даҕ. Тымныы, сөрүүн (хол., дьиэ, хос). ☉ Холодный, прохладный (напр., дом, комната)
Дьиэ иһэ аҥыл курдук, тыбыс-тымныы, кубус-кураанах, манна өтөрүнэн киһи сылдьыбыт бэлиэтэ көстүбэт. С. Никифоров

сыһыан холб. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин, кини биллэригэр сигэнэн көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность высказываемого факта со ссылкой на его известность (как известно)
Биллэрин курдук, биир бөрө сылга балтараа туонна эти аһылыктанар. «Кыым»
Үүнээйи үүнэригэр, биллэрин курдук, хайаан да сырдык наада. Кустук

даҕ.
1. Сытыы, күүстээх, эмискэ киһи муннугар саба биэрэр (сыт туһунан). ☉ Резкий, сильно ударяющий (о запахе)
Дьар курдук сытыы сыттаах испииринэн кыыһы сууйар-сотор уонна иһэрдэ сатыыр. А. Сыромятникова
Дьиэ иһигэр дьар курдук сыт биллэр. П. Аввакумов
Лилия сибэкки курдук минньигэс, сибиэһэй, дьар курдук ураты сыт кини таҥаһыттан сабыта биэрэрин өйүттэн таһаарбат буолбута. И. Тургенев (тылб.)
2. Киһи этин сааһынан киирэр чэгиэн, тымныы, сөрүүн (салгын, тыал туһунан). ☉ Свежий, обдувающий прохладой (о ветре, воздухе)
Онон [табалары кумаар сиэбэтин туһугар] туундара мэлдьи тыаллаах, дьар курдук салгыннаах буолара наада. И. Федосеев
Хотуттан салгыннаах дьар курдук тымныы киэһэ буолла. В. Яковлев
Кини биэчэргэ сылдьарын төрүт даҕаны таптааччы, дьар курдук тымныы биирикки курууска пиибэни түһэрэн кэбиһэрин. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дөбөҥнүк киһи өйүгэр-санаатыгар тиийимтиэ, кылгас, күүрээннээх (тыл-өс, ырыа-хоһоон туһунан). ☉ Хорошо запоминающийся, краткий, ясный, чеканный (о словах, о поэзии)
Уот-хаан, кыайыы-кыайтарыы күннэригэр кылгас тыллар, саталаах кылгас дьар курдук ырыалар үөдүйэллэр. Г. Колесов

1. даҕ. Тупсаҕай, уурбут-туппут курдук оҥоһуулаах, улахана суох. ☉ Аккуратный, удобный, небольшой, изящный
   Үбүлүөйдээх туһунан кылгас соҕус дьоп курдук дакылааты романист Тахови Ахтанов оҥордо. С. Руфов
   Кыра буолан баран үчүгэй мастаах-оттоох дьоп курдук дьиэ буолан биэрдэ. В. Яковлев
   Эһэтэ оҕонньор оронун төбөтүгэр дьоп курдук дьааһыктаах. «ХС»
2. сыһ. суолт. Ыраастык, тупсаҕайдык, уурбут-туппут курдук. ☉ Аккуратно, изящно; чистоплотно, опрятно
   [Уолчаан] Мээнэ сылдьан, улдьааран, Мэниктээбэт көрүҥнээх, Дьоп курдук туттан-хаптан, Дьоһуннааҕа диэн сүрдээх! С. Руфов

даҕ. Көбүскөнө, синньигэс. ☉ Прямой, высокий, тонкий
Дьылыс курдук киһи. ПЭК СЯЯ
Дьылыс курдук уҥуохтаах, …… күлүм-үрүм күлбүт тырымнас үчүгэй кыыс оҕо этэ. Н. Түгүнүүрэп
Бэйэтигэр сөп дьылыс курдук көнө уҥуохтаах киһи эбитэ үһү. АаНА СТОТ

сыһ. Оруобуна, сөрү-сөп. ☉ Как раз, впору, в самый раз, очень удобно, аккуратно
Кинилиин бииргэ сылдьаммын, маҕаһыынтан атахпар дьып курдук кэтиллэр киирсэбэй саппыкы атыыластыбыт. Р. Баҕатаайыскай

