кылаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Хараҥаҕа онон-манан уоттар кылаҥнаһаллар, бинтиэпкэлэр эстэн битиргэһэллэр, пулеметтар тачыгыраһаллар. Н. Якутскай
Отчуттар умуллан эрэр уоттара сүтэ-сүтэ кылаҥнаһаллара. Ч. Айтматов (тылб.)

сүүр I диэнтэн атаах. Биир оҕо-пионер сүүрээхтиир, Битиргэс сүрэҕэ тиҥиргиир. П. Ойуунускай
Киэсэ райпо бэрэссэдээтэлэ Тороев бэйэтинэн кэлбитин көрөн, утары сүүрээхтээтэ. Н. Лугинов. Наһаа да бытааннык сыҕарыйаҕын, эчи, кыайан сүүрээхтиэҥ дуо? Эвен фольк.

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, би-, бии- диэн саҕаланар олохторго сыстар: бип-биллигирэс, бип-битигирэс (хол., сүрэх тэбэр тыаһа). ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с би-, бии-, и выражающая исключительность или особую характерность: бип-биллигирэс ‘издающий очень сильный звук, похожий на учащенный стук сердца’, бип-битигирэс ‘издающий сильный звук, похожий на частое топание’
Олус улаханнык долгуйабын, сүрэҕим бип-биллигирэс. Г. Борисов
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох быһыылаах, сүрэҕэ биир кэм бип-битиргэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Сорох киэһэ дьоммут, олорор хосторун волейбол площадкатыгар эргитэн, мээчиги сүүрдэр, охсор тыастара бип-битиргэс буолталаан ылар. С. Данилов

даҕ. Тардыргыыр, таныытынан хаһыҥырыыр (сылгы туһунан). ☉ Издающий храп, храпящий (обычно о лошади)
[Сылгылар] күһүн тупсан-уойан, таныылара тардырҕас, бэйэлэрэ битиргэс буола тэһииргээнтэбиэһирэн киирэллэр. В. Миронов
Холус киһи айааһаабыт сылгыта син биир холус буолар диэччилэр, билигин да таныыта тардырҕас. У. Нуолур
Биэлэр сиргэнэн таныылара тардырҕас, кулгаахтара чөрөҥнөс. «ХС»

I
тачыгыраа диэнтэн холб. туһ. Хараҥаҕа онон-манан уоттар кылаҥнаһаллар, бинтиэпкэлэр эстэн битиргэһэллэр, бүлүмүөттэр тачыгыраһаллар. Н. Якутскай
Талах чыычаахтара тачыгыраһаллар, тиит күөрэгэйдэрэ күөх сайыны туойаллар. И. Левин
II
даҕ. Быыстала суох хатаннык, сытыытык «та-та-та» диэн эрэр курдук. ☉ Трещащий, трескучий, стрекочущий
Уот тыаһа тула тип-тигинэс, тап-тачыгырас. А. Фёдоров
Ол бүлүмүөт тачыгырас тыаһыттан өстөөх буута быстарынан куоппута. КЕГ ДьСТ

аат.
1. Улахан алдьархай, үлүгэр. ☉ Большая беда, бедствие. Иэдээн-куудаан буолбут: охсуһуу тахсыбыт
2. Тиэтэл-ыксал; араллаан-аймалҕан. ☉ Спешка; суматоха, суета
[Модун күүстээх массыына үйэтигэр олоробут.] Итинник олох тымырын тэбиитэ-тэтимэ биир кэм мөдөөн, намыын буолуоҕун ханан да сатаммат, итинник олох тэтимэ эмиэ ити быһыытынан өрө-таҥнары күөрэҥнэс. Иэдээн-куудаан, түргэн, битиргэс буолар. Күндэ
3. Дьиксинии, долгуйуу. ☉ Тревога, волнение
Үлэлии барар сопхуоһа - бэйэтин төрөөбүт сирэ. Саамай табыгаһа суоҕа, иэдээнэ-куудаана ити этэ. «ХС»

1. аат дьөһ. Хайааһын хайа эмэ кэм, көстүү быһыы-майгы ыккардыгар, иһигэр оҥоһулларын бэлиэтээн, бириэмэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на временные точки, явления, процессы, в промежутке между которыми и во время которых совершается действие (между, во время)
   Охсуһуу быыһыгар саха уолаттара оһуокайы ыллыыллар. Т. Сметанин
   Үлэлэрин быыһыгар, уруккуларын курдук ыгылыйа сылдьыбакка, кинигэ ааҕар, онуманы эргитэ саныыр идэлэммиттэрэ. И. Данилов
   Чэ, сарсын киһи-сүөһү быыһыгар кэлэн эбиэттээн бараар. Эрилик Эристиин
   Ыһыы-хаһыы быыһыгар тыраахтар тимир көхсүн иһигэр битиргэс тыас иһиллэн ааһар. Софр. Данилов
   Ол [буурҕа] быыһыгар хам-хаадьаа биирдии-иккилии кыымнар өрө көтүөккэлэһэн тахса-тахса сүтэн хаалаллар. Күндэ
2. ситим т. суолт. Бириэмэ сибээһин көрдөрөн, салаа этии хайааһына буолар кэмигэр тутаах этии хайааһына оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Имея временное значение, употребляется при указании на то, что действие, о котором говорится в главном предложении, происходит во время действия, выраженного сказуемым придаточного предложения
   Дьахталлар, ардах сэллиирин быыһыгар, отторун охсо сылдьыбыттара. А. Федоров. Ньукулай саҥарарын быыһыгар этиҥ этэр, тыал тыаһа куугунуур. А. Софронов
   Ананийдаах уоту күөдьүтэн биэрэллэрин быыһыгар, кэлэр хаһыҥнарга эбии чөмөхтөрү оҥоро сырыттылар. М. Доҕордуурап
   ◊ Ол (ити) быыһыгар — ол кэмҥэ, ол икки ардыгар. ☉ В то же время, между тем
   Молуой буолбут сыппах тылынан Кийиитин кырыыр-таныйар, Ол быыһыгар түөс-маас тыллаһан, Оҕо курдук күлэр, ытамньыйар. С. Данилов. «Ээ, арба даҕаны, — дии түһэр ити быыһыгар сэбиэдиссэйдэрэ, — Маайа, бу туох буоллуҥ?» С. Федотов
   Ол быыһыгар булчут аатырабын. «Кыым»

1. эс I диэнтэн бэй., атын. туһ. Кыыс суһуоҕун кэннин диэки эһиннэ уонна күлэ-күлэ сүүрэн хаалла
2. Иитиитэ суох буол (уотунан эстэр сэрии сэбин эбэтэр булт тэрилин этэргэ); дэлби тэп (хол., динэмиити этэргэ); ыт (хол., сааны этэргэ). ☉ Разряжаться (об огнестрельном оружии или охотничьих, рыболовных снастях); взрываться (напр., о динамите); выстреливать (напр., о ружье)
   Хараҥаҕа онон-манан уоттар кылаҥнаһаллар, бинтиэпкэлэр эстэн битиргэһэллэр. Н. Якутскай
   Хантан эрэ кэлэн миинэлэр түһэн эһиннилэр. Т. Сметанин
   [Эһэ] уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
3. Суох буол, сүт, баран. ☉ Исчерпать (все силы), израсходовать (все запасы)
   Кэнники [тайах] күүһэ эстэн хаалар, оччоҕо көннөрү сүөһүлүү үүрэн, балааккаҥ чугаһыгар аҕалан собоппокко, ытан кэбиһэҕин. Далан
   Кыһайбыт курдук, быйыл астара эрдэ эһиннэ. Болот Боотур
4. көсп. Саас сылыйан, ирэн, мууһуҥ алдьан, муус көһөҥөнөн уһун, ыраастан, дьуххар (өрүһү этэргэ). ☉ Вскрываться, освобождаться, очищаться от ледяного покрова (о реке весной)
   Өрүс эстэн эрдэҕинэ, Үөл кус үөрдээн киирдэҕинэ, Элбэх кэҕэ эттэҕинэ, Этиҥ тэлэ тэптэҕинэ — Эбии дьолу билэммин, Эдэр буолар эбиппин. Күннүк Уурастыырап
   Өлүөнэ сотору эстиэҕэ, Бүтүөҕэ бурдукпут ыһыыта. П. Тобуруокап
   Саас. Өлүөнэ көмүөлэ ньирилии эстэр. И. Гоголев
   ♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) көр им II
   Имниин эстибиппит, эттэҕиҥ сүрэй! Баал Хабырыыс
   [Өрөбөлүүссүйэ] Силипиэнтэптэр аймаҕы аҕыйах сыл иһигэр имниин эстэр дьылҕаҕа тиэрдэн эрэр. Е. Неймохов. Эстэр элбэрээк, сылбырҕа кымньыы — тойонугар олус бэриниилээх, үлэһит, сылбырҕа киһи. ☉ соотв. правая рука (первый помощник).