туохт. Тугу эмэ олус наҕыллык, ыксаабакка оҥор; бытааннык буол. ☉ Делать что-л. не спеша, не торопясь; происходить в медленном темпе, постепенно. Күн сыйбаара тыкта. Дьахтар ас бэлэмнээн сыйбаарда
□ Лабаам тарҕанна лаглаара, Дөксө суугунуу үүнүөҕэ! Силиһим уһаан сыйбаара, Сирим түгэҕэр бииһиэҕэ! Дьуон Дьаҥылы

аат.
1. Айаҥҥа, суолга бииргэ айаннаһар киһи. ☉ Спутник, попутчик
Айан аргыһы таптыыр (өс хоһ.). Ол кэннэ бүгүн кини аара дэриэбинэттэн холбоһон кэлбит аргыһын диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыл сэлээппэлээх аҕамсыйа барбыт киһи аргыһын сирэйин-хараҕын көрбөхтөөтө. Л. Попов
Сүөдэр Сүөдэрэбис хараҕын аһан аргыстарын көрүтэлээтэ. П. Аввакумов
2. Планетаны тула эргийэ сылдьар халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, вращающееся вокруг планеты. Марс планета аргыстара — Фобос уонна Деймос
□ Юпитер планетаны аргыстар тулалыыллар, оннооҕор Күн эмиэ харалардаах эбит. АЕВ ОҮИ
3. Аракыата көмөтүнэн куосумас куйаарыгар орбитаҕа таһаарыллар космическай аппараат. ☉ Космический аппарат, с помощью ракетных устройств запускаемый на орбиту в космическое пространство
Аргыска олордуллубут аппаратура сөптөөхтүк үлэлиир. «Кыым»
Сир ийэни эргийэ көтөр Сындыыс аргыс айылынна, Аны суох буолла дьону тутар Халлаан киэҥэ, далай анна. И. Эртюков
4. көсп. Тугу эмэни кытта бииргэ сылдьааччы, бииргэ көстөн кэлээччи. ☉ То, что сопутствует чему-л., появляется вместе с чем-л.
Бу алтан колчедан. Боростуойун көрүмэ — мантыкаҥ кыһыл көмүс аргыһа. Суорун Омоллоон
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. М. Доҕордуурап
Сэргэлэр — олох туоһулара, олох аргыстара, олох арыалдьыттара. С. Федотов
тюрк. аргыш
♦ Олох аргыһа — кэргэн киһи. ☉ Спутник жизни
Кэргэн диэн — көрсүү дьахтар буолбатах, биһиги олохпут доҕоро уонна аргыһа буолар. ЭБЭДьА
Эдэр сааспыт ити уоттаах сылларыгар аны олохторбут аргыстара көстөннөр күннэри-түүннэри «муҥнаабыттара». ВВ ТТ
◊ Сир аргыһа — сири тула эргийэ сылдьар халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, вращающееся вокруг Земли. Ый — сир аргыһа
□ Судаарыстыба, элбэх үптээх буоллаҕына, аракыаталары оҥорор
Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Манна баар — сир маҥнайгы аргыһыттан ыла бары сэбиэскэй космонавтар хаһан уонна хайдах туох көппүттэрэ. С. Федотов