1. даҕ. Барыта орун-оннугар оҥоһуулаах, үчүгэй бэрээдэктээх, сөрү-сөп түбэһэр. ☉ Удобный, аккуратный, безупречный
   Гавриил уолаттарыгар хамаанда биэрдэ. Турдулар. Аптамааттардаах. Бары дьыпдьап курдуктар. А. Данилов
   Киэҥ-куоҥ, дьып-дьап курдук хос. Мин Жибек ыйбыт кириэһилэтигэр олордум. К. Турсункулов (тылб.)
2. сыһ. суолт. Барытын сөптөөхтүк, орун-оннугар. ☉ Как положено, правильно, как надо
   Үчүгэй иитиилээх киһи мэлдьи дьып-дьап курдук туттар-хаптар уонна мэлдьи сэргэх буолааччы. ПБН КДьСО

даҕ. Сырдык өҥнөөх ньуурга ырылыччы көстөр. ☉ Четко, ясно видимый на светлом фоне
Бастаан миигин үрдүк уҥуохтаах, дьыр курдук синньигэс бытыктаах, эдэр комбат сэнээбиттии көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Кини сирэйэ субу ытыах курдук кытаран хаалбыт, били мааны нарын чараас уостара сөтөрүһэн түспүттэр, дьыр курдук хаастара түрдэстэн хаалбыттар. Т. Сметанин

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын түмэн, түмүктээн, төхтүрүйэн-чиҥэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное обобщение, заключение говорящего с подчеркиванием высказываемой мысли (вот так, так)
Кини, ити курдук, Бадаайап көҥүлүнэн көрүлээн, талбытынан дьаһайан, Тоҕой Сэлэ улууһугар олорбута. Л. Попов
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Ити курдук, дьиктитик бултаан, үөрэн-көтөн дьиэбитигэр тиийэн кэллибит. Т. Сметанин

эб.
1. Тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр тыллартан сыһыаттары уонна даҕааһыннары үөскэтэр. ☉ Образует наречия и прилагательные от звукоподражательных и образных слов
Хоп курдук. Дьап курдук. Чап курдук. — Лоп курдук, сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Бу сырыыга саҥа хамандыырдара лэс курдук орто уҥуохтаах нуучча киһитэ наһаа холкутук сибигинэйэр. Г. Колесов
Онон тылы сүһүөхтээн суруйуу уоҥҥа дылы додо курдук ааҕар киһиэхэ оннук уустуга да суох буолан таҕыста. «К»
2. Ыйар солбуйар ааттартан быһаарыылаах солбуйар ааттары уонна миэстэ сыһыата суолталаах холбоһуктары үөскэтэр. ☉ Образует определительные местоимения и сочетания со значением наречия места от указательных местоимений
Ол көрдөҕүнэ, ити курдук биир куртуйах сытар. Суорун Омоллоон
Бу курдук олох аһыммакка ийэлэрин үрдүгэр буору тамнааттаабыт дьоҥҥо [оҕолор] өстөһө санаабыттара. Эрилик Эристиин
3. Туохтуурунан уонна даҕааһынынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстан, этиллэр санаа тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх курдугун көрдөрөр (үксүгэр кэпсиирэ, эбэтэр этэ эбиискэ сыһыарыыларын ылар). ☉ Примыкая к сказуемому, выраженному глагольной формой и прилагательным, выражает кажущуюся достоверность, видимый, предположительный характер действия и состояния (часто перенимает аффиксы лица, числа и времени от сказуемого или опускаемой частицы этэ)
Эмээхситтэр, оҕонньоттор алгыыр курдуктара. И. Гоголев
Манна хаһан да хаар түспэтэҕин курдук. А. Федоров. Бырайыак сүнньүнэн сиппит-хоппут курдук. В. Яковлев
4. Саҥарааччы баҕарыытын көрдөрөр (болдьуур киэп -тар форматын кытта тут-лар). ☉ В сочетании с глаголом в форме условного наклонения на -тар выражает желание говорящего
Ыа, хаарты кэллэр, курдук! Күндэ
Бөһүөлэккэ диэри бэнсииммит бүппэтэр курдук. «ХС»
ср. казах. курдуу ‘таким же образом, точно так; подходящий’

даҕ. Уурбут-туппут курдук, сөрү-сөп оҥоһуулаах, быһыылаах. ☉ Аккуратный, ладный, слаженный
Хохуоралаах тумустаах, Хоппоҕор түөстээх …… кыбдьыгыр быһыылаах Кып курдук Кыырт кыыл. А. Софронов
Кып курдук хара бинсээктээх, саламмыт курдук килэбэчигэс баттахтаах. Н. Островскай (тылб.)

