тускулаа диэнтэн х-ччы аата
Боҕуруоскай оту дьолусоргуну тускулааччынан итэҕэйэллэрэ. ПИС КК

туохт. Кэмпириэстэ уур. ☉ Наложить компресс
«Кэмпириэстиэххэ дуу, “скорайы” ыҥырыахха дуу?» — диэтэ ийэлэрэ, унтуутун уһула туран. Р. Баҕатаайыскай
Эмп аҕалан иһэрдэн, дэлби кэмпириэстээн абыраата. Г. Попов
[Боҕуруоскай оту] медицинаҕа дьаҥ сөтөлүн эмтииргэ итиэннэ кэмпириэстиир сириэстибэ быһыытынан туттуллар. МАА ССКОЭҮү

аат. Тыын хаайтарыыта, бопторуу. ☉ Удушье
Углекислай гаастан тумнастыы хаһан да буолуо суоҕа. КВА Б
Саха олохтоох нэһилиэнньэтэ бу үүнээйини [боҕуруоскай оту] тумнастыыга өрүһүйэр эмп быһыытынан туһанар эбит. МАА ССКОЭҮү

аат. Үүнээйи сибэккитэ тахсыыта. ☉ Распускание цветков у растения, цветение
Үүнээйилэр сибэккилэниилэрэ диэн, ол аата үүнээйигэ сибэккилэр тахсаллар. ҮСАКИ-5
Боҕуруоскай от сир үрдүнээҕи чаастарын үүнээйи сибэккилэниитин үгэнин саҕана хомуйаллар. МАА ССКОЭҮү
Ачаланыы, бөлкөйдөнүү, сүһүөх анньыы, сибэккилэнии уонна буһуу — сэлиэһинэй үүнүүтүн фазалара. КВА Б

аат., кэпс., ахсарб. Барыбарыта, буолар-буолбат, ол-бу сээкэй (сороҕор иттэ барыта диэн тут-лар). ☉ Всякая дрянь, мелочь
«Суор кырдьаҕаһын, эдэрин билбэт аата иттэ бары ыраахтааҕы буолбут буола-буолалар»,- диэн эйигин сиилии-одуулуу олорор дэһэллэр. Саха ост. I
[Үчүгэй Үөдүгэй:] Бырдах олус элбээтэ. Минньигэс сыттаах боҕуруоскай оту аҕалан ыһаар, буруота таһаар. [Куһаҕан Хочугур:] Ээйиис, буолумуна, эмиэ туохпут иттэтэй, эрбэһин да үргээн аҕалаа инибин. И. Гоголев
- Ханнык балыгы бултуугутуй? - Чыыры, үүкүнү, сыыс иттэ балык үгүс. Далан
«Кээс, доҕор, сатамматахтар дии, арааһы, иттэни толкуйдаан!» - Лааһар сөхпүтэ. «ХС»

I
хатар I диэнтэн атын
туһ. Арсения …… хатарыллыбыт балыгы аҕалан, чэй бэлэмнээбитинэн барда. Эрилик Эристиин
Боҕуруоскай сатаан хатарылыннаҕына эрэ үчүгэй сыттанар уратылаах от. Ойуку
Тириини сүлэн баран тиирэ тардан хатарыллар. ДьСИи
Хотуур угар анаан эрдэ өрүс талаҕа эбэтэр сигэ талаҕа быһыллан хатарыллар. СБХА
II
хатар II диэнтэн атын
туһ. Тимир ууга хатарыллар, киһи эрэйгэ эрчиллэр (өс хоһ.). Айан ата эрдэттэн тутуллан хатарыллыахтаах, икки-үс хонукка сөрүүн сиргэ баайыыга туран, быыкаатык аһатыллыахтаах (ытырбахтатан), кэмчитик уулуохтаах. Н. Заболоцкай
Үлэ буолар киһи уһаарыллар оскуолата, хатарыллар кыһата, эриллэр, эрдийэр туоната. В. Протодьяконов
Сылгы айааһамматаҕына сылгы буолбат, быһах хатарыллыбатаҕына быһах аатырбат. «ХС»

