аат., эргэр. Оҕунан ыттахха таптарбат, аһарыгас буолуу. ☉ Способность быстро уклоняться от пущенных в тебя стрел
Оҕону бастаан боотураат дьон оҕо эрдэҕиттэн уоттаах чоҕунан тамнаан, онтон улааттаҕына, оноҕоско кылгас иннэ хатаан, онтон улааттаҕына оҕунан ытыалаан аһарыкка үөрэтэллэрэ үһү. Саха сэһ. I

I
туохт. атыҥыраа диэнтэн холб. туһ. [Ыалдьыттар] бары бэйэ-бэйэбитин билсэбит, онон, атыҥыраспакка, күлэ-үөрэ, эйэҕэстик кэпсэтэбит. Н. Габышев
Күн-дьыл ааһыа, хайа-хайабытын атыҥыраспат буолуохпут. П. Аввакумов
II
даҕ. Туора дьону сөбүлээбэт (хол., оҕо туһунан). ☉ Не признающий чужих, чуждающийся других (напр., о ребенке). Атыҥырас оҕо
□ Боотураат ыҥыырыттан туллан түспүт Өлбөөдүйбүт үрүҥ көмүс иҥэһэлии, Сыһыыттан булуллан, атыҥырас айыыһыттаах Атын дойдуга аттанан эрдэҕим. И. Гоголев
Кинилэри ханнык эрэ атыҥырас абааһы буулаабыт диэн кэпсииллэрэ. И. Федосеев

1. даҕ. Түҥкэтэх, хараҥа; дьорҕоото суох, кэнэн, килбик. ☉ Замкнутый, тёмный (о чём-л.); нерешительный, робкий (о ком-л.)
   Кэпсээнтэн кэпсээн аайы …… кэнэн, ньүкэн дьону өрө тардар, сырдыкка таһаарар күүстэр ойууланан барбыттара. Күндэ
   Киһим суодал көрүҥүттэн маннык массыынаҕа айанныы үөрэммэтэх ньүкэн урааҥхай маҥнай улаханнык толло санаатым. С. Руфов
   Төрөппүттэриҥ эйиэнэ Былыргы ньүкэн үйэҕэ Тимир уматан кэлэллэрин, Иһит-хомуос охсоллорун Иэйэн кэпсиир буолаллара. М. Тимофеев
   «Сордоох суха» диэни иһиттэргин эрэ эргэни эҥээрдэһэн, саҥаҕа саантаабат ньүкэн киһини саныы биэрэҕин. «ХС»
2. аат суолт. Сайаҕаһа, сайдыыта суох, олохтон хаалбыт, түҥкэтэх киһи. ☉ Отсталый, тёмный, невежественный человек
   Бу, Лэппиэрэй, олохтоох тыллаах-өстөөх киһи эбиккин. Мин эйигин тыа ньүкэнэ буолуо дии саныырым. Л. Попов
   «Кини [Баһылай] тоҕо итинник ньүкэний, түҥкэтэҕий, дьонтон туора туттарый?» — диэн боппуруоска, бэл, нэһилиэгин дьоно кыайан эппиэттиэхтэрэ суоҕа. Күндэ. Суорун Омоллоон «Бэйэтэ эмтиэкэтин» Макаара, Ачаата, Күөх Көппөтө норуот кэпсэтэр тылыгар бигэтик киирэн ньүкэннэри, холтуурсуктары, тунуйаадыстары саралыыр эпиитэт буолбуттара да элбэҕи этэр буолбаат?! КНЗ СПДьНь
   ◊ <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк. — абааһы бухатыырдара айбардаан олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Нижний мир, где господствуют богатыри-абаасы
   [Туйаарыма Куо] Көбүө-көмүс буорбуттан Үс күлэр Ньүкэн түгэҕэр Үүрүллэн киирэммин, Хааннаах хандалы кэтэммин, Хараҥа хаайыыга Хаайтарыам диэбэтэҕим. П. Ойуунускай
   [Бухатыырдар] Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун Тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр; Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Көстүбэт гына түҥнэри тарта, Өлүү гиэнэ дүбдүргэнэ, Сах гиэнэ быһылаана буолла. Ньургун Боотур
   Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
   ср. бур. нүхэн ‘дыра’, монг. нүкэн ‘лачуга; нора, отверстие, дыра’