даҕ. Олус кирдээх, өҥө көстүбэт буола киртийбит. ☉ Очень грязный, потерявший первоначальный цвет от грязи
[Сүөдэр] лабай курдук кирдээх былаатынан хараҕын оннун, моонньун, сирэйин соттумахтыыр. Амма Аччыгыйа

1. даҕ. Ыарахан, кытаанах. ☉ Тяжёлый, массивный
   Кыыс …… тирии бүрүөһүннээх, быа тардардаах лип курдук ыа ра ха н ха лҕа ны а р ыйа та рта. Болот Боотур
   Анфиса атаҕынан тэ биэлээтэ да, аана лип курдук, аспаттар. Н. Габышев
2. сыһ. суолт. Кыбыс-кытаанахтык, барбат-кэлбэт гына (бааллан хаал). ☉ Крепко, надёжно (быть связанным чем-л.)
   Ки н и х а н н а да б ыгы а лыы р к ы а ҕа суох эбиэккэ дылы лип курдук онно хам бааллан хаалбыта. В. Гаврильева

даҕ., кэпс. Кыра эрээ ри, киһи илиитигэр лаппа биллэр ыйааһыннаах, ыарахан, чиҥ. ☉ Небольшой по объёму, но значительный по весу, увесистый
Биир тимир дьааһыгы чэпчэкитик сулбу тардан ылаары харбаа та — дьааһыга лис курдук ыарахан. Болот Боотур
Биһиги лаабыска олороммут лис курдук хорҕолдьун куруускаларынан хоп-курдук тымныы пиибэни иһэн барбыппыт. И. Тургенев (тылб.)

1. даҕ. Ордуга-хоһута суох сөп түбэһэр, сөп буолар; бутуллаҕаһа, мунааҕа суох, чуолкай. ☉ Точно, ровно соответствующий чему-л.; ясный, чёткий (напр., о речи). Лоп курдук биир мөһөөх харчы. Лоп курдук тыллаахөстөөх
   △ Ыһыллаҕаһа, бутуллаҕаһа суох, боччумнаах (киһини этэргэ). ☉ Аккуратный, точный, правильный (напр., о человеке)
   Дьиэлээх киһи сыыйа билсэн истэҕин ахсын …… лоп курдук б ы һ ы ылаах-майгылаах киһи буолан биэрбитэ. С. Никифоров
2. сыһ. суолт. Ордуга-хоһута суох толору сөптүк, сыысхала суохтук, чуолкайдык. ☉ Ровно, впору, точно (соответствовать, подходить чему-л. или выполнять что-л.)
   Харчым иэспэр лоп курдук сөп буолла. Лоп курдук саҥарар.  Дьэкиим Тоҥхоорой сорудаҕын барытын лоп курдук толоруо. Болот Боотур

1. д а ҕ. , к э п с. Ор ду г ахоһо суох сөрү-сөп оҥоһуулаах, быһыылаах. ☉ Во всём соразмерный, в точности соответствующий чему-л.
   Үчүгэй архитектура бэйэтигэр сөрү-сөп, ханнык да ордуга-хоһута суох лып курдук буолуохтаах. Н. Лугинов
   Павел эргиллэн лып курдук уҥуохтаах чэкииһи көрдө. Н. Островскай (тылб.)
2. сыһ. суолт. Сөрү-сөп быһыылаахтутуулаах гына; сөп баҕайытык, ыпсаҕайдык. ☉ Ловко, удобно; подходя, соответствуя чему-л. н а и л у ч ш и м о б р а з о м
   [ Дерсу] ботуоҥкатын лып курдук кэлгиммит, ыга курдаммыт, этэрбэһин үчүгэйдик бааммыт этэ. В. Арсеньев (тылб.)
   Бакланов симэн кэбиспит курдук толору эттээх-сииннээх, ыҥыырга лып курдук олорор. А. Фадеев (тылб.)

даҕ., кэпс. Кыра уҥуохтаах гынан баран кэтит, киппэ көрүҥнээх. ☉ Небольшого роста, с широкой, плотной фигурой, коренастый
Миша кыра уҥуохтаах, быһыллыбыт чууркалыы лэс курдук. Н. Босиков
Саҥа хам а н д ы ы р а — лэс курдук орто уҥуохтаах нуучча киһитэ. Г. Колесов
Лэс курдук, толору эттээх-сииннээх, хамса м мыт-и мс эм мит киһи …… кумааҕы лаах паап катын кыбынаат, чэпчэки баҕайытык таһырдьа тэп гынан хаалла. Тумарча

