аат. Туох эмэ тус-туспа сылдьар чаастарын холбуурга аналлаах биир өттүгэр сэлээппэлээх иккиһигэр биинтэ быһыылаах тимир сүрүн. ☉ Болт. Буолтанан туттар. Буолтата түспүт
□ Мирон массыынатын хас биирдии буолтатыгар, кыра суруугар тиийэ билэр, булчут саатын таптыырын курдук биэбэйдиир
А. Федоров. Туспа хоско токарнай ыстаныакка Николай Алексеевич Кривогорницын буолталары чочуйтара сылдьарыгар түбэһэбит. БИ УЛАа

аат. Быһар хайааһыны (хол., бурдугу) түргэнник уонна хаачыстыбалаахтык оҥорор киһи. ☉ Жнец
Көстөкүүннээх бастыҥ быһааччылар, ол иһин кытаанах үлэлээх хойуу бурдукка кэлбиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кэлэллэр — Татыйыыс, талыы быһааччы, Боккуойа, буойун мунньааччы. Дьуон Дьаҥылы
Биһиэхэ оруос бэрдэ үүммүтэ, биһиги сири кыһанан, биэбэйдээн, уоҕурпуппут, — ыһааччыга ыарын иһин, быһааччыга быйаҥ этэ! Н. Некрасов (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Астынан манньыйан таалалаа. ☉ Предаваться неге, нежиться, наслаждаться
Сарсыарда, били эппитин курдук, күн тахсан уоттана ойуор дылы сылаас оронноругар таҥалахтаан сыппыттар. Саха фольк. Сааһыгар биэбэйдээн киһи гыммыт күнүн уотугар атаахтаан, иттэнэ таҥалахтаан күөх хонууга сытта. Эрилик Эристиин
2. көсп. Туох да кыһалҕата, санаатаоноото суох көҥүл сырыт. ☉ Ходить, жить свободно, без всяких забот, хлопот
Сорох эдэр дьон бэйэлэрэ үлэлии, булатала сатаабакка дьоннорун бэлэмигэр таҥалахтаан тахсаары гынааччылар. ЧКС ОИиСТ

I
аат. Адьырҕа кыыл оҕото (хол., эһэ оҕото). ☉ Детеныш хищного зверя (напр., медвежонок)
Бу уордаах тыһы эһэ мойборугар иилистэ сылдьар аһыҥастарын таһыйан часкыппыт. СГФ СКТ
Ол турдаҕына, адьас чугастан, арҕах ойоҕоһуттан иккис аһыҥас, сүрдээх хатаннык часкыйаат, Василийга уун-утары ыстанна. «ХС»
Сис тыаларыгар эһэлэр бэйэлэрин аһыҥастарын биэбэйдээн улаатыннараллар. Г. Колесов
II
даҕ. Аһыы соҕус (туох эмэ амтанын туһунан); хабархай соҕус, аһыы соҕус (сыт туһунан). ☉ Кисловатый, горьковатый, островатый (на вкус); едковатый, горьковатый (о запахе)
Маннык бэлэмнэммит бааҥкаларга тууһаммыт тэллэй сыл кэриҥэ буортуйбат, ол гынан баран, хатан аһыҥас амтаннанар. Г. Угаров
Ньырбачаан үһүс холомоҕо тахсаат, аһыҥас соҕус туох эрэ туора сыт баарын билбитэ. Далан

туохт.
1. Кими тугу эмэ умнубакка ахта-саныы сырыт, ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Чтить память кого-чего-л., преклоняться перед памятью когочего-л.
Кыыс оҕо сааһыттан уларыйбакка хаалбыта — арай ити, долгуннура үүммүт суһуоҕа буоллаҕа. Ону таптаабат, кэриэстээбэт, биэбэйдээбэт буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
2. Өйдөбүнньүк, кэриэс быһыытынан күндүтүк тутан, харыстаан илдьэ сырыт (кими, тугу эмэни). ☉ Свято хранить что-л., сильно дорожить кем-чем-л. (обычно в память о близких)
Сардырҕаан эрэйдээҕи …… кэриэстээн ити уолу бэркэ диэн аһынабын. Эрилик Эристиин
Ийэм «Ыстапаанньыйа тикпит ыаҕайата» диэн кэриэстээн, тыҥырахтаахха тыыттарбат сүөгэй ыаҕайалаах этэ. М. Тимофеев
Аҕам саамай кэриэстиир уон икки үрүҥ көмүс ньуоската …… мэлийдилэр. Н. Габышев

