көр биэбэкэ. Утуй даа, биэбэйигим, сарсын эрдэ туруохтааххын

дьүдьэй диэнтэн атаах. Биэбэкэм оҕото олус дьүдьэйээхтээбит эбит ээ. Эрилик Эристиин

сыһ. Биэс төгүл. ☉ Пять раз. Биэстэ бара сырыт. Биэстэ кырынна
□ Эн муустаах уораҕайгар биэстэ оҕоломмуппут. М. Доҕордуурап
Бэркэ таптыыр биэбэкэм, Биэстэ эстэр бинтиэпкэм. Т. Сметанин

аат. Баата сириэһиннээх кылгас сон. ☉ Телогрейка
Климов тэлигириэйкэтин устан Аайтаны сабан биэрэр. И. Гоголев
«О, биэбэкэбин да!..» — оҕонньор тэлигириэйкэтин уста биэрдэ. Л. Попов
Ойуураба тэлигириэйкэтин уолугун тимэхтэннэ. «ХС»

аат., түөлбэ. Сатабыл. ☉ Умение, мастерство, сноровка
Оо! Биэбэкэм, Маппый оҕонньор, хаалаахтаабыккын. Урут ити курдук ыллыыр киһи буолбатаҕа. Ол да буоллар кэм куолаһын салара баар эбит. Эрилик Эристиин
Арыт тыытын түөрэ үктээн ууга да барыах курдуга. Ол эрээри оҕонньор урукку саларынан син этэҥҥэ буолан иһэрэ. И. Федосеев

1. даҕ.
2. Сүтэ-сүтэ күөдьүйэр (туох эмэ уота, сырдыга). ☉ Мерцающий, лучистый (свет, сияние)
   Соня эдэригэр, оо, харахтара дьиҥ ыас хара, чох хара этилэр уонна мэлдьи мэник тырым уоттаахтара. Н. Габышев
   Хотугу түүн хараҥа, Арай, дьиэҕэ сырдык, Тырым лаампа сырдыга Тыгар сулус курдук. И. Эртюков
   Сулустар — тырым уоттаах харахтар, Туохтан үөрэн мичилиһэ күллүгүт, Ыһыахха мустубут кыргыттар кэриэтэ Сиэттиһэн дьиэрэҥкэй тэптигит. Чэчир-80
3. Чэчирии тыллыбыт, тыыннаах, кэрэ (от-мас туһунан). ☉ Цветущий, живой, прекрасный (о растительности)
   Күлүмнүүр-мичиҥниир Күндү күөх биэбэкэм Күлүмнүүр-дьиримниир Күөх тырым сибэкким, Долгуйан нусхайар, Долгуна умайар. П. Ойуунускай
   О, күөх тырым симэҕин Эн суолгар тэлгэтэн, Өлбөөрбөт кэрэҕин Сир ийэ чиэстээтэ. Эллэй
   Ол арҕаа аларга тахсаммын Күөх тырым сибэкки үргүөҕүм. Күннүк Уурастыырап
4. аат суолт.
5. Туох эмэ (хол., сулус) сүтэ-сүтэ күөдьүйэр уота, сырдыга. ☉ Мерцающий свет, лучистое сияние (напр., звезды)
   Эҕэрдэлиибит Эйигин Хотугу дойдубут модун хомураҕар Кытыаста ыһыллар күн тырымынан, Муустаах муорабыт кыһыҥҥы кустугунан — Үҥкүүһүт дьүкээбил оонньуур уотунан! П. Тобуруокап
   Халлаан оонньуур кустуга Күлүмүрдүүр тырымын Маннык чуҥкук дойдуга Көрсүөм диэбэт буоларым. А. Абаҕыыныскай
   Ыйтан ылбыт толбонноох эбит, Сулус тырыма диэн киниэхэ тыкпыт, Дьүкээбил уотун төлөнө түспүт, Арылыйар кустук мэнньиэһэ оонньообут. С. Зверев
6. Саҥа тыллыбыт от-мас, айылҕа кэрэтэ. ☉ Прелесть свежей зелени, пробудившейся природы
   Ханнаный кырдалга Сибэкки тырыма? Күннүк Уурастыырап
   Биэрэккэ сардаана тырыма Бэйэбэр, тулабар тохторо. Р. Баҕатаайыскай
   Көмүс, алмаас дойдутун Көрдөөх ыччата буолабыт, Тыыннаах айылҕа тырымар Тыаҕа, хонууга барабыт. С. Тимофеев
   ср. алт., телеут., леб. тыр ‘дрожание’, осм. тырыл ‘дрожащий’

I
туохт.