даҕ. Толору эттээх, этиргэн (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Пухленький, кругленький (обычно о ребёнке)
Дьэбдьиэ сиргэ көбүөрү тэлгэппит, моон ньугар мыс курдук мап-маҥан кыра оҕону олордон баран, үөрэ-көтө, күлэсала аттыы сылдьар. Н. Габышев
Иһирдьэттэн мору-молоҕор сирэйдээх, мыс курдук уолчаан утары сүүрэн таҕыста. С. Никифоров
Мыс курдук этиргэн, ч ө рбөччү көрбүт уолчаан илиитин өрө уунна. Л. Габышев

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы урукку санаатын түмэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает обобщение говорящим прежних мыслей (итак, вот так)
Эдэр-сэнэх эрдэхпинэ ол курдук муодатык түүл түһээн турабын. П. Ойуунускай
Ол курдук, бэйэлэрин дьиҥнээх дьүһүннэрин кистии сатыыр күннэрэ тирээн турбута. Суорун Омоллоон
Ол курдук, кини быраата Суо Бытык төрүт сиригэр хаалбыт. МНН

1. даҕ. Ыйааһына суох, олус чэпчэки. ☉ Очень лёгкий, легковесный
   Санныттан сэк курдук чэпчэки спортивнай суумкатын ылан туора бырахта. Э. Соколов
2. сыһ. суолт. Муҥа-таҥа суох, сэргэхтик. ☉ Не чувствуя тяжести, бодро, легко
   «Чуҥкуйарым бэрт. Онно үлэҕэ аралдьыйан, кэм сэк курдук сылдьабын», — Акулина Степановна мичээрдээбитинэн үөһэ тыынна. Н. Лугинов
   Ыарыыта ханна эрэ көтөн хааларга дылы гынна, туга да ыалдьыбат, сэк курдук, дьэгдьийдэ. А. Сыромятникова

даҕ., кэпс. Туох эмэ ыга, толору симиллибитин курдук бөскөйбүт уонна ыйааһыннаах. ☉ Туго набитый чем-л., плотный, увесистый
Таас тис курдук ыарахан. Тумарча
[Ынах] синньигэр үүт киирэн тис курдук буолла. «ХС»
[Ыт оҕото] ыарахан, тис курдук. М. Пришвин (тылб.)

даҕ. Чиргэл (эттээх-сииннээх), кытаанах. ☉ Крепкого телосложения, крепкий, твёрдый
Арай киһим илиитэ титир курдук. П. Ойуунускай
Син титир курдук ат буолаарай диэн сылдьабын, доҕор! Амма Аччыгыйа
Титир курдук толору эттээх-сииннээх …… эдэр дьахтар. П. Аввакумов

1. сыһ. Сөп буолар гына. ☉ Достаточно, в полной мере
   Кинилэр топ курдук аһааннар, …… муус суолунан илин диэки түһүнэ турбуттар. В. Яковлев
2. даҕ. суолт. Сөбүгэр өйдөөх-санаалаах, быһаарсар. ☉ Вполне смышлёный
   Мин Терентьева олох кураанах буолуо диэбитим, киһим топ курдук эбит дии. Н. Босиков

1. даҕ., кэпс.
2. Уурбут-туппут курдук быһыылаах (тыынар тыыннааҕы этэргэ); тупсаҕайдык таҥныбыт (киһи туһунан этэргэ). ☉ Ладный, стройный (о человеке, животном); опрятно одетый (о ком-л.)
   Ира — дьылыгыраабыт көнө уҥуохтаах, ып-ыраас хааннаах, тып курдук номоҕон кыыс. П. Аввакумов
   [Туртас] Тупсаҕай уҥуохтаах Тып курдук быһыылаах, Үргэмтэх көрүҥнээх, Сиргэмтэх харахтаах. «ХС»
3. Түргэнник хаамар, сүүрэр, атаҕынан кыанар. ☉ Быстрый на ногу, ходкий, скорый
   Туох олус үчүгэйэ киниэхэ [соноҕоско] хааланнаҕай да, син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   Эдэр эрдэхпинэ, атахпынан тып курдук этим. Ф. Постников
4. сыһ. суолт. Ыраастык, чэбэрдик; тупсаҕайдык, ис киирбэхтик (хол., олор, тэрин). ☉ Чисто, опрятно (жить); изящно, красиво (напр., мастерить что-л.)
   Билигин бөһүөлэккэ саҥа охсуу дьиэлээх, тып курдук олорор оҕонньор. Л. Габышев
   Хата, сарсын кырдьык даҕаны ол пиэрмэ кыһыл муннугун киирэн оҥорон биэр, тып курдук гына. В. Гаврильева
   Матрёна Дементьевна бэйэтигэр тып курдук олорор көстүүмүн иһигэр кэппит араҕас булууһатын уолугун көннөрүннэ. «Чолбон»

