алы гын = смягчать, сглаживать; алы гынан этэр он говорит (так), сглаживая (напр. свою резкость); алы буол = диал. не реагировать, не обращать, внимания на что-л., не замечать чего-л. (благодаря привычке); стать равнодушным к чему-л. надоевшему.

нареч. 1. вопр. туохтан, тоҕо; отчего он не пришёл? кини тог,о кэлбэтэ?; 2. относ, (почему) туохтан; я не знаю, отчего он не пришёл кини туохтан кэлбэтэҕин мин билбэппин; 3. относ, (благодаря чему) ол ипин.

ж. 1. (доброе отношение) үтүө санаа, аһыныы; из милости үтүө санааттан; сменить гнев на милость кыыһырбыккын аһаран, үтүө санааҕын киллэр; 2. (благодеяние) үтүө оҥоруу; оказать милость үтүөтэ оҥор; 3. уст. разг. (расположение) үтүө санаа, үчүгэй сыһыан; # милости просим! баһаалыста!; сделайте милость 1) (выражение согласия) баһаалыста; 2) (просьба) үтүөтэ оҥор; по чьей-л. милости 1) (благодаря кому-л.) ким эмэ үтүөтүнэн, өҥөтүнэн; 2) (по чьей-л. вине) ким эмэ үтүөтүнэн (буруйунан); сдаться на милость победителя өстөөх илиитигэр бэрин (туох да усулуобуйата су ох бэрин).

предлог с предл. п. 1. (возле) таһыгар, аттыгар; разбить сад при доме дьиэ таһыгар садта үүннэр; 2. (при указании на подчинённое отношение к чему-л.) иһинээҕи, иһинэн; общежитие при институте иститут иһинэн уопсай дьиэ; 3. (в присутствии) баарына, ортотугар; сказать при людях дьон ортотугар эт; 4. (при указании времени, обстоятельств) саҕана, =ҕа, =тар; при Петре I Петр I саҕана; при отъезде аттанарга; при свете лампы лаампа уотугар; 5. (при обозначении лица, имеющего что-л.) кытта, =ҕа, =гар; держать деньги при себе харчыгын бэйэҕин кытта илдьэ сырыт; документы при нём докумуоннара бэйэтигэр; 6. (при обозначении чего-л., имеющегося у кого-л.) ^глаах; быть всегда при деньгах куруук харчылаах буол; при его силе кини курдук күүстээх киһи; 7. (посредством, благодаря) =нан; при помощи друзей доҕоттор көмөлөрүнэн; # при последнем издыхании тыына тахсарыгар; при смерти өлөр уһукка, өлөөрү сытан; при этом онуоха.

Н (подо) предлог 1. с вин. п. (на вопрос "куда?") анныгар; поставить под стол остуол анныгар уур; 2. с те. п. (на вопрос "где?") анныгар; находиться под столом остуол анныгар тур; 3. с вин. п. =ҕа; попасть под дождь ардахха баттат; 4. с тз. п. =ҕа; быть под наблюдением врача врач көрүүтүгэр сырыт; 5. с вин. и те. п. (для чего-л.) ^ҕа; отвести участок под сад садка анаан сирдэ биэр; поле под картофелем хортуоппуй сирэ; 6. с вин. п. (снизу) анныттан; взять под руку тоҕоноҕун анныттан тут; 7. с вин. п. (о времени): под утро сарсыарданан; ей под сорок кини түөрт уончата; 8. с вин. п. (наподобие) =ны үтүгүннэрэн; сделать под мрамор мраморы үтүгүннэрэн оҥор; 9. с вин. п. (обеспечивая чем-л.) =нан; дать деньги под расписку харчыны араспыысканан биэр; 10. евин. п. (всопровождении чего-л.) =ҕа; петь под аккомпанемент рояля рояльга доҕуһуоллатан ыллаа; под аплодисменты ытыс таһыныытыгар арыаллатан; 11. с те. п. (при наличии какого-л. признака, свойства); пароход под советским флагом советскай былаахтаах борокуот; писать под псевдонимом псевдонимынан суруй; 12. с те. п. (вследствие чего-л.) =ттан, =нан; сделать что-л. под угрозой кутталтан оҥор; под действием солнечных лучей күн уотун күүһүнэн; 13. с те. п. (при помощи кого-чего-л., благодаря кому-чему-л.) -нан; под охраной закона сокуон көмүскэли-нэн.

