сов. I. (раскрутиться) өһүлүн; 2. (вырасти, окрепнуть) сит, сит-хот; 3. (духовно созреть) сайын, билиилэн; 4. (широко развернуться) сайын, кэҥээ.

прил. бас билээччи, бас билиилэнии; собственническая психология бас билиилэнии өйө-санаата.

сов., приобретать несов. 1. кого-что (стать обладателем чего-л.) ыл, бул; приобрести костюм көстүүмнэ булун; 2. что (получить, усвоить) ыл, =лан; приобрести знания билиитэ ыл, билиилэн; 3. что (заслужить, снискать) ыл, =лан; приобрести авторитет авторитеттан, авторитетта ыл.

туохт. Үөрүйэх ыл, ону-маны гынары, оҥорору сатыыр буол. ☉ Приобретать навык, умение, опыт в чём-л.
Бары өттүнэн да үөрэннэхпинэ сатаныыһы, кэлэктииппэр сөп түбэһэргэ эмиэ үөрүйэхтэнэрим дуу?! Р. Баҕатаайыскай
Эдэрэ, оҕото мэһэй буолбатах. Кылаабынайа эмчит үөрэхтээх испэсэлиис, оттон үлэлиэ да — үөрүйэхтэниэ, билиилэниэ буоллаҕа дии. В. Протодьяконов
Уолаттар иккис-үһүс сылларын үлэлэһэр буоланнар, табаҕа балачча үөрүйэхтэннилэр. «ХС»

с. 1. (действие) ылыы, булуу, булунуу; приобретение знаний билии ылыы, билиилэнии; 2. (достижение) ситиһии; ценное приобретение культуры культура сыаналаах ситиһиитэ.

I
уһул диэнтэн бэй., атын. туһ. Баччыыҥката уһуллан хаалла
□ Ыраахтааҕы уһуллуон эрэ инниинэ Улуу Тоҕой сэттэ нэһилиэгэ туспа улуус буолбута. Л. Попов
Ити киирсиилээх тылы эппэтэҕэ буоллар, кини үлэтиттэн уһуллуо суоҕун сөп этэ. ПНИ ЭД
Бэйэтэ айбыт ырыалара Дьокуускайдааҕы араадьыйа пуондатыгар уһуллубуттар. САа
Сотору кинилэр иккиэн үлэлэриттэн уһуллубуттара. «ХС»
II
уһуй диэнтэн атын
туһ. Тоноҕон эмиэ, аҕатыттан уһуллубут уллуҥнаах булчут киһи, сорсуйан олордоҕо. В. Протодьяконов. Күннүк Уурастыырап бэйэтэ ахтарынан, уран тылга оҕо сааһыттан уһуллубута. Эрчимэн
Хайдахтаах дьоҥҥо үөрэнэн, уһуллан итиччэ киэҥ-дэлэй билиилэммит, холку-наҕыл бэйэлэммит дьонуй? С. Федотов

аат.
1. Туох эмэ үөскээн, улам салгыы үүнэн уларыйан, тупсан иһиитэ. ☉ Развитие, прогресс. Үөскэх сайдыыта. Харамай сайдыыта. Уопсастыба сайдыыта. Тыл сайдыытын сокуоннара
□ М.А
Шолохов килбиэннээх айымньылара, …… бүтүн киһи аймах уус-уран сайдыытыгар саҥа кэрдиис кэми арыйдылар. Софр. Данилов
Табаарыстаар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки саҥа сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
Ол тас уларыйыылар үүнээйи сайдыытын фазата диэн ааттаналлар. КВА Б
2. Туох эмэ үүнэн уларыйыытын, тупсуутун таһыма. ☉ Уровень развития. Билигин тиэхиньикэ сайдыыта үрдүк
□ Мунньахпыт итинтэн сылтаан уруккуну билиҥҥи сайдыыга тэҥнээн көрөн бэртээхэй кэпсэтиинэн түмүктэммитэ. Н. Лугинов
Тылга терминология сайдыыта, олоҕуруута наука, тиэхиньикэ, култуура, ускуустуба сайдыыларыттан тутулуктаах. АПС СТЛ
△ Киһи үөрэнэн билиилэнэн-көрүүлэнэн, өйүнэн-санаатынан, дьоҕурунан төһө үүммүтэ. ☉ Уровень сознания и умственных способностей человека, достигнутый образованием, развитие. Билиҥҥи ыччат сайдыыта улахан
□ А.И
Софронов, өлбүтүн кэннэ бэчээттэммит хоһоонноруттан көрдөххө, кини бэйэтин сайдыытын наһаа намыһаҕынан, айар үлэтин олус мөлтөҕүнэн ааҕынан муҥатыйар эбит. Амма Аччыгыйа

туохт.
1.
сит диэнтэн холб. туһ. Икки көмүс харчы хаһан да бэйэ-бэйэлэрин ситиспэттэр үһү. (тааб.: таба тобуктарын маҥана). «Атын оҕолору [этэрээккэ] эбии ылыаҕы — бары тарҕаһан хааллылар, кыралар эрэ бааллар, олор ситиһэн сылдьыахтара суоҕа», — диэтэ Чуораан. Н. Габышев
Дорҕоону истиинэн араарар оҕо, мөлтөхтүк эбэтэр бытааннык да аахтар, кэлин тиэмпэтэ түргэтээн, сотору ситиһэр. СОТТҮө
2. Кими-тугу эмэ өһүөннээ, кимтэнтуохтан эмэ иэстэс. ☉ Мстить кому-л.
Баайдар ситиһиэх буолан сааналлар үһү. Амма Аччыгыйа
[Хаппыт Суруксут:] Бу муҥмутун-сорбутун хаһан ситиһиэхпит баарай?! Күндэ
«Дьэ, ситиспэтэхпинэ мин буолуом!» — иккиһин абаккарбыт саҥа иһиллибитэ. И. Федосеев
3. Сыралаһан туран тугу эмэ оҥор, туох эмэ түмүккэ тиий. ☉ Добиваться, достигать чего-л., прилагая усилия
[Дьаакып:] Били барбыт наадаҕын ситистиҥ ини? [Күлүк Өлөксөй:] Ситиһэн. А. Софронов
Төһөнөн киэҥ, дириҥ билиилэнэр даҕаны, наукаҕа соччонон элбэҕи ситиһиэхтээх. Н. Лугинов
Санаабыт санааларын ситиспиттэрэ, этэрээккэ этэҥҥэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
4. Ортотук, ортону үрдүнэн үөрэн, үөрэххин бил. ☉ Иметь среднюю успеваемость в учёбе
Математикаҕа оҕолор ситиспэттэр үһү. Далан
Мин предмеппэр оҕолор бары ситиһэллэрэ. Н. Габышев
Володя математикаҕа ситиһэр буолан иһэр. ЕНВ СТ

1. даҕ.
2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
   Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
   Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
   Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
   Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
   Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
   Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
   Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
   Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
   ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’

даҕ.
1. Кэтит иэннээх, ыраахха диэри тэнийэн, тайаан сытар, нэлэмэн. ☉ Обширный, просторный, широкий
Киэҥ халлаан. — Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
О, эбэм …… чуумпуга көстөр киэҥ нэлэмэн кэтит ньуура дьиктитин, кэрэтин эбитин! Суорун Омоллоон
Маһа-ото суох киэҥ нэлэмэн истиэпкэ күүстээх тыал түһэн, хаары ытыйан туох да көстүбэт. НТГ СУоС
△ Туоратынан кэтит, кыараҕаһа суох. ☉ Широкий, не узкий (о дороге, улице)
Киэҥ суол. — Киэҥ уулусса устун өрө сырсан, ытыалыы-ытыалыы саа уотунан сырдаан олорор сиргэ чугаһаан кэллилэр. Эрилик Эристиин
2. Ыга туппат, холку, улахан (таҥнар таҥас, атах таҥаһын туһунан). ☉ Свободный, просторный, (об одежде, обуви)
Киэҥ ырбаахы. Бу бинсээк саннынан киэҥ. — Сыгынньах атаҕар киэҥ баҕайы эргэ бачыыҥканы анньыммыт Даайа саллырҕаччы сүүрэн кэллэ. Софр. Данилов
Бурхалей ыга тутан сордообут бэргэһэтин киэҥ бэргэһэҕэ атастаһан кэбиһиэн санаата. Эрилик Эристиин
Уһун, киэҥ хара халтаҥ сонун түүрэ тардыммытын тохтоон көннөрүннэ. П. Филиппов
3. көсп. Элбэх дьону хабар, маассабай; сир аайы тарҕаммыт. ☉ Охватывающий многих, массовый; распространенный повсеместно, среди многих
Нэһилиэнньэ киэҥ араҥата. — [Вера:] Сарсын киэҥ актыыбы кытта бырабылыанньа мунньаҕын ыҥырарга дьаһал биэрдэ. С. Ефремов
[Тааттатааҕы тыйаатыр] норуокка сөҥөн сыппыт …… талааннары таба тайанан …… киэҥ маассаҕа таһаарбыта. АҮ
[Амма Аччыгыйын] поэмата уонна хоһоонноро нууччалыы тылбаастара ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр тиийэ иликтэр. «ХС»
△ Элбэх, күүстээх, күүрээннээх, далааһыннаах (хол., үлэ, куоталаһыы). ☉ Широкий, с размахом (о работе)
Оо, дьэ, холкуос үлэтэ киэҥ үлэ буолар. Күндэ
Биригээдэлэр икки ардыларыгар куоталаһыы улам киэҥ далааһыны ылан истэ. М. Доҕордуурап
Оройуон бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах тутуу ыытыллар. ПДН ККС
4. көсп. Араас эгэлгэлээх; татыма, тутаҕа суох, муҥура суох. ☉ Разнообразный, неограниченный, обширный (о знаниях)
Таабырын таайтарыытын да, таайыытын даҕаны тиэмэтэ бэрт киэҥ. Саха фольк. Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун, киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
Төһөнөн киэҥ, дириҥ билиилэнэр даҕаны, наукаҕа соччонон элбэҕи ситиһиэхтээх. Н. Лугинов
5. көсп. Үтүө майгылаах, үтүө санаалаах, дьэллэм. ☉ Великодушный, щедрый
Хата, баар курдуга — Орто аан дойдуга Улахан дууһалаах, киэҥ киһи олорбут махтала. Күннүк Уурастыырап
[Мойот убайа] хайдахтаах киэҥ дууһалаах киһиний?! Т. Сметанин
△ Холку, намыын, ыгыма суох. ☉ Спокойный, сдержанный, терпеливый
Салайар киһи киэҥ, холку буолуохтаах. Оттон эн ыгылыйбыккын. М. Доҕордуурап
6. көсп. Холку, намыын, дуорайан иһиллэр (куолас туһунан). ☉ Открытый, громкий, раскатистый (о голосе)
[Дьиэрэҥ] Айматар-долгутар киэҥ куоластаах. П. Ойуунускай
Анна Егорова киэҥ, холку куолаһынан доллоһутан, синньигэстик эйээрдэр Лев Поповтуун …… толорууларын биэрэллэр. Софр. Данилов. Билигин даҕаны кини кулгааҕар …… Ньургун Боотур көҥүл, киэҥ куолаһынан ыллаан доллоһутара баарга дылы. Г. Угаров
♦ Киэҥ көҕүстээх көр көҕүс II
[Настааччыйа] киэҥ көҕүстээх, уһун санаалаах этэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ көрүҥ, талбыт киһигит төһө көрсүө, төһө киэҥ көҕүстээх эбитий. Суорун Омоллоон
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров
<Киэҥ> көхсө кыараата көр көҕүс II. Киһи буолан баран, Ким киэҥ көхсө кыараабатай?!! Ыксыыр күннээх буоллаххына, ыҥыран көрөөхтөөр... П. Ойуунускай
Биһиги киэҥ көҕүс кыараабыт дьоно турабыт. Эрилик Эристиин
Тугу да булан эппэккэ, өйө-санаата тууйуллан, киэҥ көхсө кыараан хараҕыттан уу халыс гынан тахсыбытын билиминэ хаалла. С. Никифоров
Киэҥ хоннохтоох көр хоннох. Доҕотторо кинини «ыраас суоллаах, киэҥ хоннохтоох» дииллэрэ. С. Никифоров
Н.Г. Золотарев-Якутскай — киэҥ хоннохтоох суруйааччы. Д. Васильева
◊ Киэҥ аһаҕас дорҕоон тыл. үөр. — киэҥник атан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, о, ө). ☉ Широкий гласный звук (напр., а, э, о, ө) Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
тюрк. киҥ, кэҥ