сыһ. холб. Мэлдьи буоларын курдук. ☉ Как обычно, по обыкновению
Остуоруйабыт үгэс курдук аһаан-сиэн бүтэн …… утуйар киэбинэн бары сыппыппыт кэннэ саҕаланара. Д. Таас
Тибии, үгэс курдук, олунньу ыйтан саҕаланааччы. В. Яковлев
Үгэс курдук …… алтынньы үһүс декадатыттан саҕалаан сэтинньи уон биэс күнүгэр диэри убаһаны ийэтиттэн араарыллар. АНП СЭЭ

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин сөҕөн-махтайан туран күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление говорящим признака предмета высказывания в форме восхищения (до чего, как, как ужасно, как это здорово)
Бу үлүгэрдээх массыына хайдах курдук имигэстик үлэлиирий! И. Данилов
Сэгэртэйдэрим хайдах курдук өйдөөх, үчүгэй кыргыттарый! «ХС»

1. сыһ. Балачча үчүгэйдик, куһаҕана суохтук. ☉ Довольно сносно, терпимо, неплохо
   Сүөдэр бэрт сотору син хоп курдук нууччалыы кэпсэтэр буолбута. Н. Якутскай
   [Эльвира] туран түрүмүөҕэ көрүннэ, сирэйин буудараланна, уоһун тэтэртэ кыыс сиэркилэҕэ хоп курдук көстөр. Л. Попов
   Чуордаах Мөчөөхөп атыыһыт ыкса ыала. Син хоп курдук бэйэтин кыанан олорор сэниэ ыал. «ХС»
2. даҕ. суолт. Лоп бааччы, тупсаҕай, уурбут-туппут курдук. ☉ Аккуратный, ладный
   Утары хантан эрэ хоп курдук оҥоһуулаах эргэ ампаары аҕалан туруорбуттар. Күндэ
   Хоп курдук кыра хос иһигэр күн уота түннүгүнэн өҥөйөн киирдэ. М. Доҕордуурап
   Ис киирбэх көрүҥнээх, өрүүтүн хоп курдук таҥастаах кыыс тохтобул бириэмэтигэр эбэтэр уруок кэнниттэн бииргэ үөрэнэр табаарыстарыгар …… сүбэ-ама биэрэ турарын оскуола дьиэҕэ киирэн тахсыбыт киһи бэлиэтии көрөр. АНВ СТУ

сыһ. Мээнэнэн (көр). ☉ Бессмысленным взглядом (смотреть)
Байбааскы Дьэкиим диэки чал курдук көрдө. Болот Боотур
Оҕонньор чал курдук көрдө, көхсүн этитэ-этитэ саҥаран ньулугураата. «ХС»
Гудков чал курдук көрбүт. К. Симонов (тылб.)

даҕ., кэпс. Сытыыхотуу, чобуо. ☉ Живой, бойкий, шустрый
Бу уол чап курдук ээ, үөрэттэриҥ эрэ. П. Ойуунускай
Син чап курдук уолчаан, кинигэни-хаһыаты ааҕар. Амма Аччыгыйа
Бэрт чап курдук тыллаах киһи эбит. Ф. Захаров

1. сыһ. Лоп бааччы, туох да сыысхала, саарбаҕа суохтук, чопчутук. ☉ Вразумительно, чётко, ясно
   Кини күрдьүөттээбиттии умса көрөн олорор, уруккутун курдук чоп курдук кэпсэтэрэ уурайбыт, чиҥирбит. И. Никифоров
   Уолаттар чоп курдук хардарсан иһэллэр. Огдо
   [Ыйытыыларга] эрдэттэн бэлэмнээх буолан, чоп курдук хардардым. «Чолбон»
   2
   көр дьоп курдук. Бары миэстэтэ барытыгар чоп курдук сөп чөм курдук кыыс, кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы сурук суруйа олорор эбит. А. Софронов
   Арамаан саҥа туттубут чоп курдук балаҕана. Суорун Омоллоон
   Чээн, оҕолорун хосторо чоп курдук буолан, аата кыратын. Тумарча