I
туохт.
1. Туоһу, туос иһити уо. д. а. буруоҕа тутан, буруо сытын иҥэр (хол., бөҕөргөтөн, үөнтэнкөйүүртэн харыстаан). ☉ Окуривать, пропитывать дымом берёсту, берестяной сосуд и т. п. (напр., для прочности, дезинфекции)
Үүт аһыйбатын диэн, туос иһити сууйан, куурдан баран сугун абаҕата, боҕуруоскай оттору кыратык буруолатан иһит иһин ыһаарар идэ баар эбит. ГПП ТО
Сорох ыал иһиттэрин үчүгэй сыттаннын, сииккэ ылларбатын, үөн-көйүүр тыыппатын диэн кытыанынан ыһаараллара. КЕФ СТАҮө
Өбүгэлэрбит кытыаны аһыүөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ыһаарарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
2. Буруо сытынан тунуй, буруолат. ☉ Обдавать дымом, окуривать
Ынахтарын боҕуруоскай оту уматан, минньигэс сыттаах буруонан ыһаараллар. Амма Аччыгыйа
Остуолга кыраһыын лаампа симириҥнии умайар, сэбирдэх табах хойуу буруота дьиэ иһин ыһаарбыт. Софр. Данилов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев-Терёшкин
3
ыыһаа 2 диэн курдук. Күһүҥҥү эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран, кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
Байҕалтан бултаан таһааран Балык хатаран, буруоҕа ыһааран, Бааркы, дьуухала оҥорон Ол дьон оннук олорбуттар. Болот Боотур
Бу дьоҕус сопхуос өссө халбаһы оҥоруоҕа, эти тууһаан, буруоҕа ыһааран атыылыаҕа. «Кыым»
4
ыһаарылаа диэн курдук. Эмээхсин майаҕас балыгы ыһаарда, күөһү толору собо буһарда. П. Егоров
Хаас сымыытын ыһааран сиир үчүгэй. ПАЕ ДьКК
Төбөтүн эттээн баран ыһааран да, бүтүннүү буһаран да сиэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. ыш, тюрк. ыш, ис, монг. ис ‘копоть, дым’
II
туохт. Кими эмэ быдьар, ыыс-бурут тылларынан үөх. ☉ Оскорблять бранью, поносить кого-л.
Харытыай ону кытта тэҥҥэ часкыйа түһээт, киһи иилэн ылбатынан үөҕэн ыһаарбытынан барда. Р. Кулаковскай
Кутуукап Дьарааһын кыыһыран сабын быһа тарта, эбиитин маатыранан ыһаарда. Д. Очинскай
Суох, син биир ыыс-бурут тылларынан ыһаараллар. «ХС»

