1) бодать; бодаться; 2) колоть; быһаҕынан кэй = колоть ножом.

сыһ. Кылгас-кылгастык хатылаан, бүтэҥитик тыаһатан (оҕус, кэйис). ☉ Производя короткие, частые глухие звуки (напр., стучать, бодаться)
[Оҕустар] Кибиргэччи кэйсэн Кирдиэхтэһэ тураллар эбит. П. Ойуунускай

совм.-взаимн. от көр = 1) видеть друг друга, глядеть друг на друга; смотреть вместе; көрсөн кэбис посмотрёть|друг на друга; 2) встречаться, сходиться, сталкиваться с кем-л.; доҕоргунуун көрүс = встретиться с другом; ынах көрүстэр эрэ харсарыгар диэри погов. подобно тому, как коровы, столкнувшись, начинают бодаться; 3) присматривать вместе, помогать присматривать; оҕону көрүс = помочь присматривать за ребёнком; 4) терпеть, переносить вместе; эрэйи көрүс = вместе переносить трудности.

I
туохт.
1. Мэлииппэ ааҕан таҥараттан тугу эмэ көрдөс, ааттас. ☉ Обращаться с молитвой к Богу, к небесам, молиться
[Баһылай чааскылаах чэйин кириэстии охсон баран иһэр:] Бүгүн аанньа таҥарабыттан көрдөһөн үҥүмүнэбин, барым-барыта ыарыйда. А. Софронов
Бэйэтэ судаарыскай аҥаардаах киһи, таҥараҕа да үҥпэт, тойоту да ытыктаабат. Н. Неустроев
Билигин, улаатан, дьонун ааҕы кытта бииргэ таҥараҕа үҥэр, таҥараҕа тиксиһэр буолбута. Н. Якутскай
2. көсп. Кимиэхэ эмэ аһара сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Поклоняться кому-л., боготворить кого-что-л. [Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа
Санаан бүтэн бараммыт, Саарыыр диэни билбэппит, Ордук-хоһу арбаммаппыт, Ол-бу дьоҥҥо үҥпэппит. Күннүк Уурастыырап
Махтанабын үөрбүт-көппүт, Хомойбут да хонуктарбар, Арыт үҥпүт, арыт мөхпүт Мин таптаабыт хотуттарбар. С. Данилов
3. кэпс. Ким эмэ буруйун, итэҕэһин, ордук-хоһу туттуутун арыйар суругу сууттарга түһэр. ☉ Жаловаться, подавать жалобу на кого-л. в суд
[Ньукулай:] Арай мин сонунум диэн аҕам оҕонньор миигин үҥэн нэһилиэги иирдэн эрэр, бүгүн дьүүллүүр күннэрэ. А. Софронов
[Саха:] Кырдьаҕас, түксү, солуута суоҕу баллыгыраама. Көр, бу киһи эйигин үҥэр. Н. Неустроев
[Бүөтүр:] Киһини, үҥэ сорунан баран, түбэһиннэрэрдии үҥэр куолу. Амма Аччыгыйа
♦ Атаҕар үҥк көр атах
Ытыгылаан «Эһэкээн», «Тыатааҕы» диэн ааттыыллара. Көрсөн баран, сөһүргэстээн Син атаҕар үҥпэттэрэ. И. Гоголев
Бодойбоҕо …… саахта үлэтигэр сылдьыбыта. Бу сылдьан өйө-санаата кубулуйбут курдук, баай атаҕар үҥэрэ уурайбыт. Эрилик Эристиин. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи, сиэри, сууту-сокуону билэр киһи. ☉ Законопослушный, добропорядочный человек
Ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук буолбатах, үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи буолуо. Үҥэр таҥара оҥоһун көр таҥара. [Бүөтүр:] Оттон нуучча омук тапталы бэрт үчүгэйдик өйдүүр, кинилэр тапталы таҥара оҥостон үҥэллэр. А. Софронов
Мин үйэм-сааһым тухары тапталы эрэ үҥэр таҥара оҥостуом. Н. Лугинов
Үҥэр таҥарата көр таҥара. Үҥэр таҥарата өһүргэннэ, Тойон таҥарата хоргутта, Айыы таҥарата абарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саха дьонун үҥэр таҥарата — үлэ. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. йүкүн, сөк ‘поклоняться, кланяться; преклонять колени, опускаться на колени’
II
туохт., түөлбэ. Кэйиэх курдук муоскун утары тоһуй (үксүгэр ынах туһунан этэргэ). ☉ Угрожающе выставлять свои рога, бодаться (обычно о корове). Бу ынах муоһун үҥэ сылдьааччы
♦ Үҥэр муос, тэбэр туйах — эрэллээх-итэҕэллээх, эппиэттээх сорудахтары толорор сытыы-хотуу киһи (баай, тойон бэйэтин тумус туттар кулутун туһунан этэр тыла). ☉ Надёжный, верный, преданный человек хозяина (так господин говорил о своём слуге)
Айан суолун арыйар, Аартыктары тэлэйэр, Үҥсэр сууттан ордук дуу Үҥэр муоска холобурдаах — Толук уол диэн ааттаах Тойон бухатыыр киһим дуу Уостардаахай сааларын Уҥалыыра тоҥолоҕор Туруорулуу дьэ туппут. С. Зверев

