тыаһы үт. туохт. Бүтэҥитик уонна быстах-быстах саҥар, тыаһаа, тыын. ☉ Говорить или издавать звук отрывисто и глухо
Сиэрин эрэ ситэрэн, үрэн бурдурҕаабытынан, кырдьаҕас ыт кэлэн Тогойкин атаҕын сыллаан көрөн баран ааҥҥа нэмирийэн тиийэн тарбаан тардырҕатта. Амма Аччыгыйа
Биир — кини [Хачыгыр] тойоно Күтүр Көстөкүүн саҥата бурдургуур, оттон биирдэрэ буоллаҕына, Күтүр Көстөкүүн уола Бачыгыратар Баһылай саҥата. Эрилик Эристиин
[Маша] суорҕанын эбии бүрүннэ. Бэрт сотору муннун тыаһа бурдурҕаан барда. М. Доҕордуурап
Бронепоезд субу кэлбит. Сурдургуур, бурдургуур, уотунан уһуурар. Д. Кустуров

аат. Хомуньуус баартыйатын чилиэнэ. ☉ Член коммунистической партии, коммунист
Кытыы нэһилиэккэ саҥа олоҕу бастаан саҕалаабыт биэс хомуньуустан бу мин соҕотоҕун хааллым. Далан
[Маарыйа:] Ити хомуньуустар таҥара суох диэн дьаабыланан эрэллэр да, кинилэр даҕаны уһун отторун оттуулларын билбэтим. А. Софронов
«Бронепоезд 14-69» сэһэн сүрүн дьоруойа хомуньуус Пеклеванов буолар. Софр. Данилов
◊ Хомуньуус баартыйа — хомуньууһум идиэйэтин өрө тутар, ону олоххо киллэрэр, биир уопсай сыаллаах, санаалаах дьон холбоһуга. ☉ Коммунистическая партия. Саха сиринээҕи хомуньуус баартыйатын кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ В. Губарев Ил Түмэн дьокутаатынан талылынна

туохт.
1. Дириҥник тыыныталаан, искиттэн уһун-уһуннук салгынна үрэн таһаарталаа (хол., ыалдьан). ☉ Тяжело вздыхая, делать продолжительный выдох (напр., от боли)
Элбэх киһи үмүөрүһэн тиийбиттэригэр, биэ өрүтэ уһуура-уһуура, төттөрү-таары сиэлэн кынтаһыйда. Күннүк Уурастыырап
[Токоно оҕонньор] Хамсатын хаһан хачыгыратта, Уохтаах табаҕы уурунан, Убаҕас унаар буруону Уһууран таһаарда. С. Васильев
Яков кыайан утуйбата, хата, мөхсөн, уһууран, оронугар эргийбэхтээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
2. Буруонан биитэр итиинэн оргуйа олор, сырылаччы үр. ☉ Обдавать паром, жаром
Уот хараҥа халлааны иҥсэлээхтик салаамахтаан, уһуура турда. Софр. Данилов
[Эһэ] бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сытырҕалаан көрдө, уотунан-күөһүнэн уһууруо, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Бронепоезд субу кэлбит, сурдургуур, бурдургуур, уһуурар. Д. Кустуров
3. Үрэр курдук уһуутуур тыаһы таһаар (хол., тыал). ☉ Поднять гудящий шум (напр., о ветре)
Халыан холорук хаһыыран, Хаҥыл биһикпин хачайдаабыта, Омуннаах буурҕа уһууран, Оттоох уйабын бигээбитэ. С. Васильев
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар буолар эбит. А. Сыромятникова
Кыыдааннаах тымныынан хаарыйан Бусхаат тыал уһуура да турдун — Ийэлии итиитик айхаллаан Көрсүөҕэ хотугу мин дойдум! П. Ламутскай (тылб.)
◊ <Кутаа уотунан> өрө уһуур — күлүбүрүү умайа-умайа өрө көтөн таҕыс. ☉ Полыхая, взвиться, взметнуться вверх (о пламени)
Маҥнай Везувий үрдүнэн хара буруо халлааҥҥа тиийэ өрө уһууран тахсыбыта. Н. Якутскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда, онтон эмискэ иһиттэн сүүнэ улахан кыһыл төлөн өрө уһууран таҕыста. И. Никифоров
Аракыаталар тыаһаанууһаан, уот оноҕос буола өрө уһууран, хараҥа халлааҥҥа өрө харбаһан тахсаллара. И. Федосеев
[Кыргыһыы кэмигэр] кутаа уотунан өрө уһууран, дьиэлэр сууллаллара, тыас-уус, буулдьалар быысталы биэрбэккэ чыыбыгырас тыастарыгар киһи арааран өйдүөх буолбатах. А. Бэрияк
ср. тюрк. уч ‘парить’

