бояться, опасаться кого-чего-л.; робеть перед кем-чем-л.; туохтан чаҕый-дыҥ ? чего ты испугался?; оҕо улахан дьонтон чаҕыйар ребёнок робеет перед взрослыми.

куутуйалаа диэнтэн бэй
туһ. Харытыана эрэйдээх ол ахсын абаланан, сирэйэ дыҥ курдук буолан, букатын бүтэйдии буугунаан куутуйаланан иһэр. П. Ойуунускай
Чаровка бэйэтигэр адьас чахчылаах талаан куутуйалана сылдьарын сэрэйбит. Р. Баҕатаайыскай

аһый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сүрэҕэ ытырбахтыыытырбахтыы өрүтэ мөхсөн ыларга дылы буолла, куйахата аһыйбахтаата. П. Ойуунускай
Кэмниэ кэнэҕэс өйдөнөн кэлбитэ, этэ-хаана илдьирийбитэ сүрдээх, куйахата аһыйбахтаан, бүрүтэ тыыппахтаан ылар үһү, хараҕын кэлэн туох эрэ сабан кэбиспит. Н. Заболоцкай
Дэлби тоҥмут, төбөтө дыҥ курдук. Хамсаатаҕын аайы этэ-сиинэ уот аһыйбахтыыр. ПНИ ДКК

тыаһы үт. т. Чуор, хатан тыас таах эттик (хол., чуораан) биирдэ охсуллан ылар тыаһа. ☉ Подражание однократному звону (напр., колокольчика или натянутой струны)
Т и э т э л д ь а а мсык киһитэ Төннүбүтэ киэһэтин, Лыҥлыҥ тыаһаан чуораана Тыаҕа кииртэ дуораана!.. М. Тимофеев
ср. кирг. дыҥ ‘звукоподражание слабому звону’

көр ханньаһын
Эргэлээх харахтаах уол аанынан быкта, сирэйэ сибилигин ытыахтыы хаанньастыбыт. И. Гоголев
Тумара сирэйэ дыҥ курдук үллүбүт, ыга кыыһырбыт, уоһа хаанньастыбыт, хараҕын өҥүргэһинэн түҥнэри көрбүт. В. Протодьяконов
Кааскатын аннынан көлөһүнэ бачыгыраан, хаһыытыттан уоһа хаанньастан, аптамаатынан ытыалыы-ытыалыы сүүрэн иһэр. «ХС»

1. сыһ. Тугу да аанньа өйдөөбөттүк, толкуйдаан быһаара охсубаттык, дөйбүт курдук (үксүгэр ыарыыттан, айдаантан-күүгээнтэн, олус сылайыыттан эҥин). ☉ Оглушенно, отупело (чувствовать себя — обычно от болезни, усталости, шума-гама, непривычной обстановки)
   Бүгүн мунньахха, мэйиитэ үллэҥнии-үллэҥнии, төбөтө дыҥ курдук буолан, өйө көтөн, дөйөн олорбутун бэркиһэннэ. Акаары дьон саастарын тухары итинник аах-маах сылдьар буоллахтара. Болот Боотур
   [Маайалаах] иккиэн долгуйан, аах-маах буолан хаалбыттара. Соһуччута бэрдэ. П. Аввакумов
   Бүгүн күн киниэхэ уопсайынан хаһан даҕаны күүппэтэҕин иһитиннэрдэ. Мэктиэтигэр дөйүөрбүт курдук, аах-маах баран хаалла. Тумарча
2. даҕ. суолт. Түргэнник толкуйдуу, быһаара охсубат, дөйбүккэ маарынныыр, аҥатах. ☉ Туго, тяжело соображающий; как бы оглушенный; глуповатый, глупый. Аах-маах уол. Кини эдэр эрдэҕиттэн аах-маах
   ср. тюрк. акмак ‘глупый, дурак’

тыаһы үт. туохт.
1. Муннугунан уһуннук тыастаахтык тыын. ☉ Глубоко, с шумом дышать носом
Ынахтара муннунан буугунаан, орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
Буордаах дулҕа курдук Буугунаабыт боллоруттаҕас муруннаах, Аҕыс кырыылаах тимир килэди, Илэ дэриэтинньик Дьиэһийэн-дьиэгэнийэн иһэрин көрөөт, Дьырыбына Дьырылыатта обургу Кытаанахтык кыыһырда. П. Ядрихинскай
Ийэм эмээхсин Мунна буугунаан утуйда. Л. Попов
2. көсп. Таска таһаарбакка, бүтэйдии кыыһыр, кыйахан. ☉ Раздражаться, сердиться без внешних бурных проявлений
Аам-саам аһыыр, Үөл-дьүөл үктэнэр, Буоһата суохтан Буугунаан буллайар буолла. А. Софронов
Харытыана эрэйдээх ол ахсын абаланан, сирэйэ дыҥ курдук буолан, букатын бүтэйдии буугунаан куутуйаланан иһэр. П. Ойуунускай
Бу мунньахтан хаарыллыбыт Соня хоһугар киирэн, оронугар буугунуу сытта. Кини Таняҕа улаханнык кыыһырда. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Нүөлүйэн ыарый (киһи уҥуоҕа ыалдьарын этиллэр). ☉ Болеть, ныть (напр., о голове, ране); чувствовать ломоту в костях
Дэҥнэммит харыта дыҥ курдук буолбут, ыараан хаалбыт, тохтоотор эрэ, дырылыы-дырылыы, дьаралыйбытынан барар. Амма Аччыгыйа. Иһиччит ойоҕо Огдооччуйа бөөлүүн икки харытын уҥуохтара дьаралыйан төрүт утуйбата. Болот Боотур
Көөстөөн аҕыс күн устата тура тэбинэн үлэлээбититтэн этэ-сиинэ бүтүннүү дьаралыйан ыалдьара. Уустаах Избеков
2. Эккэ-сииҥҥэ минньигэстик дырылыы дьай (үчүгэй иэйииттэн, санааттан). ☉ Чувствовать приятное, сладостное ощущение во всем теле
Күүрүүлээх үлэттэн этэ-сиинэ бүтүннүү минньигэс-минньигэстик дьаралыйар.  [Кыыс Кыскыйдаан] Кырдьыга даҕаны Кыбынан сытыахха Дьахтартан талыыкан Дьахтар да буолабын - Дьаралыйа таптыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Тото-хана үлэлээн баран, дьиэҕэ кэлэн сынньана түһэр, күнүскү сылаа киһи этин саастарынан дьаралыйа тарҕанара - ол туһугар бэйэтэ туохтааҕар да ордук минньигэс буолар. Н. Заболоцкай
3. Киһи муннугар сытыытык билин, тарҕан (сытыы сыт туһунан). ☉ Распространяться (о сильном, резком запахе)
Дьиэ иһэ эмп сытынан дьаралыйбыта. Д. Таас
Дьэрэкээн сибэккилэр, күөх солко оттор минньигэстик дьаралыйаллар. И. Данилов

I
туохт. Биэ үүтүн аһытан кымыста бэлэмнээ. ☉ Готовить кумыс из кобыльего молока
Урут биэни баай эрэ сахалар буолбакка, ону ааһан киһи эрэ барыта кымыстаан иһэрэ. ГМФ ССССС
Урут биэ үүтүн кымыстыыр эрдэхтэринэ тыаҕа чороон дэлэйэ. ФЕВ КК
Биир саас «Күүһү түмүү» холкуос (ити отутус сыллардаахха этэ) ыһыахха бэлэмнэнэн, кытыан биэлэри тутан кымыстыыр буолта. «ХС»
II
туохт.
1. Кымаахтаа, тарбахтарын төбөтүнэн ыга тут. ☉ Щипнуть, ущипнуть кончиками пальцев
Мотуруона эрин тобугун кымыстаан көрдө. Н. Павлов
Саргы оҕонньор түөһүн хаһан көрөөт: «Пахай, манна суох!» — диэт илиитинэн туора-маары сотто уонна барбах хараарар эмиий кэрэтин кымыстаата. «Кыым»
2. Кымаахтыыр курдук күүскэ, сытыытык ыарый. ☉ Покусывать, пощипывать (морозом), покалывать (в висках, в желудке)
Тымныы кини муннун, кулгааҕын кымыстыыр. Суорун Омоллоон
Төбөтө дыҥ курдук, ыалдьыбыт омунугар ханан эрэ чанчыгын диэкинэн ытырбахтаан, кэйэн, быһыта кымыстаан ылар. Н. Заболоцкай
Сардаана уураабыт сиринэн иэдэһин тутунна — санаата тиийбэт улахан дьоло бу кэлэн эрэрин таайан сүрэҕин туох эрэ минньигэстик дьөлүтэ кымыстаата. Болот Боотур
Аччык иһэ кымыстыырын кыатана-кыатана, дуона суох дьуухала сыыһын биитэр таба этин ыла, юкагир аттынааҕы тордоххо тахсар. С. Курилов (тылб.)
♦ Сири <-буору> кымыстаа — сири <-буору> кымаахтаа диэн курдук (көр кымаахтаа)
Сэгэрим диэтэхпинэ кыбыстан, сири-буору кымыстыырыҥ. С. Данилов
Оҕонньор сылайбыт харахтара кинини өтөрүтэ көрбүттэригэр куттанан сири-буору кымыстаабыта. Далан
Кыыдаан акаарытык саҥарбытыттан бэйэтэ да кыбыстан, сирибуору кымыстыы түстэ. А. Федоров. Мин ытамньыйан, абабар сири кымыстыы олордум. Н. Заболоцкай
ср. монг. хумсла ‘щипать ногтями’, хумс(ан) ‘ноготь, коготь’, п.-монг. кимусун ‘ноготь, коготь’

I
аат. Сарсыарда күн тахсара чугаһыыта халлааҥҥа үөскүүр синньигэс сырдык балаһа. ☉ Рассвет, утренняя заря
Дьэ, доҕоттоор, Тыаһа-имэ суох Тыҥ хатан эрэр, Саҥата-иҥэтэ суох Сарыы халлаан сараан эрэр, Күүгээнэмайдаана суох Көстө күлүмүрдүү Күөх маҥан халлаан Көҕөрө сырдаан эрэр! Саха нар. ыр. I
Сарпа сулуһунан сабыллыбыт чаҕылхай халлаан соҕуруулуу-илин саҕаҕар тыҥ охсуллар. Амма Аччыгыйа
Тыҥмыт хатара, Күммүт тахсара, Тыаҕа, аларга Күнүс буолара — Олус да кэрэ! Күннүк Уурастыырап
♦ Тыҥ хатыыта — сарсыарда халлаан саҥа сырдыыта. ☉ Чуть свет, на рассвете
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран айанныахпыт үһү. С. Федотов
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутун-маһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Ыалдьыт тыҥ хатыыта аһаабыт киһи аччыктаабытын дьэ билэн, килиэп үрдүгэр түспүтэ. Миитэрэй Наумов
др.-тюрк. чаҥ, таҥ, тув., тат., уйг., алт., каракалп., казах. таҥ
II
даҕ. Кытаанах, тыыллыгас, имигэс. ☉ Тугой, упругий
Тыҥ дьондо сэппэрээтэр Дыыгыныы олордо. И. Чаҕылҕан
Тыҥ айа кылыытын курдук Лыҥкыначчы дьүккүппүт. Д. Говоров
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘звучание, звук’, алт. тыҥ ‘крепкий, сильный, мощный, упругий’, казах. дыҥ ‘подражание звуку, звону, издаваемому при ударе по струнам домбры’