даҕ. Илин өттө намыһах, кэлин өттө үрдүк (хол., сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Такой, у которого передняя часть туловища ниже задней (о животном)
Аттары тутан ыҥыырдыылларыгар, таҥхаҕар уҥуохтаах, улахан истээх кырдьаҕас аты Сүөдэр бэрт өр биэбэйдээтэ. Амма Аччыгыйа
Таҥхаҕар уҥуохтаах, такыр такымнаах Тааҕы буолбут сиэллээх атыырбытын …… Дугуйар дьоруо тураҕас атыырынан Солбуйан төрүөхпүтүн тупсардыбыт! С. Зверев
Атыыр даҕаны, биэ даҕаны таҥхаҕар соҕус уҥуохтааҕа төрүөхтээх буолар эбит. «ХС»
△ Иннин диэки умсары үүммүт (сүөһү муоһун этэргэ). ☉ Отросший остриём вниз (о роге животного)
Аҕыйах хонон баран Соппуруон таҥхаҕар муостаах кугас эбириэн оҕуһун …… Тойбохойго киллэрбитэ. И. Никифоров. Таҥхаҕар муостаах хара маҥаас ынах сөбүлээбэтэхтии үөстээҕинэн таҥнары көрөн кэбиһээт, баһын быһа илгиһиннэ. В. Егоров
ср. бур. дангагар ‘верзила’

аат. Арыгыны баҕаран туран, ис-иһиттэн тартаран иһэр киһи, арыгыны куруук иһэр киһи. ☉ Тот, кто постоянно и много, с пристрастием пьет спиртное, пьяница, алкоголик
Иһээччи буолуох кэриэтэ, Күн анныгар Көстүбэтэх көнө. А. Софронов
Кинилэр билэр дьонноро. Үчүгэй дьон. Бэрт дьон. Иһээччи аатын ылбатах көрсүө дьон. Д. Таас
Күнү көтүппэт иһээччи, ордуос майгылаах Иван Одиноков «уохтаах уунан» утахтанарын уураппатаҕар уорастыбыппыт. Н. Абыйчанин
♦ Буор иһээччи көр буор
Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт, бүппүт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаас-сымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым»
Кини аҕалаах ийэтэ эмиэ сокуоҥҥа баппатах уонна киһи ыатаран эппэт буор иһээччи дьон этилэр. Н. Гоголь (тылб.). Өлөр иһээччи кэпс. - тугу да билбэт буолуор, өйүн сүтэриэр диэри иһэр киһи (арыгыны улаханнык иһэриттэн умайан өлүөн сөп). ☉ соотв. горький пьяница
Оннооҕор өлөр иһээччини эмтииллэр.  Бардам бааһынай этэ Клим: Өлөр иһээччи, кыбыгас. Н. Некрасов (тылб.)

аат., үрд.
1. Туох эмэ саа май үрдэ, арҕаһа. ☉ Самая возвышенная, высокая часть чего-л.
Сотору сис мындаата бүтэн, таҥнары астарыы кэллэ. Болот Боотур
Майдахаар кэтит мындаатын харыс холобурдаах хаар саппыта. Эрилик Эристиин
Ыраах күөх хайа арҕаһа туналыйар, ол хайа мындаата сибэккигэ сууланар. МЫ
2. Сылгыга сиһиттэн кутуругун төрдүгэр диэри кэтириир өттө. ☉ Задняя часть туловища лошади от спины до хвос та, круп
[Кулун Куллустуур] Чучугур чуоҕур ат сылгыны Тутан ылан Үөмэн тиийэн Үрдүк мындаатыгар олоро түстэ. ТТИГ КХКК
Саха киһитэ барахсан атын үрдүк мындаатын өрө дабайан, миинэн кэбиһэн баран, сиэллэрэн дьигиһитэн, айаннатан астаран барар. «ХС». Бу эмиэ доҕорум — сылгы. Кини миигин бэркэ биэбэйдээн мындаатыгар таһар. С. Тургенев (тылб.)
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар көр дьыл
Былыргы дьылбыт мындаатыгар Дьол тааһын сойуоласпыт Чурумчуку баар сурахтааҕа. Эллэй
Олоҥхо үксэ б ы л ы р г ы дьыллар быралыйар быдан мын дааларыттан, үс саха үөскүөн иннит тэн саҕаланааччы. Эрчимэн
◊ Үрдүк мындаалаахтар үрд. — аатыр быт, сураҕырбыт, киэҥник биллэр дьон. ☉ Люди, пользующиеся большой известностью, популярностью, высокопоставленные
Мин уһулуччу биллиилээх суруйааччылары көрөр дьолломмутум. Онно кырдьык бары үрдүк мындаалаахтар бааллара. В. Протодьяконов
Киһи чаҕыйа көрөр үрдүк мындаалаахтара эмиэ, мин курдук, уордьан ыла кэлбиттэр. «ХС»
ср. монг. мундаа ‘холка лошади’, башк. мунда ‘холка’

I
сыһ.
1. Алҕас, сыыһа. ☉ По ошибке, ошибочно, напрасно, зря
Бар дьоннор ол иһин этэллэр: «Баар суол - таммах тааһы үүттүүрэ». Кыраны дьоҕойон сэнииллэр, Кыраттан улахан үөскүүр ээ! Л. Попов
Дьон холдьоҕуллар мунньаҕар Дьоҕойон да кэлиллибит. С. Васильев
Сөпкө этэҕин, Сүөдэр, эн олус ыраас санаалааххын, ол гынан баран, ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
2. Мээнэ, мээнэҕэ, солуута суох, солуута суохха. ☉ Попусту, бесполезно, напрасно, зря
Ас суоҕун чахчы өйдүүр киһи быһыытынан дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанаат, түҥнэри эргийэн олордо. Болот Боотур
Быйыл эмиэ дьоҕойон, таах олоруохтааҕар кэллим. С. Никифоров
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдүүтүн, чорботуутун көрдөрөр (мэктиэтигэр, оннооҕор). ☉ Служит для подчеркивания, усиления высказываемой мысли (даже)
Дьоҕойон куртахтыын тоҥмут курдук буолла. П. Ойуунускай
Дьоҕойон куйахата күүрбэхтээтэ. П. Ойуунускай
Хортуоскалара дьоҕойон бүтүн киилэлээхтэр. С. Данилов
2. Ыйытыылаах этии састаабыгар саарбахтыыр, дьиксинэр уо. д. а. дэгэттээх сэрэйиини көрдөрөр (арааһа, баатыгарын). ☉ В составе вопросительного предложения выражает предположение говорящего с оттенком сомнения, опасения и т. п. (видать)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй, дьоҕойон өлөөрү гыннаҕым дуу? П. Ойуунускай
Дьоҕойон, биһиги женихтэрбит барбыттарыгар үөрбүккүн дуу, хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Марыына, оҕо тоҕо эрэ бүтүн санаатын таптарбатах, дьоҕойон, тумуулаабыт дуу, тугуй? «ХС»
3. Этиллэр хайааһын санааны алы гынан, баҕар, туох эмэ түмүктээх буолаарай диэн оҥоһулларын көрдөрөр (санааҕа, санаабар). ☉ Служит для выражения того, что действие, о котором говорится в высказывании, совершается лишь для очистки совести, без особой надежды на его положительный результат (в утешение себе)
Корея өҥ быйаҥ сириттэн Кыйдаммыт кырдьаҕас эрэйдээх, Дьоҕойон, далай уу иэниттэн Дьол-соргу көрдөһө кэлбитэ. Эллэй
Санаабытыгар, дьоҕойон, дьиэ туттан, эрээхтээтэхпит. М. Доҕордуурап
◊ Дьоҕойон гынан эрдэҕэ буолуо - мээнэҕэ, туһата суохха эрэйдэнэн эрдэҕэ буолуо. ☉ Видимо, зря (напрасно, впустую) старается
[Баһылай:] Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. Бэйи, тукаам, үөрэнэн, сыһыйан иһиэҥ. Дьоҕойон гынан эрдэҕиҥ буолуо. Манна ийэҥ, аҕаҥ биэбэйдиирэ суох. А. Софронов

