ыстаа 1 диэнтэн тиэт
көрүҥ. Захар сымнаҕас тиэстэлээх эт бэрэскитин өр ыстаамахтаан баран ыйыстар. Н. Габышев
Ньукуу лэппиэскэтин икки илиитинэн боччоччу тутан олорон ыстаамахтыыра. В. Гаврильева
Тимка бэрэскитин хам-кум ыстаамахтаан баран, дьүккүс гынан ыйыстан кэбистэ. МАС ТК

туохт.
1. Иитэн сылааска туруоран аһыт. ☉ Подвергать брожению, квасить, заквашивать
Сорох эмтээх үүнээйилэри хомуйан, көөнньөрөн, кыра ыарыыларга боруобалыыр буолбутум. Болот Боотур
Көйөргө кымыһы көөнньөрөбүт. И. Данилов
Сиилэһи көөнньөрөн ынахтарбар сиэтэбин. АИИ НУо
2. Күүскэ оргутан үчүгэйдик хойуннар, бардар (чэй туһунан). ☉ Настаивать, заваривать (чай)
Кумааҕыга боччоччу суулаабыт чэйин тооромоһун булан, чэй көөнньөрдө. В. Протодьяконов
Сааһырбыт дьахтар сылабаары тула көтөр, чэй көөнньөрөр. И. Никифоров
3. көсп. Искэр кыһыйа-абара сырыт. ☉ Копить в душе раздражение, возмущение, гнев
Иһигэр көөнньөрө сылдьыбыт кыһыытын-абатын бүгүн миэхэ тоҕо кулгуйуо дуо? Н. Лугинов
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ, сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната, кыбдьыгыраамахтаабыт. П. Аввакумов

аат. Киһи илиитин тарбахтарын кумутан баран ытыһыгар ыга туппута. ☉ Кисть руки со сжатыми пальцами, кулак
Митя уол сарылаабытынан ыстанан киирдэ, сутуругун дуомун боччоччу туттубут. Амма Аччыгыйа
Аллара далаһаҕа били эбирдээх сирэйдээх уолчаан, сутуругун күөрэҥнэтэ-күөрэҥнэтэ, боруллуону кыйдаан хаһыытыы турар эбит. Н. Лугинов
Көлөпүнэ [киһи аата] бууттаах сутуругун мин үрдүбэр күөрэтэн эрэр эбит. Н. Заболоцкай
♦ Илиитин (сутуругун) көтөхпүт көр көтөх I
Сыллай дьуһуурунайдыыр күнүгэр оскуола иһэ киһи өлөн сытар дьиэтин курдук, кэри-куру буолар, кини сутуругун көтөхпүт киһитэ бэйэтин сордоох киһинэн ааҕынар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл сутуругунан — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). Эһэ иннигэр кыһыл сутурукпунан хаалбыттыы сананным. Далан. Сутуругар сокуоннаах (сууттаах) — күүһүнэн эрэ быһаарсар идэлээх, охсуһуук. ☉ Способный решать всё только при помощи силы, драчливый
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов
Субуруускай бырааппыт Сутуругар сокуоннаах. Р. Баҕатаайыскай
Сутуругар сууттаах Иванов сэтээтэл кыыллыы сидьиҥ сирэйин даҕаны саралыы тардыбыттара. «ХС». Сутуругунан оонньооһун — улахан төрүөтэ, сылтаҕа суох охсуһуу. ☉ Драка без существенного повода
Кыыс чиэһин тэпсибит …… ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран сирэйин эттиэххэ баара... Бэйэ, эмиэ тоҕо итинник санаата, сутуругунан оонньооһунтан кэһэйбэтэх киһиэхэ дылы. В. Васильев. Сутуругунан сотуһар кэпс. — охсуһарын сөбүлүүр, охсуһар. ☉ Давать волю кулакам
Соторусотору сутуругунан сотуһар. НАГ ЯРФС II. Сутурук бэргэһэтэ — мэлдьи кырбанар, охсуллар киһи. ☉ соотв. мальчик для битья
Ол тип-тилигирэс, киһини быһа көтө сылдьар уолаттар обургулар ортолоругар түбэстэхпинэ …… аспын былдьаан аһыахтара, таҥаспын талаан таҥныахтара, бэйэбин сутурук бэргэһэтэ оҥостуохтара. В. Титов. Су- туруккун сытыылаа — кимиэхэ эмэ кыыһыр, саан. ☉ соотв. иметь зуб на кого-л., точить зуб на кого-л.
Хайа, бу тоҕо Костяҕа сутуруккутун сытыылаатыгыт? Кини тугу оҥордо? Кэпсээннэр. Сутуруккунан киир — кими эмэ кырбаа, охсус. ☉ Бить кого-л., драться с кем-л., набрасываться на кого-л. с кулаками
«Эт бас» диэн күүстээх киһи: баайдарга атыыланан дьадаҥыларга сутуругунан киирэр. «ХС». Сутуруккунан көрүс — кими эмэ өһүөннээхтик көрүс, туохтан эмэ көҥөн. ☉ соотв. встречать с кулаками
«Мин Дулҕалаахпын ылабын — диэбитэ Дьөгүөрдээн. — Онно сарбаҥнаабыты сутурукпунан көрсөн иһиэм». Амма Аччыгыйа. Сутуруккунан (илиигинэн) сууттаа — тылынан быһаарсыбакка оҕус, кырбаа. ☉ Кидаться с кулаками на кого-л., бить кого-л. (букв. судить кулаками)
Итиччэ киһини сутуругунан сууттуур табыллыбат. Н. Якутскай. Сутурук ыл — кырбан, охсулун. ☉ соотв. получить по шее
«Мин эйигин, дьиҥэр, үөхпэтэҕим ээ», — Агдам, охсуһуу таҕыстаҕына Зубртан сутурук ылыахпыт диэн, намыраата. Р. Баҕатаайыскай
◊ Сутурук саҕа — олус кыра, быыкаа. ☉ Величиной с кулак, махонький
Ол, биһиги тиҥэһэ кунаммыт диэн, сутурук саҕа баҕайы. Амма Аччыгыйа. Сутуруккун тутун — илиигин сутуруктуу тут. ☉ Сжать пальцы в кулак
[Уот Уһутаакы] суоҕун эрэ аанньа Сутуруккун туттаҥҥын Суоһурҕана турар инигин. П. Ойуунускай
Мин диэки чэлкэҕэлээҕинэн көрөн кэбистэ, охсуох курдук сутуругун тутунна. Н. Заболоцкай. Сутурук уйарынан — күүс тиийэринэн, кыах баарынан. ☉ Изо всех сил, во всю прыть
Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов. ДТС йыдрух, йудрух, каракалп. жудырык, кирг. жудурух, алт. дьудрук, тат. йодрык

