туохт. Чараас былыттаах эрээри улаханнык итий, бүтэй куйаас буол (сайыҥҥы күн туһунан этэргэ). ☉ Становиться знойным, жарким при незначительной, но сплошной облачности (о летнем дне)
Туругурдун сыламыран, Сарыал күммүт буһугуран, Мунньулуннун, бугулланан, Сыалаах оппут, күөхтүү кууран! А. Абаҕыыныскай

сущ
(мн. ч. нет)
от (охсуллубут бугулламмыт, кэбиһиллибит)

сущ.
от, охсуллубут от

дьүһ. туохт. Көппөччү, үллэччи кыстаммыт, ууруллубут курдук буолан көһүн (холобур, чөмөхтөммүт оту, муоҕу эбэтэр көп түүлээх улахан бэргэһэни этэргэ). ☉ Казаться большим, пушистым, рыхлым (напр., о копне сена или о большой меховой шапке). Саҥа бугулламмыт улахан баҕайы бугул сөксөйөн турар
ср. кирг. сүксөй ‘ершиться’

сэмэлээ диэнтэн холб. туһ. Отчуттар уһуктан, ардах түспүтүн көрөннөр, бугулламмакка хаалбыт отторун аһыйан айдаарыстылар, бэйэ-бэйэлэрин сэмэлэстилэр. «ХС»
Күлэн-оонньоон, айдаарсан, Сэмэлэһэн, хайҕаһан, Күүстээх дьаныар үөрэхтиин Күрэхтэспит күннэрбит — Умнуллубат онус кылаас. Чэчир-чэбдик эдэр саас. Чэчир-68
Бу кэпсэтиини Альдимирдаах истэн баран, бэйэ-бэйэлэрин сэмэлэспиттэрэ. П. Ламутскай (тылб.)

туохт. Кыратык куур (туох эмэ улаханнык илийбитэ эбэтэр үөлэ ааһарын этэргэ). ☉ Слегка подсохнуть (напр., о свежем сене, шкуре)
Ханныктык эмэ сараҕыйбыт этэрбэстэрин анньынаннар таһырдьа тахсыбыттара, ардах түһэрэ мөлтөөбүт. И. Сысолятин
Киэһэ сүлүллүбүт тирии оһох сыралыгар сарсыардааҥҥа диэри киһи тиһиккэ тиһэр гына сараҕыйан бэлэм буолааччы. Я. Семёнов
Ардахха баттаппыт субууну …… сараҕыйа түспүтүн кэннэ, кыра, үрдүк гына бугулланар. ПАЕ ОС
ср. туркм. сарыкмак ‘подсыхать’, казах. сорыҕу ‘подсыхать; высыхать (слегка)’

сыһ.
1. Эрдэ, ситэ-буһа илигинэ (хол., быс — туораахтаах култуура туһунан). ☉ Раньше срока, не дождавшись созревания, еще зеленым (напр., срезать — о зерновой культуре)
Бурдугу күөхтүү быстылар.  Люцерна күөхтүү туһаныллар, эбиэстээҕэр элбэх саахардаах, ол гынан баран күөх эбиэстээҕэр куһаҕаннык сиилэстийэр. САС
Күөхтүү сиэтэргэ анаан хомуллар кукуруза иҥэмтэлээх бэссэстибэлэринэн олус баай, элбэх битэмииннэрдээх буолар. ХКА
2. Куура-хата илигинэ, сүмэһиннээх эрдэҕинэ (хол., мус — от туһунан). ☉ В пору созревания, в соку (напр., сгребать — о свежескошенной траве)
Оту күөхтүү мунньуохха, Ардахтан быыһыы охсуохха. С. Данилов
Туругурдун сыламыран, Сарыал күммүт буһугуран, Мунньулуннун бугулланан, Сыалаах оппут, күөхтүү кууран. А. Абаҕыыныскай