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ улаханнык баһыйтара санаа, дьулай, куттан. ☉ Бояться, страшиться кого-чего-л., робеть перед кем-чем-л.
Сахсархай санаабын Сааппакка, саллыбакка Саҥарар саҥнаахпын. А. Софронов
Дьулаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
Салла саныыбын аҥаар атахтаах Сэрии сэймэгэ киһи киириэхпин, Сүрэҕэр элбэх сүдү аһыылаах Сору билбит бэйэтин куттуохпун. И. Егоров
2. Туохха эмэ күүскүн, тулуургун баһыйтаран салгыы оҥорор кыаҕа суох буол, тулуйбаккар тиий. ☉ Изнемочь от усталости, дойти до предела своих возможностей и сил, сильно утомиться
Күнүстэри-түүннэри манабылга сытан тоҥоллоруттан, утуйбаттарыттан саллааттар саллан да, салҕан да бараллар. Н. Якутскай
Ыраастыыр бурдугу таһарга, Бэл диэтэр, мин күүһүм салынна. Күннүк Уурастыырап
Хара тыаны кэтэн, тоҥон-хатан иһэр дьон сылайдылар, аттар да салыннылар. П. Филиппов
♦ Саллар сааһыгар — олорбут олоҕун устатыгар, үйэтин тухары. ☉ В течение всей жизни, во всю свою жизнь
[Биэнсийэҕэ тахсан баран] устар уһун үйэҕэр, саллар сааскар тугу булбуккун, тугу сүтэрбиккин ааҕынаҕын. Н. Лугинов
Бабыкый оҕонньор биһикки саллар сааспытыгар ыал олорон биирдэ этиһэн көрбөтөхпүт. Эрилик Эристиин
ср. каракалп. жалкауланыу ‘лениться’, др.-тюрк. чалын ‘худеть, спадать с тела’
II
туохт. Тугу эмэ уокка тутан буһар, уокка сырай. ☉ Держать что-л. (напр., мясо, сало) над открытым огнём, чтобы зажарилось, жарить что-л. на огне
Уоллаах кыыс, оһох чанчыгар тураннар, тымтык төбөтүгэр сыа саллан сырылаппытынан бараахтаатылар. А. Софронов
Чаанньык күүгэн алынна Кутаа үөһэ төлөҥҥө, Аҕам киһи салынна Үөлбүт этин төлөҥҥө. М. Ефимов
Уокка саллыбыт эмис сордоҥ куормаана чахчы мааны ас эбит. И. Гоголев
Өйдөөн кэллим, Кэтириинэ, Байаҕантай ыалларын. Киэһэ оһох төлөнүгэр Чоҕочуну салларгын. П. Тулааһынап
△ кэпс. Уокка чугаһатан, сырайан итит, итиэр. ☉ Греть у огня (напр., руки)
Эмээхсин …… , уокка көлөһүннээх тарбахтарын саллан баран, биһиктээх оҕону биэбэйдии барда. Н. Неустроев
Таһырдьаттан киирбит киһи оһоххо илиитин салла-салла: «Ычча-о! Кыһалҕалаах кыһын обургубут дьэ эмиэ кэллэ ээ!» — диэн бабыгырыыр. Н. Якутскай