аат.
1. Бэйэни харыстаммакка, эр санаа, хорсун быһыы, килбиэннээх үлэ үтүө холобурун көрдөрөн албан аатырбыт киһи. ☉ Герой (человек, совершивший подвиг)
Сөмөлүөт иһиттэн гражданскай сэрии геройа Г.В. Егоров ойон тахсан трибуна диэки дьулуруйда. Амма Аччыгыйа
Норуот олоҕор, норуот сүрэҕэр герой өрүү тыыннаах. Софр. Данилов
2. Тугунан эрэ чорбойон, дьон болҕомтотун тарпыт киһи. ☉ Герой (лицо, чем-л. отличившееся и привлекшее к себе внимание). Остуоруйаҕа олохтон ситимнээх быһыы-майгы геройдарын тустарынан уустаан-ураннаан кэпсэнэр. Саха сэһ
1977
Маннык [көтүмэх, ыһыллаҕас] оҕо туһунан төһөлөөх элбэхтик суруллубута буолуой? Эмиэ туһугар «солбуллубат» герой. ОАП ИиЭУО
3. Уус-уран айымньыга суруллар дьонтон сүрүннүүр киһи уобараһа. ☉ Герой (главное действующее лицо в романе, пьесе и т. д.)
«Сааскы кэм» арамаан геройа - Микиитэ Лэглээрин. «Бронепоезд 14-69» сэһэн кылаабынай геройа хомуньуус Пеклеванов буолар. Софр. Данилов
◊ Биһирэмнээх (биһирэбиллээх) герой көр биһирэмнээх
[В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэрэ» арамааныгар] Ирбитин, Тугутов уобарастарынан эргиччи биһирэмнээх геройу айарга холоммута. ПБН БЭДь
Нуучча классиктара бэрт элбэх умнуллубат биһирэбиллээх геройдары айбыттара. ВГМ НСПТ. Герой-ийэ - уон уонна онтон элбэх оҕону төрөтөн ииппит ийэ. ☉ Мать-героиня
Ийэлэрэ аҕыйах сыллааҕыта герой-ийэ буолбута. М. Попов. Герой-куорат - Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр ураты хорсун быһыыны оҥорбут дьонноох куорат. ☉ Город-герой
[Кэбээйиттэн төрүттээх Н. Дмитриев] герой-куорат Севастополь бочуоттаах гражданина. «Саха с.». Былааны аһара толорон бастаабыт комсомолецтар кыайыыларын герой-куорат Москва чиэһигэр анаатылар. «Кыым». Лирическэй герой лит. - поэт лирическэй айымньыларыгар тугу этэрин бүтүннүү түмэн этээччи уус-уран уобарас. ☉ Лирический герой
Тимофей Сметанин лирическэй геройа биһиги улуу аармыйабытын кытта албан ааттаах суолу тэлсэр. Софр. Данилов
Поэма лирическэй геройа түҥкэтэх оҕонньор буолбатах. Эрчимэн. Россия (Советскай Союз) Геройа - ураты хорсун быһыыны оҥорбут, килбиэни көрдөрбүт киһиэхэ Россияҕа (урут ССРС-ка) иҥэриллэр бочуоттаах аат. ☉ Герой России (Советского Союза)
Россия Геройа А. Рыжиков аатынан сквер үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһылынна. Ф.К. Поповка сахалартан бастакынан Советскай Союз Геройун аата иҥэриллибитэ. Уоллара Владимир Советскай Союз Геройа буолбутун туһунан докумуону аймах-билэ дьоно сэрии бүппүтэ сүүрбэ сыл ааспытын кэннэ туппуттара. ВФИ ССГВЛ. Социалистическай Үлэ Геройа ист. - норуот хаһаайыстыбатыгар, культураҕа, наукаҕа, государственнай-общественнай олоххо ураты үтүөлээх киһиэхэ иҥэриллэр бочуоттаах аат. ☉ Герой Социалистического Труда
1938 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Социалистическай Үлэ Геройун аата олохтоммута. А. Данилов
[Мэҥэ Хаҥаласка] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата Социалистическай Үлэ Геройа Е.И. Новгородова биригээдэтэ хомуйар. ПДИ КК