аат.
1. Оҕуруот аһын олордор сир (кирээккэ, тэпилииссэ), оннук хаһаайыстыба. ☉ Огород
Сорох оҕуруот үлэтигэр барар, сорох тыаҕа тахсар, онно дөлүһүөн хомуйар. Н. Заболоцкай
[Варя Чокуурапка:] Үлэҕэ араас тиэхиньикэни туттан, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ, бурдук, оҕуруот сирин кэҥэтиэҥ. С. Ефремов
Оҕолор оҕуруокка кимтэн да итэҕэһэ суох уу кутуохтарын, сыыс от үргүөхтэрин, үүнүүнү хомуйуохтарын сөп. Дьиэ к.
2. кэпс. Тэлгэһэ, олбуор, иһэ. ☉ Огороженный участок земли вокруг жилища, двор
Эргэ, тордоҕура хараарбыт бабаарына дьиэ аан диэки өттө көстөр, тоһоҕо күрүө оҕуруоттаах. П. Ойуунускай
Балаҕан иннигэр сылбах оҕуруот иһигэр үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Остуолбалыы бүтэйдээх Оҕуруоппут иһигэр Унаар түптэ күөдьүйдэ. С. Васильев
◊ Оҕуруот аһа — кирээккэҕэ, тэпилииссэҕэ сылаас кэмҥэ олордуллар сиэнэр үүнээйилэр: оҕурсу, помидор, моркуоп о. д. а. ☉ Овощи
Оҕуруоттарын аһа улаатан туругурда, Сиэмэлэрэ ситэн сириэдийдэ! Саха нар. ыр. III
Ыраастаан, чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэрэн үллүктээ. Амма Аччыгыйа
Биһиги оҕо эрдэхпитинэ хас саас аайы манна тахсан олорор, оҕуруот аһа олордор, оттуур буоларбыт. А. Бэрияк

туохт.
1. Түүнүк буол, түүнүккэ ыллар. ☉ Заплесневеть, покрыться плесенью
Ардахтаах күҥҥэ бугулламмыт эбэтэр кэбиһиллибит от түүнүгүрэр уонна сытыйар. ГМФ ССССС
Үүнээйи хомуллан баран өр хаппакка сыттаҕына күҥкүйэр, түүнүгүрэр. МАА ССКОЭҮү
Халбаһы оҥоһуутугар анаммыт шпик уонна сибиинньэ этэ саһарбыт, сорҕото түүнүгүрбүт. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Ханна да барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ өр олорон түүппэҕир, улугур. ☉ От долгого нахождения, пребывания в одном месте закоснеть, замшеть (о ком-л.)
Көрбөккүн дуо, уолуҥ түүнүгүрээри гынна дии. Баран хамнаннын-имнэннин, дьэгдьийдин. Далан
Наар тордоххо сытан, киһи да түүнүгүрэн бараары гынна. «ХС»
△ Хаалан, умнуллан сүтэн бар. ☉ Устаревать, отживать, блёкнуть
Мин «оҕонньор» диэн буолан хаалбыппын. Аны билигин кимим да сэҥээрбэт Түүнүгүрэ түүппэҕирбит ааппын. С. Данилов
3. көсп. Хараҥар, күлүгүр, өлбөөдүйэ сырдаан көһүн. ☉ Становиться тёмным, темнеть; матово поблёскивать, мерцать сквозь что-л. Туман быыһынан ый түүнүгүрэн көстүбүтэ. «ХС»
Тэйэ турар тыа, уруккутун курдук, сиэрэй буолан көстүбэккэ, баархаттыы түүнүгүрэ харааран көстөрө. Г. Николаева (тылб.)
Ый хайа хараҥа арҕастарын үрдүнэн өлбөөдүйэ үөмэрэ, сулустар тумантан түүнүгүрэн көстөллөрө. Ч. Айтматов (тылб.)

