сирэй-харах анньан сигэйэн тахсаллара баар ээ кыһыыта! В. Протодьяконов

I
көр лэбэйдээ
«Ити тугуй? Бу тугуй уонна тоҕо?» Үрүт үөһэ хат-хат лэбэйдэ. Таллан Бүрэ
Оҕонньор оҕуруот аһын үүннэрии бары ньыматын туох баарын барытын, хат-хат л э б эйэн, сиһилии ыйытта. В. Яковлев
Биири биэстэ лэбэйэн Биһэн-таһан биэрэҕит. С. Тимофеев
II
1. аат. Биири үрүт-үөһэ хатылаан этии эбэтэр уһатан быһаарыы. ☉ Надоедливое повторение в речи одного и того же или многословное, долгое объяснение чего-л.
Ии, эрэйдээх, би лигин уолугар ойоору турар. Эһиги лэбэйгититтэн Тима кууһара атын диэҕэ билигин. А. Сыромятникова
Данил оҕонньор …… өйдөөҕөр улаатымсыйа соҕус туттар, итирэн билигин лэбэйигэр түс пүт Сиэллээхэби сиилиирдии одууласта. «ХС»
2. даҕ. суолт., кэпс. Биири үрүт-үөһэ этэр эбэтэр уһатан быһаарар идэлээх. ☉ Надоедливо многословный
Итинник лэбэй этиилэри истэ сатаан баран, Икки кулгааҕым истэртэн аккаастанна. Т. Сметанин
Өйдөөх киһилиин кэпсэттэххинэ Өһүргэһэ суох истэ үөрэн. Лэбэй киһиэхэ түбэстэххинэ Саталын булан куота үөрэн. С. Тумат
ср. перс. лаф ‘слово’

1. аат. Көп, күндү кылааннаах түүлээх, хоту туундараҕа олохтоох саһылга маарынныыр кыыл (түүтүн өҥүнэн маҥан уонна күөх, хара кырсаны араараллар). ☉ Песец
   Бөрөлөр табалары тутан сииллэр, кырсалар тобоҕор тиксэллэр. КЗА АҮө
   Кырсаны мэҥиэлииргэ кыыл таба этэ олус үчүгэй буолааччы. ДФС КК
   Үчүгэй дьылга күһүөрү кырса тыаҕа, мастаах сиргэ тахсар. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Кырса тириититтэн тигиллибит. ☉ Сшитый из шкуры песца, песцовый
   Онтон кырса тыһа муус маҥан бэргэһэтин илиитин көхсүнэн аргыый силэйэ охсон, кырыатын сотунна. Амма Аччыгыйа
   Сыҥаахтаах үрүҥ кырса бэргэһэлээх …… оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
   Кыыс чараас кырса өрөҕөтө суорҕанынан саба тардынна. А. Сыромятникова
   ♦ Кырса-саһыл оҕото түөлбэ. — олус сэрэхтээх киһи. ☉ Очень осторожный человек (букв. детеныш лисицы или песца). Онно киирэн биэриэ дуо, кырсасаһыл оҕото буоллаҕа эбээт
   ◊ Күөх кырса зоол. — кылаана хараҥаран, сибиниэстиҥи өҥнөнөн көстөр кырса. ☉ Голубой песец
   Сопхуос сүрүн дьарыга: табаны уонна күөх кырсаны иитии; балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
   Күөх кырсалар биэс уон биир — биэс уон икки хонук устатыгар уулаах сылдьаллар. АВЛ ГСФ. Кырса <сиир> кутуйаҕа зоол. — туундараҕа үөскүүр үрүҥнүҥү өҥнөөх улахан кутуйах. ☉ Лемминг (большая белая полярная мышь, к-рой питается песец, ее также едят олени)
   Кырса сиир кутуйаҕа, лемминг, түүн сырыыргыыр. И. Федосеев
   Кырса сүрүн аһылыгынан кырса кутуйаҕа [лемминг] буолар. ТСКБ
   ср. монг. кирса ‘вид лисицы’, тюрк. корсак ‘степная лисица’