бэдьэй диэнтэн холб. туһ. Ол дойду Улай оройугар, Бэдэр саҥыйахтаах Бэйбэрикээн эмээхситтэр Битии битийээри Бэдьэһэн эрэллэрин курдук, Бэрдьигэс мастардаах Ааттаах алаас Айыллан үөскээбит эбит. С. Васильев

күүһүргэс диэнтэн хай
аата. Бүк-тах барыы бүгүстээтэ, Бөппүрүөктэһии бүрүүкээтэ, Күүһүргэһии көһүннэ, Күлүү-оонньуу көҕүрээтэ. А. Софронов
Үҥкүү-битии үлүскэннээҕэ буолбута. Ол быыһыгар күүһүргэһии эмиэ баара: мас тардыспыппыт, хапсаҕайдаспыппыт. П. Аввакумов

I
туохт. Ордук кыраҕы, сытыы буол (харах туһунан). ☉ Быть, становиться более зорким, острым и наблюдательным (о глазах)
Ыллам-ыччат дьоннорум, Ыһыы-битии оҕолорум, Кулгаахтаргыт чуордуйдун, Хараххыт кыраҕытыйдын, Эккит-хааҥҥыт чэрдийдин! ҮӨЫ
Кини тыаларынан уонна хонууларынан, хараҕа наһаа кыраҕытыйан, кулгааҕа олус чуордуйан мас-от элэҥнииригэр, күүгүҥҥэ, тыаскаууска угуйтаран баран испитэ. Г. Николаева (тылб.)
II
көр кыраҕый
Кини ыраахтааҕы тронун салҕалатар, өрөбөлүүссүйэ уотун күөдьүтэр көрдүгэн Тандаҕа да тахсыа диэн салларга, кыраҕытыйарга тиийбит. С. Васильев

субул. тыас туохт. Бүтэҥи «түр-түр» диэҥҥэ маарынныыр субул тыаһы таһаар (хол., тирии оҥоһук күпсүүр, дүҥүр эҥин тыаһыгар маарынныыр). ☉ Производить учащённый глухой звук (напр., напоминающий удар бубна, якутского музыкального инструмента күпсүүр)
Түүнү быһа түрбүүтээн, ойуун Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы гыммыта. Амма Аччыгыйа
Түүн үөһүгэр күннүүр аххан үҥкүү-битии, Түрбүүтүүр муусука, намыраабат кыратык. С. Тарасов
Дьөлөркөй күпсүүр тыаһа түрбүүтээтэ, табык тыаһа таҥнары сатыылаата. И. Федосеев

даҕ.
1. Эҥин араас, арааһынай, эҥин-эҥин. ☉ Разный, разнообразный, различный
Эдэр ыччат эриэккэстээх билиилээҕин, Эгэлгэлээх талааннааҕын, Эйэ дэмнээҕин, Уус-уран тарбахтааҕын Саманна көрөн биллим. С. Зверев
Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. Эдэр ыччат күлсүүтэ, Эгэлгэлээх кэпсээнэ, Ырыатойук, үҥкүү-битии — Чуумпу кумах уһуктар. А. Бэрияк
2. Олус уустук, бириинчик, ииспэрэй. ☉ Сложный, осложнённый, многосоставный
Мин этэбин: «Хоһоону да Айар син эгэлгэлээх». И. Гоголев
Хас сырыы аайы ол айан ахса суох элбэх эҥин эгэлгэлээх. Н. Заболоцкай
Табаарыс Сибиряков көтөҕөр боппуруоһа мин эргитэ санаан көрдөхпүнэ, ити курдук бэрт үгүс эгэлгэлээх. «Кыым»
3. Хаппырыыс, талымас, бириинчик (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Капризный, прихотливый, причудливый
Дьэ, бэйэлэрэ эмиэ эгэлгэлээх ыччаттар. Кыыс да кыыс, күтүөт да күтүөт. Үлэспиккэ дылы, нөҥүө-маҥаа дьон түбэсиһэн, бурайсан эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
Онно арыт мөҕүллэрим. Уонна эмиэ сээн дэтэрим: Эгэлгэтэ суох мичээргиттэн Иккистээн тиллэн кэлэрим. М. Тимофеев
Таба — эгэлгэтэ суох кыыл, төгүрүк сылы быһа туундараҕа мэччийэн аһыыр. МЛФ АҮө
Король утуйара эмиэ оннук эгэлгэлээх буолара. АЕВ ОҮИ