I
аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах, таҥаһы курдары анньан сабы таһаарар үүттээх, уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Игла, иголка (для шитья)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан киҥэнаара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Муҥ сатаатар, этэрбэс тигэр суон иннэ суох буоллаҕа үһү. Болот Боотур
Олорон эрэн иннэбин тоһутан кэбистим. Н. Заболоцкай
2. Араас аналлаах сытыы уһуктаах тимир. ☉ Металлический стержень с заостренным концом различного назначения, игла
Патефон иннэтэ. Укуол иннэтэ.  Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт этэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Сорох мас, үүнээйи мутукчата, хатыыта. ☉ Хвоя (иглообразная листва некоторых деревьев, кустарников)
Онтон харыйа иннэтин илдьэ кэлэн [тоҥсоҕой] хаптаһыны тардыалыы сатаан баран, кыайбакка эмиэ төннөр. Амма Аччыгыйа
Ньимиһэн турбут бэстэр мутуктара, соһуйбуттук кини сирэйин эттииллэрэ, сытыы иннэлэринэн кэйэллэрэ. Н. Заболоцкай
Дөлүһүөн уга баар хатыылаах, Дьөлүтэ кэйэр иннэлээх. Баал Хабырыыс
4. Сорох кыыллар, балыктар, үөннэркөйүүрдэр кытаанах хатыылара. ☉ Твердые, колючие образования, шипы на теле некоторых животных и рыб, иглы (напр., ежа). Дьуос иннэлэрэ. Ыҥырыа иннэтэ
5. көсп. Сытыы уһуктаах, синньээн көстөр туох эмэ. ☉ Остроконечный тонкий предмет или его части; шпиль
Адмиралтейство иннэтэ ыраахтан күн уотугар күлүмүрдүү турар.  Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
♦ Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх көр бэлэс. Иннэ буолан сүппүт - сүтүө суохтаах да сиргэ сүтэн хаалбыт, көстүөхтээх да сиргэ кыайан көстүбэт. ☉ Затеряться так, что невозможно найти, разыскать (букв. как иголка в стогу сена (затеряться))
Иннэ буолан сүппүт инженербит киппэ киэптээх, ходьоҕор уҥуохтаах киһи буолан биэрдэ. С. Федотов. Иннэ буоллаҕай (буолбатах) - ханна барыай, көстүө, баар буолуо. ☉ Не иголка (о том, что сложно, невозможно потерять; найдется, обнаружится обязательно)
[Өлөөнө:] Ол куорат сиргэ көрдүүр киһиҥ аатын билбэт буолан баран, хайдах булуом дии саныыгын? [Солко:] Төһө да куоратын иһин киһи иннэ буолбатах. С. Ефремов. Иннэ кылаанын <да> саҕа - адьас кыра (да). ☉ Ничтожный, совсем маленький, крапинка (букв. словно острие иголки)
Иннэ кылаанын да саҕа Иҥнигэс диэн суох. П. Тобуруокап
Василийга хаһан да иннэ кылаанын саҕа мэҥи түһэриэ суоҕа, кини мэлдьи ыраас буоллун! А. Сыромятникова
Иннэ да кылаанын саҕа Кини көрөр итэҕэһи. Баал Хабырыыс. Иннэни ыйыстыбыт (сиэбит) курдук - олус иинэ хаппыт, синньигэс, уҥуох-тирии киһини этэллэр. ☉ Об очень худом человеке (букв. словно проглотивший иголку)
Иннэни сиэбит курдук синньигэс киһи (өс ном.). Кини хайдах иинэн, иннэни ыйыстыбыт курдук буолан хаалтын көрөөр ээ. Н. Заболоцкай
Кини [бөрө], иннэни сиэбит ыт курдук, уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Кэбиһиилээх оттон (окко) иннэни булартан итэҕэһэ суох (көрдүүр курдук) - олус уустук, бириинчик; киһи эрэ кыайбат (дьыалата, үлэтэ). ☉ Об очень сложном поиске кого-чего-л. (соотв. все равно что искать иголку в стогу сена)
Ону [өйдөөх тылы] хостоон таһааран, арааран ылыы, кэбиһилээх оттон иннэни булартан итэҕэһэ суох уустук дьыала. Н. Лугинов
◊ Иннэнэн эмтээһин көр эмтээһин
Нина Александровна Саха сирин быраастарыттан аан бастакынан иннэнэн эмтээһини баһылаабыт уонна элбэх киһини үтүөрдүбүт невропатолог-быраас. «Кыым»
II
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр туһуламмыт предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательного падежа употребляется при обозначении предмета, в переднюю сторону которого направлено действие (перед, к, в). Кыһыл Ойуун уһуктан, туран уот иннигэр баран аргынньахтаан олорор. П. Ойуунускай
Арай Марисаны икки киһи, икки дабыдалыттан өрө ыйыы соһон, Турахин иннигэр илтилэр. Эрилик Эристиин
2. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, впереди которого совершается действие (перед)
Уот иннигэр Ыстапаанньыйа эмээхсин олорор. Н. Неустроев
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр, үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын илин өттүттэн тахсар, тэйэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар (сэдэхтик тут-лар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, с (от) передней стороны которого исходит действие или удаляется предмет (употр. редко). Аттаахтар бөлөх талах инниттэн тэйэн бардылар. Ыалдьыт уот инниттэн халбарыйан биэрдэ
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын илин өттүнэн буолар, тарҕанар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, по или вдоль передней стороны которого совершается, распространяется действие (по, впереди)
Петя ыскылаат иннинэн тиийэн кэлэр. С. Ефремов
Кымньыыгын уолаттар иннилэринэн кириэс-мараас далбаатаата. Эрилик Эристиин
Муустар улам үллэ анньан, кини иннинэн аалсан устан дагдалдьыһан эрэллэр эбит. Н. Заболоцкай
тюрк. ийне, йиҥне

