ж. 1. (полное довольство) тол ору дэлэй; 2. (блаженство) тслору дьол, дуоһуйуу; 3. (нежность) уйаҕас быһыы, нарын быһыы.

аат., үрд. Үөрүүкөтүү, дьол-соргу. ☉ Радость-торжество, ликование; счастье-блаженство
Манна [Крымҥа] саамай күндү бэлэхтэрэ — дьөрбөлүү тутан өрөһөлөөбүт роза сибэкки. Саамай ыраас санаа, айхалмичил, истиҥ эҕэрдэ маныаха иҥэриллэр. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Дьолсоргу доҕордонно, Айхал-мичил аргыстанна, Таҥнастыбат саргыланна Түҥнэстибэт төлкөлөннө. Эллэй
[Айыыһытым!] Айхал-мичил! Саргы-дьаалы диэҥҥин, Сахалыы дьалыһый! П. Ойуунускай

туохт. Тугу эмэ тотохана аһаан-сиэн олус астын. ☉ Наслаждаться сытной и вкусной едой, получать удовольствие и испытывать блаженство от еды
Аал уот иччитэ, аан дойду иччитэ, аһааҥ-сиэҥ, сырҕааҥ. Болот Боотур
[Тойон] ол курдук тото-хана аһаан, сырҕаан туран баран, аны биирикки күөс быстыҥа «өлөн ылар үһү» диэн ыалы куттаата. Н. Заболоцкай
ср. кирг. жырга ‘наслаждаться, получать удовольствие, блаженствовать; благоденствовать’

1. аат.
2. Албыннаһар өҥө, албыннаһыы. ☉ Обман, хитрость
   — Туох ньымаата кэлиэй. Билэр киһигэр үтүөнү оҥордоҕуҥ дии. Болот Боотур
   Баабылап Өлөксөөс сытар балааккатыгар киирэр. Кини үтүө санаалаах киирбэтэҕэ, ханнык эрэ албынынан, ньымаатынан Өлөксөөһү өлөрөр баҕалааҕа. Н. Якутскай
   Дьиэлээх Уйбаанчык кэпсээнинэн, билиҥҥи тойотторго биэрэр «ньымаат» сиэр быһыытынан дьоҕус үһү. П. Филиппов
3. түөлбэ. Бултаабыт бултан бэрсии. ☉ Дар, подарок охотника из своей добычи (традиционный обычай северных народов)
   «Тороппуун, эйиэхэ Дьэргэ кэһиитин икки кыыл этин ньымаат ыыппыт», — Ньургучаан киирэн эттэ. Болот Боотур
   Кэргэним ыарахан буолан, дьонтон ньымаат (булду босхо биэрии) ылан иитиллэн, …… дьиэ бөҕө буолан сытыахпын баҕарбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар. П. Филиппов
4. эргэр. Уол бэйэтин эбэтэр дьонун аатыттан кыыстаах ыалга кэлэн уолга кэргэн кэпсэтэр киһи; суорумньу. ☉ Сват, сваха
   Инники балтыһах остуолга Олордо кийиит күтүөттүүн, Аттыларыгар — ийэ, аҕа, Түҥүр, ходоҕой бүүсбүттүүн. Оттон ол остуол чугаһыгар Дуруускаһыт, сыбаат, ньымаат Бары орун оннуларыгар Олорбуттар эрээтэрээт. И. Эртюков
   «Мин кинитэ [Татыйыга] суох сатаан киһи буолуо суохпун. Аҕам, баран кэпсэппэккин ээ. Эбэтэр ньымаатта ыыт», — диэн Табыйык аҕатыттан ис-иһиттэн иэйэн көрдөстө. «Чолбон»
5. даҕ. суолт. Албын, угаайылаах (хол., кэпсэтиигэ). ☉ Обманчивый, хитрый (напр., голос, речь)
   «Атаарыы малааһынын өссө ылыаҕыҥ дуу?» — диэн Түү Сирэй ньымаат куолаһынан этии киллэрбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Даарыйа ыалдьытымсах, бэрт сайаҕас, кэпсэтинньэҥ, ньымаат тыллаах, аһыныгас майгылаах киһи. «ХС»
   Мэлдьи иһиллии сылдьар, ньымаат куоластаах …… иезуит, адьас кыараҕас да быыһы-хайаҕаһы булан, эриэн кыыллыы ньылбырыйан киирэрин сатыыра. АЕВ ОҮИ
   ср. др.-тюрк. нимат ‘милость, благодеяния, дары; блага мирские, удовольствия жизни, блаженство’, эвенк. нимаат ‘доля, пай (дарственный от охоты, промысла, обычно половина шкуры убитого зверя); кушанье; пай охотника (при дележе убитого зверя)’

м. 1. (верхняя часть чего-л.) үрүт, үөһээ өттө; верх горы хайа үрдэ; 2. (экипажа) сабыы, хаппах; 3. (одежды) тас; суконный верх шубы сон сукуна таһа; 4. (высшая степень, предел) муҥутуура, өрөгөйө; верх совершенства тупсаҕай (быһыы) муҥутуура; на верху блаженства дьол өрөгөйүгэр; 5. верхи мн. разг. (правящие круги общества) үөһээ-ҥилэр, үрдүкү баһылыктар; 6. верхй мн. муз. (высокие звуки) хатан дорҕооннор; 7. верхй мн. разг. үрүт, үрүт өрүт (туох эмэ кэбирэх, көстө сытар өттө); смотреть по верхам үрдүнэн көр; нахвататься верхов үрүт эрэ өттүн бил-көр; # брать (или взять) верх үрдүкү буол (баһый, орт).

1. тарт диэнтэн дьаһ. туһ. Остуолларыгар биирдии улахан мас тэриэлкэҕэ буспут эти аҕалтаран тартарар. Саха фольк. Эмээхсин бакырыспыт тарбахтардаах илиитэ кыыс төбөтүн таарыйбытыгар, Ньырбачаан этин тартаран дьик гына түспүтэ. Далан
   Хаарыс ырбаахытын дээдэйбит иһэ үтэн тахсыбытын солко куһаат курунан тартарбыт. Уустаах Избеков
   Улахан баҕайы кыһыҥҥы күөл баҕадьытын икки суксурҕа оҕуһунан тартаран аҕаллылар. Эрилик Эристиин
   [Хобороос:] Ээдьии, аны табах тартарымаары гыммыт дии. С. Ефремов
   Александр өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр, уһуннук тартаран уһуутаан кэбиһитэлиир. М. Доҕордуурап
   Молоох Лөгүөнтэй кинээс, дьон тартаран, баҕадьы уларсан, көрдөбүл тэрийдэ. Эрилик Эристиин
   Бурдукпутун сыстарыахпыт, астатыахпыт, тартарыахпыт. «ХС»
2. Тугунан эмэ умсугуй, умсугуйан туран оҥор, гын. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.
   Үөрэнэр кыах суоҕун Микиитэ бэркэ билэр, ол гынан баран оскуолаҕа курдаттыы тартара турар. Амма Аччыгыйа
   Кини кинигэни олус таптаан, тартаран ааҕар. Суорун Омоллоон
   Дьон үлэҕэ, абылаппыт курдук, тартаран бардылар. М. Доҕордуурап. / / Кимиэхэ, туохха эмэ талас, санааҕын туттар. ☉ Испытывать влечение, тягу к кому-чему-л.
   Мин сүрэҕим ийэ буоругар Мээр курдары тартарар. С. Данилов
   Дьөгүөссэ да эбэтин диэки бэркэ тартарара. «Кыым»
   Ол эрээри биһиги ханна да буолбуппут, төһө да ыраах барпыппыт иһин тоҕо наар дьиэбитигэр курдаттыы тартара, ахта сылдьабытый? ФВН ТС
   △ Угуттан, сылаанньый (сылааска). ☉ Чувствовать томление, блаженство от тепла
   Оһох сылааһыгар тартаран, нухарыйан барбыппын быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Искандеров …… оһоҕун сылааһыгар тартаран иттэ турар. Эрилик Эристиин
   Күн уота көхсүн сылытарыгар тартаран, айылҕа бу дьикти да, модун да көстүүтүн одуулаһа, сөҕө-махтайа турда. П. Филиппов
3. кэпс. Хоруттар, хорут (сири). ☉ Пахать (землю)
   [Дьэкиим:] Аны түүн сөрүүҥҥэ сирбитин тартарыахпыт. А. Софронов
   Онтон дьэ сирдэрин тартара киирдилэр. Суорун Омоллоон
   Урууп мас тиэйдин, от тиэйдин, сир тартардын — барытыгар оҕуһа. Күндэ
4. кэпс. Өйгүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран оҕут, тартарар ыарыынан ыарый. ☉ Страдать судорогой, припадками, от эпилепсии
   Сиэллээх Сэмэн биир моһуоктаах. Ол моһуога — кини субу-субу тартаран ыалдьар. Н. Босиков. [Барааннар] күүстээх өттүлэрэ тартардаллар да, тута охтубат этилэр. С. Сарыгоол (тылб.)
5. Биири атыҥҥа майгынныырдык оҥор, атыҥҥа хабаатыннар (хол., саҥараргар). ☉ Делать что-л. под влиянием чего-л. (напр., говорить)
   Кини нууччалыы үчүгэйдик уонна хайдах эрэ ураты минньигэстик тартаран саҥарара. Г. Угаров
   Мин «дьээ-буо» диэн биирдик ылланар дьиэрэтии ырыаны икки киһи, биирдэрэ аныгылыы тартаран, иккиһэ былыргы үгэһи тутуһан ыллаабытын икки аҥыы ылынан олордум. П. Аввакумов
   Хаһыакка сахалыы ааттар ситэ тылбаастаммакка биитэр нууччалыы тартаран суруллаллар. «ХС»
6. Тугу эмэ соһон, состорон аҕалан туруор, миэстэтин буллар. ☉ Подвезти что-л. (напр., сани с сеном) к какому-л. месту и оставить там
   Титииктэр диэкиттэн элбэх баҕайы бөтүөн иһити тиэйбит тэлиэгэни ортоку дьиэ таһыгар тартаран аҕалбыттарын …… көрдүм. Эрилик Эристиин
   Сыарҕабын саҥардыы түстэнэн эрэр от тэллэҕэр сыннаран аҕалан, кыдамаһытым иннигэр тартардым. «ХС»
   ♦ Иҥиир ситиитин тартарар көр иҥиир
   [Маайа] сорох ардыгар иҥиир ситиитин тартаран чиччигинии түстэ. Эрилик Эристиин
   Минин (иҥин) да тартарбат көр иҥ II. Киэһэ кыра соҕус мунньах оҥоробут, биһиги киһибит атыытыгар төрүт да минин тартарбат курдуга. А. Сыромятникова
   Баабыр [киһи аата] иҥин да тартарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Үөһүн тартарар — бөтөр курдук күүскэ өрө тыынан саҥа таһаарар. ☉ Испустить вопль, издавать громкий гортанный звук при вдохе (от испуга, неожиданности)
   Абдуркулла быһаҕынан анньыллыбыт киһилии, үөһүн тартаран кылана түстэ. Эрилик Эристиин
   Оҕонньордоро үөһүн тартаран ылбахтыыр. Н. Павлов. Хайа тартарар кэпс. — хас да үлэни тэҥҥэ оҥоро, толоро сатыыр. ☉ Разрываться на несколько дел
   [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
   ◊ Тартарар ыарыы кэпс. — киһи өтөр-өтөр өйүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран, титиристээн ыалдьар ньиэрбэ ыарыыта, ана. ☉ Эпилепсия
   Бүлүүһэ отун бүтүннүү көөнньөрөн …… тартарар ыарыыга эмп быһыытынан тутталлар. ТКП ТДЭҮү
   Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
   Төрүөҕүттэн тартарар ыарыылаах дииллэр. «ХС»