даҕ. Бөдөҥ-садаҥ, улахан көстүүлээх. ☉ Крупный, высокий, здоровый
Экир курдук быһыылаах Эр киһи элигэ Эҕийэн тиийэн кэллэ, Эргийэн-урбайан көрдө. Саха фольк. Арай биирдэ, биир улахан экир курдук хара киһи тиийэн кэлбит. Саха ост. II
Бэйэтин улахан, экир курдук дьүһүнүгэр ханан да дьүөрэтэ суох ньааҕынас куолаһынан саҥаран барда. Эрилик Эристиин
ср. хак. гир ‘кривой, изогнутый; извилистый; кривизна’

I
туохт.
1. Туох эмэ дьайыытын, аттыгар буоларын эккинэн-хааҥҥынан арааран өйдөө. ☉ Чувствовать, ощущать, осязать
Ыттар тордох чугаһаабытын билэн, эбии түһүнэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Мин, хап-сабар тиийдим да – үрүүмкэлээх арыгыны соҕотохто түһэрэн кэбистим, омуммар арыгым да амтанын хотон билбэккэ хааллым. Н. Неустроев
Атаҕын ыарыытын дьэ билэн, тобугун харбаммытынан, Фокин диэки дьүккүйүөҕүнэн дьүккүйэн баран, оҕонньор ыараханнык эҥсэлитэн саҥарда. Амма Аччыгыйа
2. Ким, туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Иметь представление, знать о ком-чем-л.
Эһэтиттэн үөрэнэн кыыл майгытын бэрт үчүгэйдик билэр. Н. Якутскай
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай
Киэһээ аһылык кэнниттэн, улахан хоско ким туох үчүгэй сэһэни, кэпсээни, остуоруйаны билэрин кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
3. Урут билсибит, көрбүт, истибит буолан, ким-туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Будучи знакомым с кем-л., узнавать, опознавать его
— Тыый, эн мин аҕабын билэҕин дуо? — Ээ, билэбин. Күндэ
Н.Г. Чернышевскайы биһиги бары истэбит, билэбит. Суорун Омоллоон
Кыыс убайын саҥатын биллэ, аргыый чугаһаан кэллэ. Болот Боотур
4. Туох эрэ дьиҥин быһаарар суолталаах буол (кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Выяснять что-л. для определения истинности чего-л. (в ф. буд
вр.). Күүс билиэ — үлэһит кыайыа да, биһиги дьаһайыахпыт. Эрилик Эристиин
Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Киһи көрүҥэ билбэт. С. Ефремов
[Егор Егорович:] Ээ, дьэ тугу мөккүстэххитий: доппуруос түмүгэ итиэннэ хамандыыр илии баттыыра билиэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
5. Туох эмэ буолбутун тургутан, санаан өйдөө. ☉ Испытывать, переживать случившееся, произошедшее ранее
Үгүс үтүөлээҕим үрдүнэн элбэх атаҕастабылы-баттабылы эппинэн — хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап
Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов
6. Болҕомтоҕор уур, ыл. ☉ Вникать, внимательно рассматривать; обращать внимание
Кини [Кууһума] көрдөҕүнэ, барылара ып-ыраас мааны таҥастаахтар, барыларын иннигэр төһө эмэ кумааҕы тэлгэммит, онон хайалара улаханын, хайалара кыратын арааран билбэтэ. А. Софронов
Кинилэр ити сэһэннэригэр күн ыраатан эрэрин билиминэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Булка үлүһүйэн мааҕын тайаҕы кыҥыы сылдьан саам сомуоҕун туруоран кэбиспиппин билбэккэбин, саам ыарҕаттан тардыллан эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
7. Туох эмэ буолтун сэрэй, тугу эмэ таайа санаа. ☉ Предчувствовать, почуять; догадываться (обычно о чем-л. недобром)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолбутун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон
Митя! Эн төһө да кистээ, төһө да онон-манан сирэйдэн, мин син биир билэ сылдьабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
8. Туохха эмэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буол. ☉ Иметь навык; быть способным что-л. делать
Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
тюрк. бил
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов. Билэр күөлүм балыга сэнээн. — киһиргиэҕэ туох да суох, мин кинини бэркэ билэбин. ☉ Очень хорошо знать кого-л. со всеми его недостатками; знать всю подноготную кого-л. (букв. рыба из известного мне озера)
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. «ХС». Тэҥн. биллэр киһи; киһи билэр киһитэ
◊ Билэн да көрбөт — туох эмэ уларыйыы буолбутун өйдөөбөт, кыһаллыбат. ☉ И не замечает, что произошло; не чувствует
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан …… ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
II
аат., зоол. Өрүскэ үөскүүр, лосуостар бөлөхтөрүгэр киирсэр, кыра хатырыктаах, күрүҥ дьүһүннээх дүлүҥ курдук улахан балык. ☉ Таймень (рыба семейства лососевых)
Бил баһыттан сытыйбытыгар дылы (өс ном.) Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ уобараска үгүстүк туһаныллаллар. КНЗ СПДьНь
Арыт хас да тойон балык — бил, тууччах түбэһэр. Болот Боотур
тюрк. бил, пил