I
аат.
1. Киһи, харамай, үүнээйи төһө бириэмэ, хас сыл олорбута, үүммүтэ. ☉ Возраст
Дракон маһа сааһынан биэс-алта тыһыынча сылга тиийэр диэн сорох үөрэхтээхтэр этэр эбиттэр. Суорун Омоллоон
Мин икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолта. Эрилик Эристиин
△ Киһи эбэтэр харамай хас сыл олороро, үйэтин уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека или животного. Биһиэхэ билигин киһи сааһа ортотунан сэттэ уонтан лаппа таҕыста
2. Киһи олоҕун хайа эмэ кэмэ. ☉ Какой-л. период жизни человека (напр., о детских годах или годах молодости, старости), годы. Оҕо саас. Эдэр саас. Кырдьар саас. Үлэ сааһа
□ Н.К
Седалищев бэрт эдэр сааһыттан общественнай үлэҕэ кыттыбыта. Софр. Данилов
Кыра оҕо сааспыттан Кырдал күөҕэр хаампытым. П. Тулааһынап
3. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «үйэтигэр, хаһан да»; туохтуур буолбат форматын кытта ситимҥэ: «куруук, үйэтин тухары». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «никогда в жизни»; в сочетании с отрицательной формой глагола: «всегда, всю жизнь (напр., следовать правде)»
[Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Микиитэни аны сааһыгар илдьэ сылдьыа суох буолан баран, Дьөгүөрдээн дьиэтигэр төннөр. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй. Н. Якутскай
Өрүс саллар сааһыгар ылбатах арыыта. Н. Заболоцкай
♦ <Киһи> сааһа сарбыллар кэпс. — туохтан эмэ киһи доруобуйата кэбириир, үйэтэ кылгыыр. ☉ У человека сокращается жизнь под влиянием чего-л. (напр., тяжёлого труда, лишений и т. п.)
Ити курдук иэдээҥҥэ тиэрдэр испиир илиэһэй эбит …… сааһы сарбыйар, үйэни көҕүрэтэр. А. Софронов
Төһөлөөх үөлээннээхтэрбит, сэриигэ, үлэҕэ сиэртибэ буолан, саастара сарбыллыбытай? Н. Лугинов. Саас баттаһа кэпс. — туохха эмэ сөптөөх сааһы аһарбакка, кырдьыах, сааһырыах иннинэ. ☉ Пока возраст позволяет, пока не поздно (делать что-л.). Үрдүк үөрэххэ киһи сааһын баттаһа, эдэригэр үөрэнэрэ ордук. Саас баттыыр (ылар) кэпс. — киһи, сааһа элбээтэҕинэ, кырдьар, мөлтөөн барар. ☉ соотв. годы берут своё
Саас баттаан төҥкөччү туттубут, …… Сөдүөт оҕонньор лөҥкөҥнөөн киирэн кэллэ. М. Попов
Эн биһикки төһө да кырыйдарбыт, төһө да саас ыллар, эр дьон ыралара буоллахпыт дии. «ХС». Сүүс сааскын быһа сиэ кэпс. — олус уһуннук, бүдүгүрэ кырдьыаххар диэри олор. ☉ Жить до глубокой старости. Сүүс сааһын быһа сиэбит оҕонньор
◊ Сааскын сит — оҕо сааскын ааһан, улахан киһи сааһын туол. ☉ Достигать совершеннолетия
Сыгынньах киһилэрэ сааһын саҥа ситэн эрэр оҕочоос эбит. Саха фольк. Ама, кыра, сокуоннай сааһын ситэ илик кыыһы буруйдуу, хаайа сырыттахтарай? Н. Якутскай. Саас ортолоох — эдэр сааһын ааспыт түөрт уончалаах (киһи). ☉ Средних лет (о человеке в возрасте около сорока лет)
«Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой — саас ортотун эрэ ааспыт, …… киппэ көрүҥнээх киһи. И. Никифоров
Муннун анныгар тор курдук хара хойуу бытыктаах, саас ортолоох киһи. Д. Очинскай
II
1. аат. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы дьыл кэмэ (Саха сиригэр кулун тутар саҥатыттан ыам ыйа бараныар диэри). ☉ Весна. Быйыл эрдэ ириэриилээх саас буолла
