прил. бириистээх, бириис; призовые места бириистээх миэстэлэр.

күрэхтэс диэнтэн хай
аата. Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
Бүтүн кэлэктиип хайыһар күрэхтэһиитигэр кыттан эрэр. М. Доҕордуурап
Буоксаҕа университет үрдүнэн аһаҕас күрэхтэһии ыытыллыбыта. Н. Лугинов

туохт. Туохха эмэ күрэхтэһии түмүгүнэн бириистээх миэстэҕэ тигис. ☉ Занимать призовое место в к а к о м - л. соревновании
Сергей Нико лаевич ииппит эдэр ытааччылара …… сыл аайы оройуоҥҥа бастыыллар, өрөс пүүбүлүкэҕэ эмиэ миэстэлэһэллэр. «Кыым»

аат. Официальнайдык туох эмэ ситиһиини бэлиэтээн харчынан эбэтэр сыаналаах малынан наҕараадалааһын. ☉ Премия
[Баһылай] дуогабарын өрүү аһары толорор буолан, сыл ахсын бириэмийэ ылар. Л. Попов
Патриот-суруйааччы Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа ити [П.А. Ойуунускай аатынан] бириэмийэтин Эйэ пуондатыгар бэлэхтээтэ. Н. Габышев
Республиканскай куоталаһыыга бириистээх миэстэҕэ тиксэн үс сүүс солкуобайдаах харчынан бириэмийэ ыллыбыт. ПДН ТБКЭ

даҕ. Тэҥ эрийсиилээх, илин-кэлин түсүһүүлээх, киирсиилээх, тыҥааһыннаах (хол., күрэс былдьаһыыга). ☉ Напряжённый, захватывающий (напр., о равном соперничестве в состязании). Күннүк Уурастыырап — саахыматчыт бэрдэ, куорат уонна өрөспүүбүлүкэ таһымынан саахымат улахан хатыһыылаах күрэхтэһиилэригэр кыттыбыт, бириистээх миэстэни ылсыбыт киһи. «ХС»
Саамай хатыһыылаах сүүрүү эр дьоҥҥо буолла. «Кыым»
Кини [оҕус] чахчы-бааччы күүстээх, хатыһыылаах, кимиилээх киирсиилээх буолан, хара тыа аатырбыт адьырҕатын боҕутуннарбыт буолуохтаах. ПАК АаТХ

сыһ. Олус күүскэ киирсэн, тыҥааһыннаахтык. ☉ В напряжённой борьбе, захватывающе
Икки кэлэктиип куоталаһыыта хатыһыылаахтык барыаҕа. Ходуһа х. Оройуоҥҥа ыытыллар сүлүөттэр улахан хатыһыылаахтык бараллар, хамаандалар балачча бэлэмнээх кэлэллэр, онон оройуоҥҥа ким бастыыра сүлүөт бүтүөр диэри биллээччитэ суох. ҮөАЧҮ
Бириистээх миэстэ иһин күрэхтэһии алта-сэттэ тэҥ күүстээх хамаандалар икки ардыларыгар хатыһыылаахтык барар. «Кыым»

аат.
1. Ким, туох эмэ баар, ылан турар сирэ, онно. ☉ М е сто, занятое кем-чем-л. или на котором находится кто-что-л.
Тоһуурга олорор пограничниктар миэстэлэригэр бааллара. Н. Якутскай
Ордук Арбатскай куорат турар миэстэтин, уутун-хаарын, салгынын сөбүлээбитэ. В. Яковлев
Билиҥҥи бөһүөлэк миэстэтин Маҥан Тааһы Үрүҥ Хайа диэн уларытан ааттаабыттар. Д. Кривошапкин
△ Киһи олорор, турар сирэ. ☉ Место для пассажиров, сидение (в транспорте, помещении)
М и э с т э элбэх, баһаалыста, ааһыҥ.  К о н д у к т о р : «Миэстэ суох, төттөрү таҕыс», — диэн айманна. Амма Аччыгыйа
[Уол] кылгас атахтарынан түргэнтүргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов
△ Киһи тохтуох, хо нуох, утуйуох сирэ, онно. ☉ Место для отдыха
Киирэн дорооболоһоот, эттэ: «Эн аллараа орону ыл. М и э с т эбитин атастаһыах». Амма Аччыгыйа
Бааллар уолбут хараабыгар Бары наада тэриллэр, Уларыйсан-солбуйсан Утуйар, аһыыр миэстэлэр. Күннүк Уурастыырап
Бу миэстэҕэ хонорго быһаарыммыттара. Г. Колесов
2. Үлэҕэ, үөрэххэ киһи ылыллыахтаах дуоһунаһа, онно. ☉ Место, должность, вакансия
«Украинаҕа баар вакантнай миэстэни мин талыам», — диэн испэр бигэтик быһаарыммытым. Н. Якутскай
«Мин туох… — Сеня мух-мах барда. — Үлэ көрдөһө кэллим. Миэстэ баар буоллаҕына». Н. Лугинов
[ Марфа Николаевна:] Маня, мин эйигин куоракка төттөрү киллэрэ таҕыстым. Онно саҥа Управлениеҕа үчүгэй миэстэ көстүөх курдук. С. Ефремов
3. Спортка, араас куоталаһыыларга киһи ситиһиитэ хаһыс көрдөрүү буолбута. ☉ Призовое место (напр., в спортивных соревнованиях)
Бастыҥ миэстэни ылбыккынан эҕэрдэлиибит. Амма Аччыгыйа
Республиканскай куоталаһыыга бириистээх миэстэҕэ тиксэн, ү с м ө һ ө ө х х а р ч ынан бириэмийэ ыллыбыт. ПДН ТБКЭ
Таатта тыйаатыра Даль най Восток зо натыгар профессиональнай ансаамбыллары көрүүгэ иккис бириистээх м и э с т эни ылбыта. АҮ
4. Киһи олохсуйан олорор, үлэлиир сирэ. ☉ Место проживания, какого-л. дейст вия
Кырдьык, миэстэттэн даҕаны буларга кыах баара. Үрдүк экэнэмиичэскэй үөрэхтээх уонна өр сыл үлэлээбит уопуттаах буҕаалтырдар суох буолбатахтар. М. Попов
Прокопий Васильевич, ол ыҥырыыны миэстэтигэр хайдах кө рүстүгүт? И. Бочкарёв. Интэлигиэнсийэ күүһүнэн миэстэтигэр элбэх бэсиэ дэ ыытыллыбыта. «Ленин с.»
5. Сүөһү, кыыл этин хол-буут арахсыбыта. ☉ Часть разделанной туши зверя, скотины
Дьоннорбор үрүҥ эһэм биирдии миэстэтин өлүүлээтим. И. Федосеев
Күһүн идэһэлэннэхпитинэ, хайаан да «бу Сүөдэрдээххэ» диэн биир миэстэни чаастаан кэбиһэллэр. Кустук
6. Уус-уран айымньыга, үлэҕэ сырдатыллыбыт ханнык эмэ түгэн, ол түгэн ойууламмыт кэрчигэ. ☉ Какая-л. часть художественного произведения, отрывок
[«Коммунист Сэмэн»] поэмаҕа айылҕаны хоһуйуу улахан миэстэни ылбыта. Софр. Данилов
Киһи аймах эрдэтээҕи историятын үөрэтиигэ эр-ойох пуормата ханнык кэрдиискэ турарын быһаарыы биир суол боччумнаах миэстэни ылар. Эрчимэн

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё

туохт.
1. Уунан устан кэлэн кытыыга таҕыс, сыһын. ☉ Приплывать, приставать к берегу
Ньырбачаан тордохтор тустарыгар кэлээт, туох да саараҥа суох тыытын кытыы диэки салайбыта уонна кытыыга тиксибитэ. Далан
Быйыл күһүн балык үчүгэйдик тиксэр сибикитэ биллибитэ. И. Федосеев
Куба күөл арҕаа кытыытыгар тиксэн иһиллии олорор. «ХС»
2. Ханна эмэ тиий, баар буол. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Быһаҕы манна умнубутум буолуо
Эйиэхэ хайдах тигистэ? Н. Габышев
Урут дэҥҥэ сылдьар үрэҕин тардыытыгар тиксэн хаалбытыттан соһуйан, тула көрүнэн олоотообута. П. Аввакумов
Буойуҥҥа кыайан тиксибэтэх мэтээл Сүөкүлэҕэ кэлбитэ. «ХС»
3. Туохха эмэ тииһин, ирээттэ, өлүүтэ ыл. ☉ Добиться чего-л., получить что-л. при разделе, раздаче; иметь долю, часть от чего-л.
Өр үтүрүһэн, үчүгэй бэйэлээх саһархай сэлээппэҕэ тигистим. Н. Габышев
Атын сири-уоту ахсарымына, сүрэхтэрэ сөбүлүүр үлэтигэрхамнаһыгар тиксиминэлэр арыгыга убанан — кэскиллэрин сарбыммыт ийэлэр-аҕалар да баар буолбуттара. В. Титов
Өрөспүүбүлүкэтээҕи куоталаһыыга бириистээх миэстэҕэ тиксэн харчынан бириэмийэ ыллыбыт. ПДН ТБКЭ
4. көсп. Туохха эмэ түбэһэр, туох эмэ буолар аналлаах, ыйаахтаах буол. ☉ Выпасть на чью-л. долю; угодить, попасть куда-л. Төрүт даҕаны баттыгаһы сөбүлээбэт сордоох этим гынан баран, хара дьай охсуутугар түбэһэн, алдьархайга тиксибитим. Суорун Омоллоон
«Эн курдук аанньалы анал оҥостон эрэр үрдүк дьол хайаларыгар тигистэ?» — Марусь билэ охсор баҕата тулуппата. «Чолбон»
Миэхэ сэбиэскэй суруйааччылар сийиэстэрин эҕэрдэлиир чиэс тигистэ. «Чолбон»
◊ Таҥараҕа тигис итэҕ. — христианскай итэҕэлинэн, таҥара дьиэтигэр ыытыллар таҥараҕа тиксии сиэригэр-туомугар сырыт, кытын. ☉ Принять причастие, причаститься
[Артемьев:] Сыл аайы таҥараҕа тиксэҕин, аньыыгын этэҕин дуо диэн ыйытар тойон. Суорун Омоллоон
Таҥараҕа тигистэхтэринэ, аньыыларын эттэхтэринэ чэпчииллэрэ, дьэгдьийэллэрэ. И. Гоголев
Николка Булгунньахтаах дьаамыгар сотору-сотору таҥараҕа тиксэ барар идэлэммитэ. Ойуку
ср. др.-тюрк. тегиш ‘касаться, доставать’

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»