1. Устаҕынан улаатан ис. ☉ Становиться длиннее, вытягиваться, растягиваться в длину
Саҥа уһаан эрэр күөх от, оҕус тыынарын абааһы көрөн аһарар курдук, үрэл-үрэл гынан биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Сыарҕа суола быыстала суох сыыйыллан, уһаан истэ. М. Доҕордуурап
Онно күөх да күөх иирэлэр Уһуу, нуоҕайа үүнэллэр. Итиэннэ ырыа чыычаахтар Эргиччи өрүү элбэхтэр. И. Эртюков
2. Уһуннук, өр кэмҥэ буол, бар (хол., кэми этэргэ). ☉ Длиться, затягиваться (напр., о времени)
Никиитэ туһугар үс ый үс сыл курдук уһаан, хаһан да буолбатах салгымтыалаах сайын ааспыта. Н. Лугинов
Кэпсэтии улам кэҥээн, уһаан, субу сибилигин тирээн турар боппуруоска хабааннаах буолан истэ. В. Протодьяконов
Өймөкөөҥҥө кыһын уһуура биллэр сир, ол да буоллар, быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
3. Ханна эмэ уһуннук сырыт, өр буол, тардылын. ☉ Находиться, оставаться где-л. дольше, чем нужно, задерживаться
Ньукуу атыыһыт уонна Бэдэр Харах кинилэр үүтээннэригэр уһаабыттара. И. Гоголев
Суоппуйа уһаабат, сотору кэлэр уонна кырбас-кырбас буспут уҥуохтаах ынах этэ аҕалбытыттан бэрсэр. С. Маисов
Сайын мин туох эрэ наадаҕа кэлэн, Дьокуускайга уһаабытым. Венера
4. көсп., кэпс. Өссө да уһуннук олор. ☉ Прожить дольше, чем кто-л. Арай, кыыһа кэлэригэр тиийбит буоллун! Төһө эрэ үөрэр, дьоллонор этэ, баҕар, биир эмэ сыл уһуо эбитэ буолуо. М. Попов
Оҕонньор эрэйдээх, оронугар сытыарбыттарын кэннэ уһаабатаҕа. С. Маисов. Оо, оҕонньор эрэйдээх бииргэ кырдьыбыт доҕоруттан хаалан уһаабатах. НТП ТББ
5. тыл үөр. Биир дорҕоонунан эбиллэн биэрэн, уһуннук иһилин (аһаҕас дорҕоону этэргэ). ☉ Удлиняться (о гласном звуке)
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына уонна дьуптуонунан солбуйдахха, олох атын тыллар тахсаллар. КИИ СТ-2
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына, тыл суолтата уларыйар эбит диэн түмүккэ кэлэллэр. КИИ МКТТҮө
♦ Буруота уһаабыт — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго, отличаться долголетием
Кытаат, биэбэкэм, бука диэн кыһан, сатаатар оҕолорум буруолара уһаатын. М. Доҕордуурап
Илиитэ уһаабыт көр илии. «Баҕар, илиим уһаатаҕына, соҕотохто кур түү курдук анньан кэбистэхпинэ — ыт курдук өлөн хааллаҕына, туһам туох буолуой?» — дии санаата. Ньургун Боотур
Эн холбос, биһигинэ суох ыттыы өлүөҥ, бассабыыктар илиилэрэ уһаан турар. И. Никифоров
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс. Соно уһаабыт кэпс. — тиийинэр-түгэнэр буолбут, байылыаттык олорор, кыаҕырбыт. ☉ Жить в достатке, быть обеспеченным, разбогатеть
Суох, син биир үрүҥ күн үтүөтүн көрө иликпин, син биир сонум уһаабат, оһоҕоһум сонообот. Суорун Омоллоон. Тыына уһаата көр тыын II. Киһилэрэ онтон ыла тыына уһаан, үтүөрэн киирэн барбыт
◊ Күн уһаата (уһуур) көр күн
Ити аата, дьэ, күн уһаан, саас чугаһаан истэҕэ. Н. Лугинов
Саас күн ылаарыччы уһаан, дьиэ иһэ дьэҥкэрэ сырдаан, киһи көхсө-быара дьэгдьийиэх курдук буолан турар. Эрилик Эристиин
Сааһыары күн уһаан, халлаан дьэҥкэрбититтэн Амма хайалара туналыһан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк., тюрк. уза ‘тянуться’
II
уһаа айах көр айах II
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уһаа айах — маһын сааһа туруору гына хаһан оҥоһуллубут кымыс иһитэ. СНЕ ӨОДь
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах аайы куттулар. ГНА ТС

I
1. аат.