аат.
1. Үүнээйи сэбирдэҕэ эбэтэр сибэккитэ тыллан тахсар үөскэҕэ. ☉ Зачаток цветка, листка, почка (у растения)
Саас буолан, чалбахтар Күөҕүнэн көрдүлэр. Ыаммыт үөл талахха Үнүгэс түүлэнэр. Урсун
Ырааһыйаларга сэппэрээктэн сэппэрээккэ аһыы үнүгэстэри итигэстээн сиир хабдьылар сырсан догдоҥноһоллор. Тулхадыйбат д. Хатыҥ үнүгэһин билигин даҕаны эмп оҥостоллор. ЧМА СТС
2. Үүнээйи саҥа үүммүт, намчы умнаһа, лабаата. ☉ Молодая ветка, стебель, побег
[Тойон ыҥырыа] чап-чараас кынаттарыгар көтөхтөрөн, үнүгэстэн үнүгэскэ көтө сырытта. И. Сосин
Тыаһааны …… тэтиҥ үнүгэһинии илибирии түһээт, өйүн сүтэрэн нусхайбытынан уҥан барбыта. «Чолбон»
Биэ эмиийэ силиһин быалыктарыттан үүнэн тахсыбыт үнүгэстэринэн үөскүүр. ФНС ОС
3. Ыт оҕото. ☉ Щенок
Арай эриэн үнүгэһэ, Арыт киэһэ, дьиэҕэ хоно, Ааны тарбаан киирэрэ, Аһыммыттыы эккэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
Ыраах үнүгэс үрэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Үтүлүк саҕа да буоллар Үнүгэһиҥ алыс үрэр, Сыгынахтыын сыралаһар. П. Ламутскай (тылб.)
4. көсп., сэнээн. Эдэр киһини этэргэ: оҕочоос, ситэ илик киһи. ☉ Молокосос, щенок
[Нүһэр Дархан:] Мин охсор батаһым, тоһуур куйаҕым, Анньыһар Боотур, бу үнүгэстэн Үтүө боотураат тахсыыһы дуо? [Киис Бэргэни ыйар]. И. Гоголев
Үнүгэһи [Манчаарыны] эһиги Үйэтин-сааһын тухары Умнубатын курдуктук Үөрэтэ түһэн, абырааҥ! М. Тимофеев
«Бассабыыктар бэлэһигэр силлээбит үнүгэстэрэ үөскээбит эбит буоллаҕа», — диэн сылыктаата Быыпсай Ыстапаан. В. Протодьяконов
5. харыс т. Эһэ, эһэ оҕото. ☉ Медведь, медвежонок
[Эркээни:] Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин Куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ Сиһин булгу охсор. И. Гоголев
Арбаҕас, арҕахтаах, кини, мэлбэр, …… тыатааҕы, үнүгэс …… диибит кинини [эһэни]. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. енүк ‘детёныш животных и зверей’, тув. эник ‘щенок’, бур. үнэгэн ‘лиса’

аат.
1. миф. Аллараа дойду, абааһы дойдута. ☉ Нижний мир, преисподняя, ад
Кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сыттаах өлүү үөдэн дойдутун кирбиитин үрдүгэр турар эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, Үрүт уҥуоҕум өҥкөйөн, Күрэҥсийэ дьүдьэйэн, Үөдэним үүтүн өҥөйөн, Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Үөдэн айаҕа аһыллан туран оборон ыллын. ХИА КОВО
2. үөхс. Абааһы, дьаабал, дирээн (үксүгэр сэнээн этэргэ). ☉ Дьявол, чёрт, бестия
Кырдьык даҕаны, кыыһырбычча да бу үөдэни кытта охсуһаары гынным. Ньургун Боотур
Чыс кутуйах үөдэн Чобоотук чыҥыргыыр, Чычыпчааптар үөрдээн Сылдьаллар дабархайдыы. Баал Хабырыыс
[Ойуун — эдэр ойууҥҥа:] Үөдэн олус билээҕимсийэн, киһиттэн төһө эмэ ордук ойуун буолан. «Чолбон»
♦ Үөдэн салаатын (сиэтин, тыыттын) — абааһы көрөн, сөбүлээбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение недовольства, сильной досады; соотв. пропади [оно] пропадом
Үөдэн салаатын, ити сүөһүлэргин харайталаа. Н. Апросимов
[Укулаанап:] Тиэйбэт буолла дуо, сөп буоллаҕа дии. Үөдэн тыыттын кинини. В. Протодьяконов
Кэбэлий! Киэр буол мантан! Үөдэн сиэтин! Баал Хабырыыс. Үөдэн түгэҕэр — ханна эрэ олус ыраах, кыайан эргийбэт сиргэр. ☉ соотв. у чёрта на куличках
Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Бай, үрүҥнэрбит үөдэн түгэҕэр түспүттэр буолбаат?! — диэтэ Булумдьу — Аҕыйах хонуктааҕыта тиэргэн иһэ үллэҥнэс киһи этэ». Л. Попов
Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
<Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр. Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Илин эҥээргэ Дуолан Хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. п.-монг. егүдэн ‘дверь’