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ муоскунан түс, муоскунан ас (сүөһү туһунан). ☉ Бодать кого-что-л., бодаться
Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр (өс хоһ.). «Оҕускун атыыр оҕус кэйбит!» — диэн хаһыы-ыһыы буолбутугар ыстанан тахсан көрбүтэ — оҕуһа …… ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Оҕус кэйээри күрдьүөттүүр. Баал Хабырыыс
2. Уһуктааҕынан тугу эмэ ас (дьөлө, батары, хайа). ☉ Наносить удар чем-л. острым, колоть, тыкать, втыкать
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Икки оҕонньору, үс эмээхсини, биир дьахтары, мустан турар дьоҥҥо көрдөрөн туран, ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
Туотук бокуойа суох хаары дьөлүтэ кэйэрэ. И. Федосеев
3. Кими-тугу эмэ суулларар, охторор гына ас, үт. ☉ Свалить, опрокинуть, сбить с ног кого-л. толчком, тычком
Уолаттар …… ындыыларын ыҥыырдары иҥнэритэ кэйэн кэбиспиттэр. Саха фольк. Дэһээтинньик …… [Марисаны] сүрдээх атаҕастабыллаахтык умса кэйэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] алаас кэбиһиилээх отторун суулларыта кэйэн түһэрэн, күрүөлэри тула баайыллыбыт ыҥыырдаах аттарыгар тэлгэппитэрэ. ПНИ ДКК
4. көсп. Тиҥиргэччи күүскэ тэбиэлээ, анньыалаа (сүрэх, ыарыы туһунан). ☉ Стучать (напр., в висках, затылке), колоть (в сердце)
Кэтэхпин, чабырҕайбын чыбырҕаччы кэйэн ыарыытыан! Софр. Данилов
[Саллаат] тостубут уллугун Дьулаан күүс ыарыыта, Сытыы быһах курдук, Чыбырҕаччы кэйбитэ. Күннүк Уурастыырап. Орлосов сүрэҕэ биллигирэс, чэчэгэйэ кэйэр… Н. Габышев
♦ Муннугу-ханныгы кэй — хайдах гыныаххын билимэ, барыах-кэлиэх сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Бэйэм билэрбинэн үлүбээй муннугу-ханныгы кэйэрим, …… суолбун-ииспин булуммакка сотору умуллан да хааллахпына көҥүлүм буолуох курдуга. С. Руфов
Биирдэ кини муннугу-ханныгы кэйэ сатаан баран сельсовекка сүбэ-соргу көрдөһө барда. Агидель к. Идэни таба талбакка тууга киирбит балык курдук муннугу-ханныгы кэйэр, туох да сыала-соруга суох тэрилтэттэн тэрилтэни кэрийэр, үрэхтэн үрэҕи солбуйар дьон аҕыйаҕа суохтар. ЧКС ОДьКИи. Туох эрэ тэһэ кэйэн (кэйбитинии) кэпс. — бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн эмискэ, соһуччу (тугу эмэ гынар). ☉ Вдруг, неожиданно, по наитию (действовать)
Ону баара туох эрэ кинини тэһэ кэйэн буолумматаҕа. И. Гоголев
Уол оһоҕун иннигэр балачча нөрүйэн олорбохтоото, онтон туох эрэ эмискэ тэһэ кэйбитинии эрчимнээхтик ойон тураат …… түннүк аннынааҕы остуолугар дьулуруйда. «ЭК». Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр — туох эмэ искэр, санааҕар тута сылдьарыҥ баарын биллэрэр. ☉ Сверлить, мучить, не оставлять в покое (о мысли)