аат.
1. Тугу эмэ уган баран көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление для ношения тяжёлых вещей на спине, сума
Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. Байанай онтуката суох сылдьыбат үһү. П. Ойуунускай
Аанча …… хабдьытын ылан ас буолар аналлаах, минньигэс эттээх булт быһыытынан үчүгэйдик тутан сүгэһэригэр уктан кэбистэ. Болот Боотур
[Ылдьаа оҕонньор] сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан тааһы ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
2. Көхсүгэ сүгэ сылдьар таһаҕас. ☉ Груз, ноша за плечами
Тогойкин сүгэһэрин түһэрэн, хайыһарын устан, аны отон итигэстээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Бу икки эдэр киһи хайы сахха тэриммит, бэлэм малларын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
3. көсп. Ыар баттык буолан сылдьар туох эмэ кыһалҕа, түбүк, эрэй. ☉ Обременительные хлопоты, забота, бремя
Эн сүдү түбүгүҥ, эн ыалдьар кыһалҕаҥ — Мин сүрэҕим, мин санным сүгэһэрэ. С. Данилов
Бу күннэрдээҕи сүпсүк, түрүлүөн, түүнүн-күнүһүн билиминэ тыанан-үөһүнэн сылдьыы — араахыма киһиэхэ сөптөөх сүгэһэр буолбут этэ. С. Федотов
Дьон хомолтотун сүгэһэр оҥостор саҕа куһаҕан суох. Сэмээр Баһылай
△ Тугу эмэ оҥорор эбээһинэс, ким эмэ иннигэр эппиэтинэс. ☉ Какая-л. обязанность, ответственность перед кем-л.
Кини, дьиҥэр, икки хос экзамены туттарар сүгэһэри сүктэ. Н. Заболоцкай
Чочуйаан Киппирийээнэбис үгүс уопсастыбаннай сүгэһэрдээх. Оннооҕор кулууп, бибилэтиэкэ сэбиэттэригэр кытта баар. Э. Соколов
[Мария Егоровна] массыына ыытыытын курдук уйулҕаҕа ыарахан сүгэһэри бэйэтигэр ылынан, кэргэнин айанын суолун чэпчэттэҕэ. ПНИ АДХ
◊ Сүгэһэр мас — туох эмэ ыараханы (үксүгэр булду) көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах, маһы кириэстии баайан оҥоһуллубут тэрил. ☉ Приспособление из накрест скреплённых палок для ношения за плечами или на спине тяжёлой ноши (обычно дичи), которая привязывается ремешками
Кырса тириитин дьөрбөлүү баайан, сүгэһэр маска үллэччи сүгэйдээбит. Суорун Омоллоон
Кини билигин сүгэһэр маһыгар саһыл көп түүлээх кутуругун эрэ кэлгинэн иһэрэ. И. Федосеев
Мас сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. [Миитэрэй оҕонньор] туһаҕыттан куобаҕын ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри самыытын, быттыгын туппахтыыр уонна мас сүгэһэригэр баанан кэбиһэн баран, оргууй хаама турар. Амма Аччыгыйа
Хаҥха сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. Хаҥха сүгэһэр сүгүөҥ дуо? Тоҕус туут мас хайыһары мииниэҥ дуо? Булчут оҕо кутун-сүрүн боччоччу туттарыам этэ. П. Ойуунускай. Сүгэһэр үүнээйилэр бот. — үүнээйи умнаһыгар, лабаатыгар олохсуйан үүнээччилэр. ☉ Растения, поселяющиеся на других растениях, но не являющиеся паразитами, так как пользуются этими растениями только как местом прикрепления, эпифиты. Сүгэһэр үүнээйилэр соҕуруу тропиктарга уонна хотугу ойуурдар муохтарыгар көстөллөр. Тарбах сүгэһэрэ — атах тарбаҕын сүһүөҕэ токуруйан тахсыбыта. ☉ Искривление сустава на пальцах ног. Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, монг. сеуке ‘носилки, паланкин’