1. миф. Былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгубыйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (айыы бухатыыра абааһы бухатыырыныын охсуһан эстэн-быстан хааллаҕына, Үрүҥ Айыы Тойон удаҕанынан илгэни биэрэр, оччоҕо бухатыыр урукку күүһэ-уоҕа чөлүгэр түһэр). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство; божественная благость, божественный сок (когда богатырь доброго племени айыы в борьбе с чудовищами абаасы теряет силу, Юрюнг Айыы Тойон (см. айыы I) через шаманку дает ему илгэ, что тотчас восстанавливает былую силу и ловкость богатыря). Тэҥн. араҕас илгэ, үрүҥ (тунах) илгэ
1. 2. Быйаҥ, уйгу, өҥ-тот. ☉ Плодородие, изобилие, достаток, благополучие
Киэҥ Лена хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүн тыгар. Күннүк Уурастыырап
Егоров курдук агроном Үгэһигэр үөрэнэн, Сир ийэм илгэтин Ситэн хомуйар сыралаах Үгүс кэрэ дьоннордоох. С. Зверев
Илгэтинэн ииппит Элиэнэ эбэккэйим Кырааска кумахтаах Кытыытыгар тураммын Дорообо туттардым. А. Софронов
[Интэлигиэнсийэ] билигин промышленноска уонна тыа хаһаайыстыбатыгар инженер, техник, агроном, зоотехник эҥин быһыытынан быһаччы кыттан, материальнай илгэни оҥорооччу буолла. МАЕ КТТС
3. көсп. Туох эмэ иэнэ, киэлитэ. ☉ Простор, широта; территория чего-л.
Үгүс дьону үүрэ сылдьан Үлэһит оҥостубут Идэмэрдээх баайы кытта Иирсэбин диэн Ийэ сир илгэтиттэн тэлэһийэргэ, Орто дойду дьолуттан мунарга Уураахтанным ээ, доҕоччугуом. С. Зверев
[Сайсары:] Өстөөх сүнньэ олуллан, эйэлээх, дьоллоох олох биһиги Ийэ сирбит илгэтигэр, сааскы намыын күн курдук, туругурарын иһин! Суорун Омоллоон
4. көсп., поэт. Көй салгын, хойуу салгын. ☉ Свежий, чистый воздух, ветерок
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардылар... И. Эртюков
5. көсп. Олох; ким эмэ олоххо ылар балаһыанньата, олоҕун эйгэтэ. ☉ Жизнь; блага жизни (социальное положение кого-л.)
Батталлаах баһылыгы киэр гынан, Бар дьон баай илгэтин барҕардыаҕыҥ! П. Ойуунускай
Өскөтүн үлэлээн иитиллээччилэр …… тыыннаах буолар илгэлэриттэн маппыт буоллахтарына, хаппыталыыска хабалаҕа киирэргэ күһэллэллэр. ДИМ
2. даҕ. суолт.
1. Быйаҥнаах, уйгулаах. ☉ Плодородный, щедрый
Тимир аккыт күдэҕинэн Тиэрэ ууруҥ илгэ буору. Икки илии эрчиминэн, Бухатыырдар, дьоруой буолуҥ! Л. Попов
Симэһиннээх илгэ сиик түстэ, түүҥҥү салгын лаппа ырааһырда. Д. Таас
Саргылаах сааһы көрсө тыллыбыт сибэккилэр илгэ сайыҥҥа чэчирии үүммүттэрин кэриэтэ, эчи , үчүгэйкээн да ыччаттар эбит! Л. Габышев
2. Элбэх, дэлэгэй туохтаах эмэ; баай (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Богатый, обильный, пышный (преим. в поэз.)
Ийэ буорун илгэ күөҕэ Силигилии ситиитэ, Итии, чуумпу сырдык түүҥҥэ Сииктээх оту оймуу кэһэн, Дьонун, дьиэтин дэлби ахтан, Дойдутугар кэллэ ити. Күннүк Уурастыырап
Иирэ талах анныгар, Илгэ симэх ардыгар Күөгэлдьийэ нусхайар Сүүмэх солко налыйар. А. Абаҕыыныскай
Эмиэ илгэ ыһыахтарга, Сынньанаахтыыр лааҕырдарга Ыччат күүһүн тэрийиэхпит! Дьуон Дьаҥылы
3. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный, лечебный
Эстибити быыһыыр, Эчэйбити эмтиир Илгэ салгын сабыдыаллаах Ийэ сир эйгэтиттэн Өлөн эрэри өрүһүйэр Өйөбүллээх үрдүк көҥүл Өрөгөйдөөх үтүө күнэ Өрө үүнэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тоҥмуккун даҕаны ычча, ычча, Иттиий, быраатыам, иттээхтээ. Иттэн бараҥҥын таптыыр Чурапчыҥ Илгэ уутуттан испэхтээ. И. Эртюков
Сытыы мүөттэй сымартан, Сылаас илгэ салгынтан Астынаахтаан абыранан, Сүрэхийбит сүөдүйэн …… Улуу дойдуну ыллаатыбыт. А. Абаҕыыныскай
4. көсп., үрд. Киһи дуоһуйар, уоскуйар гына, сүрэҕэр-быарыгар киирэрдии сайа биэрэр. ☉ Приятно обволакивающий (теплом, свежестью), доставляющий удовольствие, удовлетворение, чарующий (о теплом чувстве, воздухе и т. п.)
Мин эһигини этэр тылгыт Алгыстаах илгэ сылааһын, Иллээх көрүүгүт сырдыгын Сүрэхпэр илдьэ барабын. Эллэй
Төрөөн-үөскээн төлөһүйбүт Ийэ муорам илгэ тыына - Буурҕа буолан сирэлийэр, Тула көтөн күдээрийэр. А. Бэрияк
Куруҥ тиит курдук кылгас да кэмҥэ илгэ сылааһынан сырайан, күлүбүрэччи умайан бүппүт ордук. СТЫМ
◊ Араҕас илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгу быйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (араҕас дьүһүннээх уонна орулуос сымыытын саҕа буолар). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство (по представлениям древних якутов, светло-желтого цвета и овальной формы, размером с яйцо утки-гоголя)
[Үөһэттэн түспүт дьахтар айыы бухатыырыгар] «Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ону киһи буолуох киһи буоллаххына айаххар түһэр эрэ!» Кини [айыы бухатыыра] айаҕар лап гыннаран ылла, урукку бэйэтин курдук киһи буола түстэ, иҥиирин тыаһа лычыгырыы түстэ... Саха фольк. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыыхаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Мин этэр тылбын, биэбэкэм эрэ буолларгын, өйдүөн иһит! Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ньургун Боотур. Тэҥн. илгэ I.1.1; 2) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: Аал Луук Мастан таммалыы турар, араҕас өҥнөөх аптаах убаҕас, сөлөгөй. ☉ Желтая влага (по представлениям древних якутов, сок трав, превращающийся в масло); желтая божественная влага, сочащаяся со священного дерева
[Аар луук мас] Уоттаах харахтаахтар, уһуктаах тумустаахтар Араҕас илгэбэр Амтаһыйан бардахтарына …… Иэйэхсит ийэ хотуна Эргийэн кэлбэккэ, Эҕэрдэлээн көрбөккө, Төрөтөр оҕотун төлкөтө Төннүөх бэйэтэ буоллаҕа... П. Ойуунускай
Аҕыс салаалаах Аар кудук маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн! Ол алын эйгэтигэр Араҕас илгэ Алла сытыахтын. С. Зверев; 3) арыыны ойуулаан этии. ☉ Образное выражение со значением «сливочное масло»
Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Бардам тутуу, барылы кэскил, баай Барылаах, тойон эһэм! Араҕас илгэнэн айах тутабын, уохтаах табаҕынан омуркун ириэрэбин. Амма Аччыгыйа