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый

сыһ.
1. Киэҥ сиринэн тайаан, тэнийэн, ыраахха диэри тарҕанан (олор). ☉ Вширь и вдаль (раскинуться, расстилаться)
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. Биһиги Сахабыт сиригэр киэҥник тэнийдэ. М. Доҕордуурап
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан …… син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
Киэҥник олорор оройуон — сүүрбэ түөрт нэһилиэктээх. Бэс Дьарааһын
2. Улаханнык, арылыччы (көр). ☉ Широко открытыми глазами (смотреть)
Попов …… киэҥник эрилитэ көрөн, саҥатаиҥэтэ суох киниттэн көрдөһө сытар эбит. Амма Аччыгыйа
[Харыалап] киэҥник диэличчи көрбүт харахтаах. Л. Попов
Киһи …… Маша диэки хараҕын киэҥник арылыччы көрөн таһаарда. М. Доҕордуурап
△ Улаханнык (айаххын ат). ☉ Широко (открывать рот)
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
3. Ыраах-ыраахтык үктээн (хол., хаамп, хардыылаа), өрө, туора уунан (хол., дайбаа, далай). ☉ Широко (напр., шагать, ступать), широко (напр., размахивать руками)
Киэҥник дайбаан хаамп. — Дьөгүөрдээн киэҥник атыллаталаан эрийэ хаампахтаата. Амма Аччыгыйа
[Хабырылла оҕонньор] илиитин өрө уунан киэҥник далайан баран сырбатар. М. Доҕордуурап
[Дьүккүйэр Паана:] «Бу сылгы икки буутун сүгэн баран, бу курдук киэҥник хардыылаан сүүрэр киһи манна чугаһынан ханна да баар буолуо суохтаах». МНН
4. Тэлэччи, нэлэччи (хол., ааны, түннүгү ас). ☉ Настежь, широко (открыть что-л.)
Балаҕан аана киэҥник тэлэллэн аһылынна. Амма Аччыгыйа
Батымаары гынна Байанай биэрбитэ, дьиэни киэҥник тэлэйиҥ. Болот Боотур
Оо, ити таас дыбарыастар Лип-хара халҕаннарын, Киэҥник тэлэйэ астар, Билэҕиэн, ким тахсарын. И. Эртюков
5. көсп. Сир ахсын, сир аайы, элбэх дьоҥҥо, маассабайдык (хол., билин, тарҕан, тэний). ☉ Широко, повсюду, повсеместно (напр., быть известным, распространяться)
[Хабырылла бартыһаан] Үөрэх киэҥник тарҕанарыгар Үгүс сыратын биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Настя манна, Муустаах муора кытылыгар, киэҥник биллэр Болугур оҕонньор суос-соҕотох сиэнэ. Н. Якутскай. Т. Сметанин биэс уонун туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
6. көсп. Киэҥ хабааннаахтык, далааһыннаахтык; сиһилии, олохтоохтук, дьоһуннаан (сайын, сырдат, арыйан көрдөр о. д. а). ☉ Широко, с размахом; подробно, основательно (освещать что-л. и т. п.)
Саха поэзията сайдыытын бастакы сүһүөх кэмигэр саҥа олох кыайыытын киэҥник хабан көрдөрөр. Софр. Данилов
Мин, кыахтааҕым буоллар, итини киэҥник көтөхсүөм, туруорсуом этэ. Н. Габышев
Октябрина боппуруоһу балай эмэ киэҥник сырдатарга сананна. М. Попов
7. көсп. Олус элбэхтик, дэлэйдик, хойуутук. ☉ В большом количестве, очень много, широко (использовать что-л.)
[Күннүк Уурастыырап] киһи өйүгэр хатанан хаалар …… тэҥнээһиннэри, эпиитэттэри, мэтээпэрэлэри киэҥник туттар. Софр. Данилов
Саха поэттара силлабическай хоһоону киэҥник тутталлара. СЛ-8
С.И. Боло хомуйбут матырыйаалын А. П. Окладников «Саха сирин историятын» суруйарыгар киэҥник туттубут. «Кыым»
8. көсп. Холкутук, көҥүллүк (олор). ☉ Свободно, спокойно, вольготно (жить)
Киэҥник тыын. — [Алгыынап:] Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. И. Никифоров
♦ Киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат кэпс. — сиэрэ суох, хадаар, харсаах. ☉ Упрямый, несговорчивый
Ол мин убайым, Өргөстөй Ыстапаан, киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрүөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин. Киэҥҥэр түс кэпс. — холкутуй, уоскуй. ☉ Успокоиться, овладеть собой
Кыргыһан баран өлөр кытаанах санааны ылынан, киэҥэр түстэ, кэтэнэ-кэтэнэ, табах тарта. «ХС»