сыһыан холб. Өйдөөх өйдөөх курдук, сөпкө гыммыт диэн биһирээн этиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего, который считает, что высказываемый факт совершён благодаря уму и сообразительности кого-л. (какой умный, такой умница)
Ыраах айаҥҥа аттаналларыгар, өйүн өйдөөх, Күлүк Луха уолун Өндөрөй ыыппыт суругун Дьөгүөрсэҕэ туттарбыта. Н. Якутскай
Эһэ, өйдөөҕүн өйдөөх, Додо наһаа куттаммытын билэн, куттуоҕун кэрэйэн, аа-дьуо туран, ойуурга төттөрү баран хаалбыт. «ХС»

аат. Тыа бөрөтүгэр дэҥ баар буолар илин тыһын тобугун ааһа тахсар харата (оннук бөрө түүтүн кылаана барыта кытархайдыҥы эбэтэр харааран көстөр, онон тириитэ ордук күндү). ☉ Черная полоска на передних лапах до колен и выше у отдельных экземпляров таежных волков (у такого волка ость шерсти везде имеет красноватый или черный оттенок, благодаря чему мех особо ценится)
[Саха Саарын Тойон] Уордаах-киҥнээх Уол оҕотун ылан, Улуу бухатыыр буолан Үөһээ дойдуга үөрбэ оҥостон Үөмэлии оонньуоҕа диэн, Бөртөлөөх бөрө тириитигэр Бөрүйэ охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Бөрөттөн бөртөлөөх манна баар! Киистэртэн киргиллээх манна баар! Тайахтан талыыта манна баар! П. Тобуруокап
ср. тюрк. пөртү ‘бурый’, борт ‘со смешанной шерстью’, п.-монг. бөртө ‘серо-голубой, бурый’, бүртэ шоно ‘серый волк’

1. тыыннаа диэнтэн бэй. туһ. Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун Илбиргэстээх аартыга Тэлэлиннэ. Саха фольк. [Күндэ] хоһоонугар холбоотоҕуна, бэл оттуунмастыын тыынар тыыннанан, саҥаланан-иҥэлэнэн кэлэрэ. Софр. Данилов
   Ийэм уон ордуга икки төрүөбүт оҕотун, таптыыр оҕонньорун көмөн баран, соҕотох миигинэн тыыннанан олорбута. УАЯ А
2. көсп. Тугу эмэ (хол., булт аһын) аһаан-сиэн, онон тыыннаах буол. ☉ Выживать, существовать благодаря чему-л. (напр., промысловой добыче)
   Хаһан да, ханна да харыстыахха, Хара килиэп барахсаны таптыахха. Килиэбинэн тыыннанан сылдьабыт, Килиэптээх буолан, көҥүл тыынабыт. И. Федосеев
   Киһи айылҕаттан үөскээн, киниттэн аһаансиэн, тыыннанан олорор. В. Кондаков
   Булдунан тыыннанан олорор дьон, алгыс күүһүгэр эрэнэн, хара тыа булда тосхойорун туһугар, үгүс сыраларынсылбаларын уураллара. «Сахаада»