□ Туманбудул күрэнэн, Тула сандал саас күлэр. Күннүк Уурастыырап
Умнубаппын түөрт уон биэс сыл сааһын, кыайыы күнүн. С. Федотов
2. сыһ. суолт. Кыһыннаах сайын ыккардынааҕы кэмҥэ, сааскы кэмҥэ. ☉ Весной. Саас хаар ууллар, сир хараарар
□ Коля балтыныын саас биирдэ луук үргүү сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт. Баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йаз, тюрк. яз, дьас, жаз ‘весна’
III
аат.
1. Туох эмэ бэйэбэйэтин кытта хатыспат, үчүгэйдик араҥаланар, арахсар курдук оннун булбута. ☉ Укладка чего-л. определённым образом, обеспечивающая отделимость слоёв; пробор (о волосах). Сүүмэх сап сааһа. Бугулламмыт от сааһа. Сааһын буллар. Сааһын алдьатыма
□ Кыыс …… баттаҕа харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан нап-нарыннык, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Бу ньыма сыарҕаҕа тиэйэрдээҕэр быдан дөбөҥ уонна от сааһын адьас үрэйбэт. Л. Габышев
2. Туох эмэ хос-хос утах эбэтэр араҥа буолан үүнүүтэ, хаҥааһына. ☉ Волокнистое или слоистое строение чего-л. (напр., растения). Мас сааһа
□ Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, кини төрдүн сааһа эриллэн долгуннанан хаалар. Суорун Омоллоон
[Кунаах] тэллэй этэ мас сааһынан тарҕанар, маһы алдьатан эмэҕирдэр. КВА Б
3. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «сааһын булларан, орун-оннугар буоларын курдук, ыпсаҕайдык». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение: «аккуратно, ладно (напр., сложить или разобрать что-л.), складно (говорить)». Сааһынан кыстаа. Саастарынан ылан уурталаа
□ Кыһыл тылы сааһынан Кырыытыттан суккуйда. Күннүк Уурастыырап
Били кырааскалаах барьер иһигэр ыйаммыт саһыллары, сааһынан ылан, наар-наар таҥнан бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Этин сааһа аһылынна — көр эт II
Маайа бу сэһэни истэ олорон хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
Дабыыт этин сааһа аһыллан устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур
◊ Эт сааһа — 1) киһи-сүөһү, харамай этэ хос-хос утах, дьураа курдук оҥоһуута. ☉ Волокнисто-слоистое строение тканей тела человека и животных. Тууччах этин сааһа бөдөҥ буолар
□ Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр икки өттүттэн күрэхтэһиилэригэр эрбии биитин, эт сааһын курдук тэбис-тэҥҥэ тардыаластылар. И. Алексеев; 2) киһи этинэн билгэтэ, тугу эмэ (хол., итиини-тымныыны) эбэтэр улахан куттаныыны, иэйиини этинэн билиитэ. ☉ Телесное ощущение человека как реакция на воздействие внешней среды (напр., тепла, холода) или на внутреннее состояние (напр., тревогу, страх)
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. Сэмээр Баһылай
Итини [суругу] ааҕаат, Кириһээн этин сааһа дьар гына түспүтэ. Д. Таас
Муусука дуораана, кинилэр эттэрин сааһынан сайа охсон киирэн, сылааларын, тоҥмуттарын ириэрэр. Г. Колесов; 3) көсп. киһилии сайаҕас өй-санаа, киһилии майгы (үксүн суох диэн тылы кытта төттөрү суолт. тут-лар). ☉ Чуткость, отзывчивость (обычно употр. с отриц. част. суох)
[Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов