прил. биир бириэмэлээх, тэҥҥэ буолар, сэргэ буолар; одновременные события биир бириэмэлээх событиелар.

прил. элес, кылгас бириэмэлээх; мимолётная встреча элес көрсүһүү.

мн. (ед. овощ м.) оҕоруот аһа; # всякому овощу своё время поел, туох ханнык бэйэтэ бириэмэлээх.

м. тайм, түһүмэх (спортивной оонньуу, хол. бокс, быһыллыбыт бириэмэлээх сороҕо, аҥара).

холбуу тыллар бастакы чаастара, суолтатынан "араас", "атын-атын", "тус--туспа" диэн тылларга сөп түбэһэр, хол. разносторонний араас өрүттээх; разновысокий атын-атын үрдүктээх; разновременный тус--туспа бириэмэлээх.

II несов. 1. чем (иметь в своём распоряжении) лаах буол; располагать свободным временем иллэҥ бириэмэлээх буол; 2. *к чему (развивать склонность к чему-л.) дьүөрэлээх буол, оҥор, тарт; обстановка располагает ко сну быһыы-майгы утуйарга дьүөрэлээх.

механическай күүрүү (тас дьайыыттан массыына, тутуу элэмиэннэрин (өһүө, баҕана араас), эттик ис өттүгэр үескүүр күүс (кг/кв.см кэмнэнэр). М. к. көрүнэ элбэх. Холобур, тобох (остаточное), алдьатар, кылгас бириэмэлээх М. к., өҕүллүү, ууннары тардыы, ыга баттааһын о. д. а. М. к-тэ.)

аат. Хаптаһын хайытарга тахсар мас тас өттө. ☉ Крайняя доска при продольной распилке бревна, с одной стороны выпуклая, горбыль
Дьиэ үрдүн харбыылынан сабан, буорун үргүлдьү кутан кэбиһиҥ. Н. Босиков
Өссө бэттэх харбыылтан оҥоһуллубут туох эрэ сарай самнайар. Е. Неймохов
Быстах бириэмэлээх сайыҥҥы телятниктары хаптаһынынан эбэтэр харбыылынан муосталанар. СИиТ

аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын ханнык эмэ событие, процесс, турук, көстүү кэмигэр буоларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении какого-л. события, процесса, состояния или явления, во время которых совершается действие (во время, в)
[Бакланов] гражданскай сэрии кэмигэр кыһыл бартыһаан, Бычок дэриэбинэ биир биллэр киһитэ. Н. Якутскай
Ол гынан баран хайдахтаах да санаа түһүүтүн кэмигэр кини бэйэтин кистэлэҥ эрэлин сүтэрбэт этэ. Н. Лугинов
[Үчүгээйэп:] Маннык үлэ кэмигэр дьаарбайа сылдьаргыттан кыбыстыа да эбиккин. С. Ефремов
Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. А. Сыромятникова
△ Быһаарар сыһыан суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок определительных отношений
Үнүрүүн мунньах кэмигэр кэпсэтиигэ үөрэниэх баҕалааҕын биллэрбитэ. Н. Лугинов
2. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному предложению (в то время когда; когда)
Хотуурдарын сытыыланар кэмнэригэр, Хабырылла эмиэ саҥата суох турбата. Амма Аччыгыйа
Бу саҥа былаас атаҕар турар кэмигэр, кылаас өстөөҕө итэҕэл, таҥара, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
Хардаҕас саҕа бэйэм ханна да кистэннэрбин …… Хагдарыйбат күөххэ ханыылаһыам, Сир-дойду симэнэр-киэркэйэр кэмигэр, Сэргэх сэбирдэх буолан тэлибириэм. С. Зверев
△ Ааспыт бириэмэлээх аат туохтуурдары кытта көмө суолтата ордук мөлтүүр. ☉ С причастиями прошедшего времени служебное значение ослабляется
Райнис эмиграцияттан 1919 сыллаахха, Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ олохтоммут кэмигэр, ыалдьан хаалан, Латвияҕа кыайан кэлбэтэҕэ. Софр. Данилов
Илгэ-быйаҥ эргийбит кэмигэр Эмиэ Сэриигэ ыҥыраллар. Дьуон Дьаҥылы

I
1. даҕ. Дьээбэҕэ тиллэр, тэбэнэттээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Шаловливый, озорной
Атах сыгынньах мэник уол холумтан үрдүгэр ыттан тахсан, торбос ыстаанын өрө тардына-тардына, дьон саҥарсалларын иһиллээн, дээдэйэн турда. Н. Неустроев
Күлэ-үөрэ тамнааттаһа оонньууллар Тиэргэн мэник бэдиктэрэ, Тэп-тэтэркэй иэдэстэрэ. И. Гоголев
Мэник оҕону аҕата дуу, убайа дуу ылан таһыйан эрэрин курдук сананна. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Дьээбэҕэ тиллэр, тэбэнэттээх киһи (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Шалун, озорник, баловник
Мэниги атаахтатыма — баскар ыттыа (өс хоһ.). Ордук мэниктэрэ, тэбэнэттээхтэрэ чыскыйбахтаан, тыбыырбахтаан ылаллар. Амма Аччыгыйа
[Петя] мэнигинэн, бөппүрүөгүнэн, дьиибэтинэн аатырбыта ыраатта. М. Доҕордуурап
♦ Мэник буулдьа — кими эмэ дэҥҥэ таппыт буулдьа. ☉ Шальная пуля
«Балааҕыйа эрэйдээх үрүҥнэргэ тутуллан, асчыт-күөсчүт буола сылдьан, ытыалаһыы кэмигэр мэник буулдьаҕа табыллан өлбүт үһү», — диэн сурах иһиллибитэ. С. Никифоров
Эн кыргыһыыга өл бүккүн дуу, эбэтэр мэник буулдьа тап пытын дуу — ким да билбэт. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Мэник саас — эдэр оҕо саас. ☉ Детский возраст, детские годы
М эник саас ааспыт быһыылаах, Биһиги би лигин атыммыт. Туох буолуой… Биир эрэ кыһыылаах: Төттөрү төннүбэт ол сааспыт. С. Тимофеев
Оччотооҕу мэник сааска Дьонум дьиэҕэ суохтарына, Оту-маһы хомуйан Уот отто оонньуур этим. А. Бэрияк. Мэник санаа — киһиэхэ быстахтык киирэн ааһар дьээбэлэниэх, тэбэнэтириэх санаа. ☉ Шальная мысль. Орой (улдьаа) мэник — ис иһиттэн тэбэнэттээх, дьээбэлээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Проказник, сорванец, озорник. Оо, төрөөбүт дойдуом! Бырастыы гын миигин — Улдьаа мэниккин, — Быралгы уолгун, …… Эн чөҥөлөх алааскар Дьиэтийбэтэх буруйбун. С. Данилов
Орой мэник эрдэхпиттэн Тииккэ ытта оонньуурум. Уйаларыттан үргүтэн Тураахтары куттуурум. Баал Хабырыыс
Доҕоттоор, бу туох орой мэнигэ, урааҥхай киһитэ маннык хаарыан чаһыны ууга тамнаан барбыт бэйэтэй? Н. Заболоцкай
ср. монг. мэнэг ‘слабоумие, идиотизм’
II
аат эб. Билиҥҥи бириэмэлээх туохтуурдары кытта туттуллан, хайааһын тохтоло суох үгүстүк оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами настоящего времени, выражает длительные повторяющиеся действия
Арай били иирээки ырыган Ыстапаан киирэртахсар мэник буолар. Н. Түгүнүүрэп
Үлэлээбэккэ күлэр мэник буола олоруоҥ дуо? И. Данилов
Мин бүгүн ытырдар мэник буоллум. «ХС»