былдьас диэнтэн хай
аата. Охсуһуу, былдьаһыы итинэн бүппэтэх — Хас хардыы иһигэр мэһэйи көрбүппүт. С. Васильев
Яков рабочай городокка тиийэн, дьэ били көрдөөһүнүн саҕалаата, эрэл уонна хомолто санаалар былдьаһыыларыгар аны киирдэ. Н. Заболоцкай
Иирсээн үксүн бултуур сири былдьаһыыттан тахсар. Далан
♦ Аат (бэрт) былдьаһыы — кими эмэ туохха эмэ кыайары, сабырыйары көрдөрө сатааһын, кимтэн эмэ үчүгэй, ордук аатыра сатааһын. ☉ Соперничество, борьба за первенство в чем-л. [Ааныка:] Биһиги оҕобут арыычча үчүгэй буолан бэйэлэрин тэҥнээхтэриттэн ордук чорбойоору гынна диэн сордоон эрдэхтэрэ
Барыта күнүү, бэрт былдьаһыы. С. Ефремов
Идиэйнэй охсуһуу бэрт сөптөөх, Бэрт былдьаһыы — мэһэй буолар. Дьуон Дьаҥылы
[Киис Бэргэн:] Оо, олус даҕаны миигин салгытта Аҕа уустаһыы, бэрт былдьаһыы. И. Гоголев. Күрэс былдьаһыы — күүһүнэн, быһыйынан о. д. а. күрэхтэһии, холоһуу, куоталаһыы. ☉ Состязание, соревнование в борьбе, в беге и т. п. Күөн түөстэн күөдүлгэхтэһии, Күрэс былдьаһыы, күлүмэх охсуһуу Иэмэх курдук эрийсии манна буолла. П. Ойуунускай
Ыһыахха олоҥхо уонна ырыатойук, үҥкүү-битии уонна күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
Айымньылаах үлэ диэн үксүгэр бэйэни, бэйэ мөлтөөһүннэрин кытары күрэс былдьаһыы. Н. Лугинов
Сырдыкхараҥа былдьаһыыта көр сырдык-хараҥа былдьаһыга. Сырдык-хараҥа былдьаһыыта, киэһэ. Н. Павлов
Дьуххатык айаннаан, үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков. Тутуу былдьаһыы — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урутаан оҥорорго дьулуһуу. ☉ Стремление сделать что-л. раньше кого-л.
Висла уҥуоргутааҕы биир кыргыһыыга биһиги буускаларбытын утары өстөөх таанкалара киирбиттэрэ. Хардарыта ытыалаһыы, тутуу былдьаһыыта буолбута. Н. Кондаков. Тыын былдьаһыыта — тыыннаах хаалар туһугар тугу, кими эмэ утары баар күүһүнэн охсуһуу. ☉ Борьба насмерть с кем-чем-л.
Бурхалей арыыга тохтоору гыммытын кини бэйэтэ, Турахин, ыгылытан киллэрбит абатыгар тугу эмэ этиэн баҕардар даҕаны, тыын былдьаһыытыгар эрдиитин кытта астаһарыттан бокуой буолан эппэт. Эрилик Эристиин

1. аат.
2. Ат эбэтэр атын көлө икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айаннааһына (маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ). ☉ Иноходь (способ бега лошади, когда попеременно выносятся вперед то обе правые, то обе левые ноги)
   Кэлин атын дьоруотун Кэлтэй хайҕаан арбаата. Күннүк Уурастыырап
   Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
   Ат биир кэм долгуһутар дьоруотугар бигэтэн, Хардааччы арааһы эргитэ саныыр. С. Никифоров
3. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. ☉ Конь-иноходец
   Долгууса сыарҕалаах дьоруолар Дьоруонан түһэрэн бардылар. С. Данилов
   Оҕонньор уолум сиэр дьоруотун биир-икки күн миинэн бырастыыластын диэбит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр (ат туһунан). ☉ При беге попеременно выносящий то обе правые, то обе левые ноги (о коне)
   Суолга киирбэт дьоруо ат баар үһү (тааб.: тайах мас). Дьоруо ат Тобугунан охсуллар Нуолур солко от Торолуйа үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ону сэргэ таһаҕасчыт, сүүрүк, сэлиик, дьоруо боруоданы тэнитиэххэ. С. Васильев
6. көсп. Дьоруо ат хамсаныытыгар маарынныыр (түргэн, элэгэлдьигэс, хайбалдьыгас). ☉ Похожий на движения коняиноходца (быстрый, мелькающий, слегка подающийся то в одну, то в другую сторону)
   Кэҕий кэтэх, Дьоруо тобук, Сүүрүк сүһүөх, Үҥкүү өттүк, Битии бэгэччэк диэн кини [куорат кыыһа] буола түстэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суумка, зонтик туппут, суп-суон, Суһал дьоруо эмээхситтэр. Күннүк Уурастыырап
   Кини [кыыс] дьоруо сотолоро элэгэлдьийэн, уун-утары тиийэн кэлбитигэр, долгуйан хааламмын, хаҥас санныбын хамсатан халбарыйа түһэрбин кытта, кылап гына көрөөт, ааһа көтөн кынталдьыйа турда. П. Аввакумов
   Собо, мунду тойоно Содьоро дьоруо Баһылай. «ХС»
   ♦ Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). ☉ Иноходец, шагающий как бы танцуя, широко и попеременно выставляя ноги вперед (о широкогрудом и широкозадом коне)
   Мааны ыал кыргыттара Бадьара дьоруо аттанан Баран иһэллэрин курдук, Бааралыы үүммүт Маҥан хатыҥ мас аатыран [үүнэн турбутум]. Саха нар. ыр. II
   Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини [саллааттар] бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов. Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. ☉ Природный иноходец. Кулун дьоруо атын миинэн нөҥүө алаас сайылыгар аттанна. Уу дьоруо - киһини сахсыйбакка, уу долгунун курдук долгулдьутан айанныыр ат. ☉ Иноходец, идущий не тряся, а мерно покачивая седока
   Уу дьоруо муус маҥан атынан олбуору ортотунан бидилгэхтэтэн Мэхээлэ Суудап кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Төрүөҕүттэн уу дьоруо, кыыс кэрэ аты буланнар, оһуордаахсимэхтээх үрүҥ көмүс ыҥыырдааннар, кыыстарын тыыннаах киһи курдук мииннэрэн, икки өттүттэн өйөөн, Арыылаах арҕаа тамаҕын үстэ эргиппиттэр. Күннүк Уурастыырап
   Өкүүсэ санаатын курдук бастакы ат сиэлинэн-кутуругунан оонньоон, уу дьоруонан түһэ турда. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. йоруҕа

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»