Якутские буквы:

Якутский → Якутский

чиҥ-чаҥ

  1. даҕ.
  2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
    Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
    Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
  3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
    Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
    Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
    Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
    Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
  4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
    Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
    Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
    ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’

Еще переводы:

төлөһүт

төлөһүт (Якутский → Якутский)

төлөһүй диэнтэн дьаһ
туһ. Бу аан ийэ дойду өрөгөйдүүрүн туһугар сырдык тыыннарынан мэктиэлээн сэриилэспит ньургун уоланнары төрөтөн төлөһүппүт күн ийэлэрбит эмээхситтэр, уруй-айхал буоллун эһиэхэ! Амма Аччыгыйа
Алаас ото үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. КНЗ СПДьНь

билиилэн

билиилэн (Якутский → Якутский)

I
туохт. Туох, ким эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Обладать знанием о ком-чем-л.
Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. СДТА
II
билиилээ диэнтэн бэй
туһ. Ити сирдэр дойдулара Бэрдьигэс мастардаах Быар хайаларынан билиилэммиттэр. Саха нар. ыр. II

дьарымталаах

дьарымталаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Төттөрү этиппэт, ылыннарыылаах, чиҥ-чаҥ (киһи саҥатын туһунан). ☉ Властный, не терпящий возражений (о речи, тоне)
«Хайаа? Носилканы диибин дии!» Ити дьарымталаах тыллар Нартаахап эмискэ чөллөрүйэн кэлбит кулгааҕар этиҥ дарбааныныы кутулуннулар. Софр. Данилов
Онтон Лев Львович ааҥҥа быһаҕаһыгар диэри быган туран: «Өргүөтэп! Дириэктэрискэйгэ!» - диир дьарымталаах саҥата иһилиннэ. «ХС»
Балаакка аанын диэкиттэн дьарымталаах саҥаны истэн, Максим эргиллэ түспүтэ. «ХС»

дьарымталаахтык

дьарымталаахтык (Якутский → Якутский)

сыһ. Төттөрү этиппэттик, ылыннарыылаахтык, чиҥник-чаҥнык (киһи саҥатын туһунан). ☉ Властно, безапелляционно (говорить)
«Киир!» - диэтэ Лэгэнтэй дьарымталаахтык. Софр. Данилов
Маннык улахан суолталаах тыын боппуруоска хабыр соҕус кэпсэтиини түмүктүүр тыллар итинник өһүлкэйдик буолбакка, ыйыллары соҕус, кэм эрчимнээхтик, дьарымталаахтык этиллиэ этилэр буоллаҕа дии! «ХС»

дьирэлин

дьирэлин (Якутский → Якутский)

дьирэй диэнтэн бэй
туһ. [Чаанньык] хаппахтаах буолуохтаах, - эдэр тойон чиҥ-чаҥ соҕустук саҥарбыт. - Буолуохтаах буоллаҕа, тоҕо дьирэллэн тураҕыный? Көрдөөрүүй! - Тардыылаах [киһи аата] дьаһамсыйбыт. Софр. Данилов
Буускатын панораматын устаары туран көрбүтэ, арай киниттэн отучча хаамыылаах сиргэ ньиэмэс эписиэрэ дьирэллэн турар. А. Данилов
Остуолу салайааччы Сидор Айхалов дьирэллэн туран кэлбитэ, бииккэ төбөтүнэн кураанах ыстакааны охсуолаан лыҥкынаппыта. «ХС»

дьүдьэт

дьүдьэт (Якутский → Якутский)

дьүдьэй диэнтэн дьаһ
туһ. Үчүгэй тылбаас тылы байытар, оттон куһаҕан тылбаас тылы сыыһырдар, дьүдьэтэр, буортулуур. Софр. Данилов
Күннэтэ аайы сэмээр оробуочайдар олохторун дьүдьэтэн, бууну оҥорторор баҕаттан тойоттор кистэлэҥ дьаһаллары ылыналлар. Н. Якутскай
Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр, оттон алаас ото үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. КНЗ СПДьНь

хапсылын

хапсылын (Якутский → Якутский)

туохт. Уолбут, иһирдьэ диэки кимистибит курдук буол, оннук көһүн. ☉ Сплющиться, ввалиться, словно сдутый шар
Хапсыллыбыт сототун оллооннуу тардан, эр хаанын киллэрэн, сирэйин мырдыччы туттан баран …… чиҥ-чаҥ, ньиргиэрдээх, энискэннээх куолаһынан дьиэрэтэн түһэн барда. Эрилик Эристиин
△ Харбый, хапсыгыр буол (хол., толору симиллибэккэ, кураанах буолан). ☉ Быть бесформенным, сплющенным (напр., о мешкообразном предмете). Ыт ырааппытын кэннэ Ыстапаан сэрэнэн күөгүтүгэр киирбитэ, кураанах куул хапсыллан сытара. И. Никифиров

лип-лап

лип-лап (Якутский → Якутский)

  1. сыһ., кэпс. Чиҥ тыастаахтык, либиргэччи. ☉ Громко стуча, хлопая чем-л.; твёрдо ступая, твёрдыми шагами (идти)
    Лип-лап үктэнэн хаамп.  Ааннар лип-лап аһыллан-сабыллан тыаһаатылар. П. Аввакумов
  2. даҕ. суолт.
  3. Аналыгар саарбаҕа суох түбэһэр, бигэ-таҕа. ☉ Ровный, ладный, надёжный (о предметах). Лип-лап оҥоһуктар
  4. көсп. Бутуура, мунааҕа суох ырылхай, чуолкай. ☉ Открытый, очевидный, явный
    Манна холоотоххо мин СМУ-м бэрдин! Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ. Тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
махчай

махчай (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Такыппыт атаххын аччаччы тутун (туох эмэ ыараханы көтөҕө, тардыһа сатаабыттыы туттан). ☉ С усилием тянуть, поднимать что-л., упираясь широко раставленными и согнутыми в коленях ногами в землю
[Ыстапаанап] сарыыссаны ылла да, көтөҕөн махчайан кэбистэ. Бу сордооҕуҥ кыайбат курдук. Мэтэччи түһэн баран, дулҕалаан бадьаахтаата. П. Аввакумов
Мин тардан махчайдым да, кы ылым төбөтүн эрэ чолоҥнотобун. Олох сибиниэс курдук чиҥ-чаҥ эттээх-сииннээх быһыылаах. Я. Семёнов
ср. калм. бакцээ ‘быть коротким и толстым’

өҕүллэҥнэс

өҕүллэҥнэс (Якутский → Якутский)

I
өҕүллэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Арыы тумсунааҕы талахтар буруукка оҕустаран, араастаан өҕүллэҥнэһэн, лабаалара сүтэ-сүтэ, уу анныттан эмиэ хаамсан тахса-тахсалар, тимирэн испиттэрэ. Д. Таас
Сүр дьоннор сүгүллэҥнэһэн, Өөх дьоннор өҕүллэҥнэһэн Маҕаһыыҥҥа малаарыстар, Чаайынайга чалаарыстар. «ХС»
II
даҕ. Имиллэҥниир, имиллэҥнии-имиллэҥнии көнөр, имигэс. ☉ Гибкий, упругий, пружинистый. Өҕүллэҥнэс тимир
□ Дьэ бу собуокка мин каучугу көрбүтүм
Ол кыһыллыҥы-бороҥуй өҥнөөх чиҥ-чаҥ өҕүллэҥнэс лиистэр этилэр. ЮГ КХЭДьС
Үрдүк хонууга гимнастар өҕүллэҥнэстэр, чырбаҥнастар. А. Барто (тылб.)