Араҕас илгэнэн туолан Турдулар оһуордаах ыаҕастар. С. Данилов
Талахтаах чабычахха Араҕас илгэ диэн Арыы оҥорон Айхаллыы олоробут. Саха нар. ыр. II. Илгэ быйаҥ - 1) уйгу-байым, туох барыта дэлэгэй баара. ☉ Изобилие, полный достаток, благодать
Төрөөбүт дойдубут Төлкөтүн буллубут, Иитиллибит Ийэ дойдубут Илгэ быйаҥын элбэттибит. Нор. ырыаһ. Аан ийэ дойду дьоллоох ньуурун быртаҕыппатыннар, илгэ быйаҥын эмпэтиннэр, чэлгийэр күөҕүн суһуктаппатыннар кинилэр! Амма Аччыгыйа
Ийэ сайын илгэ быйаҥын сомсон ыларга соруммут ыччаттар сайылыкка тахсарга бэлэмнэнэллэр. С. Федотов; 2) өҥ-тот, уйгулаах. ☉ Плодородный, изобильный, благодатный
Илгэ быйаҥ сайыммыт Илин диэкиттэн эргийдэ. С. Васильев
Онон, сир-ийэ илгэ быйаҥ иэнигэр бурдук үүннэрэн, от оттоон, сүөһү иитэн эһигини иитиэмаһатыам. Н. Якутскай
Илгэ быйаҥ эҥэрдээх, Илин итии дойдуттан …… Элиэлиирэ кыылларбыт Эҥэр кэрэ тыалары Эргийээхтээн тэлээрэн, Элийээхтээн кэллэ. И. Эртюков. Олоҕун илгэтэ - ким эмэ олоххо балаһыанньата. ☉ Социальное положение
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
Суут аһыллыбыта: судьуйа үҥсээччилэр уонна туоһулар ааттарын-суолларын, саастарын, олохторун илгэтин, тугу-ханныгы үлэлииллэрин ыйыталаата. А. Бэрияк
Бу күннэргэ холкуоспут саҥа сопхуоска уларытыллан тэрилиннэ. Итини олохтоохтор, үлэһиттэр олохторун илгэтин салгыы тупсарыыга саҥа улахан кыһамньы быһыытынан сыаналыыбыт. «Кыым». Үрүҥ (тунах) илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүһү-уоҕу, дьолу-соргуну, баайы биэрэр аптаах утах. ☉ Божественная жидкость; божественный напиток, дающий человеку силу, богатство и счастье. Эрэйтэн быыһаабыт Сайаҕас салгыннаах, Салбанар минньигэс Үрүҥ илгэ түспүт Үтүө дойдута эбит... П. Ойуунускай
[Онуоха бухатыыр:] - «Ат-татай, оҕолор! Бу дойду аартыга үрүҥ илгэ сүдүрүннээх эбит дуу», - дии санаата да кыһаммата, көтүтэн куугунатан истэ. Ньургун Боотур. Уҥа хонноҕун анныттан Улдьаа хамыйаҕы ылан Үрдүк өрөгөр муостаах Үксүүр төлкөтө буоллун диэн Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев; 2) үүтү, үүт аһылыгы ойуулааһын. ☉ Изобилие молока и молочных продуктов
Хайҕаллаах үтүө үлэҕэр, «Дьаана кымыһа хаачыстыба знактаах инникитин өссө оҥоһуллан, өссө элбээн - сопхуос үрүҥ илгэтэ - уохтаах кымыһа буолан дэбилийдин!» - диэтэ кини. В. Протодьяконов
Пиэрмэҕэ үрүҥ илгэ өрүс буолан сүүрдэр. И. Данилов
Иван Дмитриев үрүҥ илгэни үксэтиигэ өрөспүүбүлүкэ ыччаттарын көҕүлээбит биир бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан биллэр. «ЭК»; 3) өҥ-тот, уйгу-быйаҥ. ☉ Достаток, изобилие, благодать
Тоҕой сэлэ иһиттэн, Үрүҥ илгэ үрдүнэн, Үөмэрчүөмэр үктэнэн, Ойон-көтөн биэриэххэ, Оонньоон-күлэн иһиэххэ! П. Ойуунускай
Үлэ диэн үтүө киһи, Үйэлэргэ өлбөт мэҥэ; Үлэ диэн киһи чиэһэ, Өрөгөйдөөх үрүҥ илгэ. С. Данилов
Ханна дьоннор таһаарыылаахтык үлэлиир, культурнайдык сынньанар, дьаныардаахтык үөрэнэр сирдэригэр, онно үрүҥ илгэ үллэр, уйгу-быйаҥ угуттуур, дьоллоох олох туругурар. И. Данилов
II
аат., эргэр. Биир төрүттээх уус, уруу-аймах. ☉ Род, родня
Ийэбит-аҕабыт илгэтин, Иитиллэр ийэ буор сирбитин Өстөөхтөр тэпсээри кэллилэр, Өлөрө-өһөрө иһэллэр... П. Ойуунускай
Бар дьоммор мааным баранан, Матаамсык аатырбытым, Илгэм эстэн, Ийэ ууһугар Илээт аатырбытым. А. Софронов