аат. Синньигэс эттээх, атахтаах, тумустаах, хаан утахтаах үөнкөйүүр көтө сылдьар көрүҥэ. ☉ Комар. Бырдах хойунна. Бырдах түспүт
□ Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир (өс хоһ.)
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Сөрүүн түстэҕин аайы бырдах, оҥоойу хойдон испитэ. Далан
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. Сэмээр Баһылай. Тэҥн. кумаар
◊ Бэс бырдаҕа (кумаара) — саһархайдыҥы кыһыл өҥнөөх сайыҥҥы кумаар. ☉ Крупный летний комар желтовато-красного цвета
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. «ХС». Титириир бырдаҕа — титириири (малярияны) тарҕатар кумаар. ☉ Малярийный комар (анофелес)
Титириир бырдаҕа көнө ньуурга олороругар илин атахтарынан хатанар, иһэ, кэннэ өрө көтөҕүллэн тахсар. КАМ ТЫаТТБ
Титириир бырдахтары — анофелеһы — кынаттарыгар хара толбонноохторунан атыттартан арааран билиэххэ сөп. КАМ ТЫаТТБ. Тоҥот бырдаҕа (хараам бырдах) — хара дьүһүннээх сайыҥҥы ардах бырдаҕа. ☉ Сильно кусающиеся летние комары, особенно скучивающиеся в облачные дождливые ночи
Бу күһүн хараам бырдаҕын саҕа халыҥ үөрдээх туллугу көрөн турабын. Сэмээр Баһылай. Харааннаах бырдах — былыттаах түүннээҕи курдук олус элбэх, хойуу бырдах. ☉ Как комаров в облачную ночь (о бесчисленном множестве кого-чего-л.)
Харааннаах бырдах курдук Халыаннык хаҥаабыт Хара норуот Харса суох абаран Хабараан санааҕа Ханыылаһан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыам бырдаҕа — сайын саҕаланыытыгар бастакы куйаас күннэргэ түһэр олус хойуу бырдах. ☉ Множество комаров, появляющихся в начале лета (в первые знойные дни)
Ыам бырдаҕын курдук Ыһыллыбыт ыраас ыччаттаах, Томороон мас курдук Торолуйбут толуу дьонноох... А. Софронов
Сотору-сотору ыам бырдаҕын курдук элбэх бараан, сылгы, ынах үөрдэрэ утуусубуу кэллэр кэлэн иһэллэр. И. Федосеев
Түптэ буруота дьайҕарыыта, хараан киэһэҕэ, биһиги кэммит кэллэ диэбиттии, ыам бырдаҕа өрө кыынньар. Сэмээр Баһылай

аат. Бырдаҕы үүрээри тугу эмэ (хол., киини) уматан хойуутук буруолатыы. ☉ Дымокур
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. Софр. Данилов
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. В. Фёдоров. Түптэ күөх минньигэс буруота Тулабар, сүрэхпэр дыргыйда. Чэчир-76
♦ Түптэ кутурук — фольк. 1) аһара сытыы-хотуу, эргичийэн-урбачыйан олорор; ааһар-куотар албастаах (үксүгэр Аллараа дойду абааһытын кыыһын этэллэр). ☉ Чрезвычайно непоседливый, вертлявый; неуловимый (обычно о девице Нижнего мира)
Түтүм ини тэллэх, Түптэ кутурук Кытаҕастай тыҥырах Кыскыйдаан бэйэлээх. Суорун Омоллоон; 2) олус түргэн сырыылаах. ☉ Очень скорый, быстрый
Түргэн сырыылаах түптэ кутурук диэн манныгы ааттыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Түптэ саалын (саалла түстэ) көр саалын II. Саа тыаһа түптэ саалла түстэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. ФВС К
Буомба чугас соҕус сир дьигиһийиэр, от-мас титирэстиэр диэри түптэ саалынна. ССС. Түптэ тутум үөһүгэр түс – олус ыгылый, тугу эмэ суһаллык оҥор. ☉ Опешить, растеряться, делать что-л. очень быстро (букв. упасть в середину дымокура)
Бүтүн сыл аҥарын быһа им-ньим сылдьан баран эмиэ түптэ тутум үөһэ түһүү буолан эрэр. В. Яковлев
ср. др.-тюрк. түт ‘дымиться, испускать дым, куриться’ + -пэ (др.-тюрк. аффикс отглагольных имён результата действия) = түптэ

I
1. аат. Куоскаҕа майгынныыр дьүһүннээх-бодолоох бытархай эбирдээх болоорхой хойуу көп түүлээх кыыл, устата биир миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Рысь
Кинини да «хаар бөҕө баттыыр» буоллаҕа. Сүлүһүннээх чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт. Амма Аччыгыйа
Тииҥи, саһылы, бэдэригэр тиийэ урусхаллаабытын кини ийэтигэр, Маайаҕа, бүтүн күөс быстыҥа кэпсээн суруйбута. Н. Заболоцкай
Түҥкэтэх тыаларга хагдаҥ эһэлэр, бэдэрдэр ордууланаллар. КВА МГ
2. даҕ. суолт. Бэдэр тириитинэн тигиллибит (бэргэһэ, саҕынньах о. д. а.). ☉ Рысий. Бэдэр бэргэһэ. Бэдэр саҕынньах
□ Мэник Мэнигийээн бэдэр саҕынньаҕын окко-маска ыйаабытыгар дылы (өс хоһ.)
Дьуһуурунай тахсаары эргиллэн эрдэҕинэ, Бурхалей, эргэ бэдэр бэргэһэтин өҥөлөспүт киһи буолан, дьиэ тымныытын этэн туран, тимир оһоххо биирдэ-иккитэ оттор маһы көрдөстө. Эрилик Эристиин
Аргыылаптаах балаҕаннарыгар бэдэр бэргэһэлээх, бөрө саҕынньахтаах, саалаах киһи мадьарыс гына түстэ. Софр. Данилов
Ыас хара быыһык саҕынньахтаах Оной Өлөксөөн бэдэр истээх бөрө саҕынньаҕы нэлэкэйдии кэппит Көмүһээрэй атыыһыттыын кэпсэтэ тураллар. В. Протодьяконов. Тэҥн. үүс
♦ Бэдэр мэйии — 1) олус өйдөөх, мындыр. ☉ С тонким, проницательным умом, мудрый
Эрдэлиир ийэтэ Даарыйа эмээхсин бэдэр мэйии эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Бэдэр мэйии оҕонньор хайаан да өр дуу, өтөр дуу буолаат, барытын өйдүө. И. Гоголев; 2) киитэрэй, уодаһыннаах өйдөөх. ☉ Коварно-хитроватый
Мэҥиэни эрэ көрдөр мэйиилиин иирээччини эрбэх үрдүгэр эргитэн баран, уопсай үптэн-астан охсо түһэн ылааччы бэдэр мэйии дьоннор биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. тииҥ мэйии.
◊ Бэдэр киэнэ (бэрдэ) бэртэлээҕэ — саамай бөдөҥ, баараҕай бэдэр, кини тириитэ. ☉ Матерая рысь, а также ее шкура
Сытыаран көрө-көрө, олордон көрө-көрө, бэдэр киэнэ бэртэлээҕинэн, буобура киэнэ муҥутуурунан, саһыл киэнэ саҕахтааҕынан, киис киэнэ киргиллээҕинэн талан туран таҥыннардылар. Ньургун Боотур
Бэдэр бэрдэ бэртэлээх саҕынньаҕын ньэлбэгэйдии кэтэн нэлэлдьийэн-хотолдьуйан киирдэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. бөрө киэнэ бөртөлөөҕө. Бэдэр түүтэ от бот. — боҕуруоскай от. ☉ Тимьян (чабрец, богородская трава)
Бэдэр түүтэ отунан мэһэмээни ыһаарар, уокка оттор мутук булар уонна суорат суораттыыр. Күннүк Уурастыырап. Бэйэтэ бэдэр — аарыма тыһы бэдэр. ☉ Матерая самка рыси
Миэхэ биллэрдэххинэ, билэрбин этэн да көрүүм: бэйэтэ бэдэр саҕа мэйиикэйин сыыһынан билгэлии сыт эрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
II
аат., эргэр. Ким эмэ ыччата, оҕото, төрүөҕэ. ☉ Потомок кого-л.
Бэйэҕиттэн ситиспэтэххэ, бэдэргиттэн ситиһиллиэ (өс хоһ.). Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
Хааннаах өс! Бэйэтиттэн ситиспэтэххинэ, бэдэриттэн ситис! Кинилэр умналларын саҕана, биһиги өйдүүрбүт саҕана буоллун! Далан
Аан дойду көхсүгэр кэлин айылҕаны үүннээһини (бэйэм көрбөтөҕүм иһин) бэдэрим да көрөө ини! С. Руфов