туохт. Ким-туох эмэ туһунан бэйэҥ туспа санаалаах, миниэнньэлээх буолар курдук өйдөбүллэн, бил. ☉ Знать о ком-чем-л. достаточно подробно, иметь свое мнение о ком-чем-л.
Сээркээн сэһэн, Тугу билэн-көрөн, Тугу ыйанкэрдэн Олорор оҕонньоруй? П. Ойуунускай
Киэҥ сиринэн тэлэһийэн сылдьыбыт киһи билбитиҥ-көбүтүҥ элбэх буолуо. Софр. Данилов

I
аат. Киһи синньигэс биилинэн таҥас таһынан баанар, тимэхтэнэр тирии, таҥас балаһата, лиэнтэтэ. ☉ Пояс, ремень
Тогойкин наһаа тото-хана аһаабыт киһи курдук туттан, сонун көннөрүннэ, курун оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы суол хатыс куру субуйбуттуу, сыыйыллан, кинини сиэтэн иһэргэ дылы. М. Доҕордуурап
◊ Кур тыла — кур киһи биилигэр сөптөөх буоларыгар анаан кур хайаҕаһыгар киирэн хатыыр чорбоҕор тимир. ☉ Язычок пряжки
Эргэ эра үйэтин саҕана кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
тюрк. кур.
II
даҕ.
1. Эргэ, ааспыт сыллааҕы. ☉ Прошлогодний, старый, лежалый, несвежий
Айдар, ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккитинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
Хочо арҕаа хордоҕоһугар биэрэстэнэн төгүрүктээх түөрт үүт бүтэйдээх күрүөҕэ кур оттор, хайа курдук, кэккэлээн кубарыйан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. монг. хур ‘прошлогодний’
III
даҕ. Анаан уотуллубут (сүөһү, оҕус). ☉ Откормленный (напр., бык)
Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Суорун Омоллоон
Икки байтаһын ынаҕы, үс кур оҕуһу өлөрөн, ыһыах-уруу тэрийбиттэр. Н. Якутскай
казах., кирг. кур ‘жирный, упитанный, откормленный (о лошади)’
IV
тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах эттик үлтүрүйэн, бытарыйан тохтуутун тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при осыпании, обрушении мелких частиц твердого тела.

туохт. Үөһэттэн быстан тохтон түс. ☉ Обрушиться, падать сверху с шумом
Куустуспутунан кур гына түстүлэр, Кулан дьэллик майгыланан Кумахтаспытынан бардылар. П. Ойуунускай
Овсяников долгууса сыарҕалыын, кэннигэр олорор уоллуун, атыныын хаспахха кур гынан хаалбыта. И. Тургенев (тылб.)

тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан эттик тыастаахтык түргэнник ууга түһүүтүн үтүктүү тыаһа. ☉ Подражание звуку падения массивного предмета в воду
Ол курдук аллара куугунаан ууга кур-бар түстүбүт. М. Пришвин (тылб.)

туохт. Эмискэ тыастаахтык ууга түс. ☉ С шумом шлепнуться в воду
Дьон ууга кур-бар гына түстүлэр. Н. Якутскай
Ынах муустаах ууга ойоҕоһугар тиийэ соҕотохто курбар гына түһээт, чачайан тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. т. Туруйа хаһыыта, турууктааһына. ☉ Подражание курлыканию журавля
Үүт туман быыһыттан туруйа элиэтии, Үөһэттэн, ыраахтан Турууктуур: «кур-лии». А. Бродников

тыаһы үт. т. Туох эмэ үлтүркэйи алдьатыы тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при раздавливании чего-л. очень сухого и хрупкого
Куруҥ тыаһа кучу оту Кур-хар үктүүр Курдук тугуй? К. Туйаарыскай
Бэйэтэ буоллаҕына хаас этин арыыга былыыбылыы хабыалаһа, уҥуоҕун кур-хар ыстыырын эрэ истиэхпит. Д. Фурманов (тылб.)

туохт. Кими, тугу эмэ умнума, санаа. ☉ Помнить, не забывать
Өйдүүр-билэр, өрүү ахтар сирим! И. Чаҕылҕан

тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах аһы, хаппыты хампы ыстыырга тахсар тыас. ☉ Звук, возникающий при разжёвывании твёрдой или засохшей еды (сухарей, овощей и др., а также костей — хищниками), хруст, треск
Куоска обургу ойон турда, Харбаан ылла, хар-кур сиэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Чубуку Дьэкиим уонна Сааска, луугу хар-кур ыстыы-ыстыы, эмпэни таҥнары сырсан түспүттэрэ. Д. Таас
[Кулут — ыт аата] сылаас хабдьылар төбөлөрүн, атахтарын быраҕан биэрдэҕинэ, аҕыйахта хар-кур ыстаан, дьүккүлдьүтэн кэбиһэр. СЮ ЫБ

1. послелог, упр. осн. п. 1) наподобие, подобно, вроде, как, словно; муора курдук как море; алмаас курдук кытаанах твёрдый как алмаз; тураах курдук хара чёрный как ворона; аҕатын курдук оҕо ребёнок похожий на отца; эн курдук подобно тебе, как ты; дьиэ дьиэ курдук дом как дом; дьиэ курдук дьиэ а) да, это дом; б) дом как дом; күүскэ курдук вроде бы сильно; уот сиэбитин, уу илпитин курдук погов. словно уничтожено пожаром, унесено водой; 2) примерно, примерно с...; ый курдук сынньанныбыт мы отдыхали примерно с месяц; онно сыл курдук олорбуттар там они жили примерно год; 2. в роли союза как, как будто; подобно тому, как; эппитиҥ курдук оҥордум я сделал так, как ты сказал; киһи истэрин курдук саҥар говори так, чтоб было слышно; этиҥ тыаһын курдук тыас дэлби барда раздался грохот, будто гром загремел; балыктыыр курдук үчүгэй сынньалаҥ суох нет лучшего отдыха, чем рыбалка; 3. частица модальная 1) в сочет. с гл. выражает недостоверность, предположительность действия и состояния словно, будто, будто бы, как будто бы, вроде бы, кажется; бардар бара туруох курдук этэ он, кажется, готов был всё идти и идти; санаабар наар кинилэри кытта сылдьар курдукпун мысленно я всё время как будто бы с ними; букатын умнубут курдуктар будто и совсем забыли; 2) словообразующая, образует от звукоподр. и образн. слов нареч. и прил.: был курдук мягкий, тестообразный; ил курдук тёплый, уютный (о доме); лоп курдук тоҕус чааска кэл приходи ровно в девять часов; лоп курдук батта как раз вошло; лоп курдук тыллаах-өстөөх киһи человек, чётко выражающий свой мысли; лоп курдук туттуулаах аккуратный в своих движениях (при работе); лыык курдук сим = набивать что-л. до отказа; мыс курдук оҕо пухленький ребёнок; ньим курдук сабыылаах плотно закрытый; тилик курдук энергичный; 3) выражает желание говорящего: бүгүн бүтэрдэр курдук закончил бы он сегодня (напр. работу) # биллэрин курдук как известно; бу (или ити, ол) курдук так, таким образом; быраабыла курдук как правило; көстөрүн курдук как видно; оол курдук вон там, поодаль; сол курдук точно так; түбэлтэлээх курдук как назло; уот сиирин курдук очень быстро, интенсивно (напр. работать; букв. как огонь пожирает); уот ылар курдук очень быстро (напр. сходить куда-л.; букв. словно за огнём сходить); үгэс курдук как обычно; хайдах курдук какой (хороший); хайдахтаах курдук какой же (хороший).

таймень.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

I подр. звуку, возникающему при осыпании, обрушивании твёрдых частиц; кур гын = с шумом обрушиться; сыыр хааһа сууллан кур гына түстэ край обрыва вдруг с шумом обвалился.
II пояс; ремень; кушак; солко кур шёлковый пояс; саллаат кура солдатский ремень.
III 1) старый, залежалый; кур уҥуох старая, высохшая кость; кур табаар залежалый товар; 2) прошлогодний, припасённый впрок; кур от прошлогоднее сено; кур оҕус бык, откормленный за год или за несколько лет (для убоя); кур бэйэтэ кубулуйбатах погов. его прошлогодний вид не изменился (т. е. он с годами не меняется).

a. same, similar, like

n. Siberian salmon (Onchorhynchus sp.)

v. to know; билис= v. to become acquainted with; билигэс a. curious, inquisitive

a. arid, dry, stale, old; куруй= v. to become stale

n. belt, strap