аат. Талах тас өттүн чараас гына тыыран ылан оҥорбут кэлгиэ, талах кэлгиэ. ☉ Срезанный вдоль наружный слой ствола тальника, используемый для связки чего-л., тальниковый ремешок. Сыарҕа ылаҕын сигэтэ. Атырдьах сигэтэ
□ Оҕонньор сигэ буолар үөл талахтары быһыталыыр. Н. Якутскай
Сылбахтан дүлүҥнэри быһыта кэрдэн киллэрэн [болуот оҥостоору] ууга кэккэлэтэллэрэ уонна сигэнэн холбооттуу баайталыыллара. Далан
Оҕонньор от тардар тордуоҕун сигэнэн кэлгийэ олорор. Н. Антонов
♦ Орто сигэтинэн — (туох эмэ) иһин тухары, тобус-толору. ☉ Заполняя, занимая всю площадь полностью (напр., о мусоре в помещении). Дьиэбит сыыһа, бөҕө орто сигэтинэн буолбут
□ [Омуос оҕонньор:] Мин көрдөхпүнэ хас ыал ампаара, кыладыапката, дьиэтэ бүтүннүү орто сигэтинэн арааһынай таҥас уйата буолан турарга дылы дии. И. Семёнов
Дьиэ иһэ орто сигэтинэн оҕо эбит. И. Никифоров
◊ Сигэ бүтэй — иккилии тоһоҕону анньан көпсөнөн холботолоон, онно сиэрдийэ ууран тутар бүтэй. ☉ Изгородь, жерди которой кладутся на колья, попарно перевязанные тальником. Үс мастаах сигэ бүтэй. Сигэ талах — сигэҕэ туттуллар хараҥа сутукалаах имигэс талах. ☉ Вид тальника, используемый благодаря гибкости для связывания чего-л., чернотал.
ср. тюрк. йуза, чүгэ, дьүкэ, чигэ ‘лыко’, тув. сиген ‘сено, трава’

I
аат. Кыра кыыл-сүөл, кутуйах аһылыктаах күрэҥ дьүһүннээх, үөһэнэн эргийэ сылдьан элиэтиир идэлээх, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Крупная хищная птица семейства ястребиных, коршун
Балачча барбытын кэннэ, аппа ортотунааҕы талахха элиэ ньолбос гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Улуу куйаары биһиги эрэ бас билэбит диэххэ айылаахтык элиэлэр былыты аннынан эргийэн элээрэллэр. М. Доҕордуурап
Элиэ кыырай халлааны кырсынан көтө сылдьан, күтэр, кутуйах, дьабарааскы ыаматын биэрэстэлээх сиртэн көрө сылдьан эмискэ саба түһэр. И. Никифоров
◊ Элиэ кутуруга муннук тут. — 1) мас тутууларга киэҥник туттуллар ньэмиэскэй муннук биир көрүҥэ: бэрэбинэлэр кэлтэччи охсуллубут уһуктара бэйэ-бэйэлэригэр чорбоҕо суох гына ыпсары киирэллэр, таһыттан көрөргө элиэ кутуругар майгынныыр. ☉ Способ соединения брёвен на углах стен дома, при котором концы брёвен не выходят наружу за пределы стены, а нижняя и верхняя плоскости шпунтов чередуют угол наклона, благодаря чему каждое бревно сцеплено с соседними — верхним и нижним так, что не позволяет им вывернуться наружу, рубка «в лапу» (букв. хвост коршуна)
Ньэмиэскэй муннук үс көрүҥнээх: көнө муннук, кэлтэй элиэ кутуруга, элиэ кутуруга муннук. АЭ ӨӨКХ; 2) элиэ кутуругар маарынныыр гына оҥоһуллубут бэрэбинэлэри үрүтүрдүлэригэр ууран хам туттарар мас оҥоһук, сыып көрүҥэ. ☉ Короткий деревянный шкворень в виде птичьего хвоста, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления
Түөрт кырыылаах уонна төгүрүк сыыптан ураты саха уустара элиэ кутурук сыыбы тутталлара. АЭ ӨӨКХ
ср. др.-тюрк. ел хуш ‘птица, похожая на орла’, монг. элээ, бур. элеэ ‘коршун’
II
тоҥуу I диэн курдук
Догдоон хара тыа дурдалаах, Тоҥууга тохтотооччу Туолдьут бэргэн, Элимтэҕэй таба аттаах Элиэҕэ эргитээччи Элик бэргэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол элиэлэри күҥҥэ үстэ көрүөхтээххин, биирдии көрүүгэ түөртүү-биэстии толору тыы балыгы ылаҕын. Үксэ күндүөбэй буолар. С. Руфов