Бүргэс курдук дьөлүтэ кэйэр итинник санаа уһугун Мөрүөн хайдах даҕаны тоһутуон, мүлүрүтүөн булбат. Д. Таас
Кинини булчут имэҥэ тэһитэ кэйбитэ. И. Федосеев
Миигин, Иван Даниловичка харда ыыппыппар, кэлбит кытаанах сурук тэһитэ кэйбитэ. П. Аввакумов
II
туохт.
1. Хаан күүскэ саба биэриититтэн кытар, тэтэр (хол., киһи имин этэргэ). ☉ Покрываться румянцем
[Глафира] икки имин хаана кэйэн, иэдэстэрэ буспут дьэдьэннии тэтэркэйдэр. Л. Попов
Өтөрүнэн маннык тото-хана аһаабатах хоноһолор кубарыйбыт имнэрин хаана кэйдэ. И. Гоголев
Кыыс тыынара кылгаата, имэ кэйэн кэллэ. «ХС»
2. поэт. Чаҕылхай өҥүнэн дьэргэйэ көһүн, тэһэ көр. ☉ Бросаться в глаза своей яркостью, выделяться ярким цветом; светиться яркой точкой
Мөлүйүөнүнэн уоттар чаҕылыһа, дьэрэлиһэ кэйэллэр. А. Федоров. Уулаах отон кэйэ буспут, Тииҥ хараҕын курдук адьас. И. Гоголев
Сибэкки тыллан, онтон атан, онтон кэйэн дьон хараҕын сымнатар. Н. Павлов
Дьөлө кэйэн ый быкта, Түүнүн да күннүү тыкта. «ХС»
III
даҕ., фольк. Барыларыттан эрэ чыҥха, саамай. ☉ Самый, выделяющийся чем-л.
Аллара диэки өҥөс гына көрө түстэҕинэ — балык салыҥын курдук кип-килэккэй таас муосталаах кэй уорук буолла. Саха фольк. Мин этэр тылым иччитин икки тэргэн ый кулугута буолбут кэй чуор кулгааххынан истэн турууй эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Кэй хара былыт өрө өрүкүйэн тахсан, Күдээрийэ көтөн кэлэн, Охсуһуулаах дьон Оройдорун туһунан тоҕуоруйда. ТТИГ КХКК
♦ Кэй тотуо — кыраны да тулуйбат өһүргэс, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Раздражительный, злой (из-за пустяков)
Кэй тотуо майгыннанан, килбиэннээх ньуурга кирдиэлэнэн баран …… кыыһырбыккытын кый халлааҥҥа кыйдаан, кыыс оҕо курдук ньургуйуҥ. Эрилик Эристиин
Туох ааттаах кэй тотуо буоллуҥ? Киһи диэки хайыспат да буолбуккун дуу? П. Тобуруокап
[Байанай] булчуттар …… тылларыгар-өстөрүгэр туох да дэҥи, сыыһаны тулуйбат аһары кэй тотуо, хомойумтуо, ордуос майгылаах. Эрчимэн
◊ Кэй кыыл миф. — икки бастаах дьулаан улахан көтөр кыыл. ☉ Двуглавое крылатое чудовище
Киэҥ халлаан икки хос бастаах кэй кыыла буолан суллаабытынан тиит курдук сул маҕан аартыгы өрө көтөн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ I
Суор хара аҥаспыт аппаларыттан икки хос дьүөкэл бастаах, киһи аймах көрбөтөх, күлүк курдук күлүкүччүһэ сүүрэр, ыар сыттаах кэй кыыллара быгыалаһан тахсаннар …… орулаһа хончоҥностулар. Д. Апросимов

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’