1. даҕ.
2. Туох да уратыта суох, тугу эмэ кытта биир тэҥ, биир суолталаах. ☉ Одинаковый, сходный по какому-л. признаку, равный, по значимости, ценности
   Ардыгар Галибаров биир иһит арыгынан күндүлээбитигэр дьааһыгынан арыгы турар сыанатыгар тэҥнээх түүлээҕи бэлэхтэтэрэ. Н. Якутскай
   Туох тэҥнээх буолуоҕай Мутукчам итирдэр сытыгар. С. Данилов
   Чааска тэҥнээх мүнүүтэлэр ааһаллар. Н. Габышев
3. Кимиэхэ эмэ тугунан эмэ сөп түбэһэр (киһи туһунан). ☉ Равный другому в чём-л., являющийся ровней кому-л. (о человеке)
   Арамаан бэйэтигэр тэҥнээх биэлсэр кыыһы ылбыт. С. Ефремов
   Оҕонньор …… сиэнин кытары тэҥнээх киһитинии кэпсэтэрэ. С. Никифоров
   Чугас эргин киниэхэ тэҥнээх хайыһардьыт киһи үөскээбэтэҕэ. «ХС»
4. аат суолт.
5. Кимиэхэ, туохха эмэ тугунан эмэ (хол., сааһынан, күүһүнэн-уоҕунан, өйүнэн-санаатынан, балаһыанньатынан) тэҥ буолар ким, туох эмэ. ☉ Человек, равный другому по какому-л. признаку (напр., по возрасту — сверстник, по положению — ровня)
   Тэҥнээххэр киирдэххинэ, тэллэх ыта буолуоҥ (өс хоһ.). Тэҥнээхтэрбин атах оонньуутугар кыайталыырым. КНЗ ОО
   Миша бэйэтин тэҥнээхтэриниин үөрэ-көтө үөрэнэн, сыллата кылаастарын бүтэрэн испитэ. «Кыым»
6. Олоҕуҥ аргыһа буолар киһи, кэргэн. ☉ Спутник, спутница жизни
   Тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит киһи. Амма Аччыгыйа
   Эр киһи тэҥнээҕэр түбэһэн Эйэҕэс сүрэҕэ аймаммыт, …… Сирэйэ тапталлаах имнэммит. И. Чаҕылҕан
   Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, …… Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев
   ♦ Тэҥнээххин булума көр бул
   [Мартыын] күүстээх үлэҕэ тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
   Саша дойдутугар …… тэҥнээҕин булбатах буолан, бэйэтин сир орто баайыы тустуугунан сананар этэ. Е. Неймохов
   ◊ Тэҥнээх доҕор — тэҥнээх
   2
   2 диэн курдук. Сыламнаан киирэр сылаастаах, Утутан барар угуттаах Тэллэххэ сытар Мин тэҥнээх доҕорум Мичээрдээбитинэн көрүстэ. С. Зверев
   [Туймаада:] Мин тэҥнээх доҕорум Чулуу боотураат буолуон баҕарарым. И. Гоголев
   [Хаартыһыт] дьиэтигэр буоллаҕына, таптыыр оҕолоро, тэҥнээх доҕоро — ойоҕо муҥу көрөн олорон хаалар буолаахтаатахтара. Эрилик Эристиин

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай