Якутские буквы:

Якутский → Якутский

будулун

будулуй диэнтэн бэй., атын
туһ. Уу хараара будулунна. А. Федоров. Ити түүн будуллар буурҕа ортотугар Володя, үүтээнин көрдөөн …… туундара устун көтүтэ сылдьыбыта. А. Сыромятникова
Өртөн ыла сииги билбэтэх уулусса буора, куорат үрдүнэн будуллан, оргуйа турар. Эрилик Эристиин

будул

  1. аат., поэт.
  2. Сырдыгы мэһэйдиир туох эмэ хараҥа бутумах, тумарык. ☉ Какая-л. муть (напр., в виде облака, тумана), нависшая на небе, в воздухе
    Оттон сөмөлүөт ааллара Отой өтөр көппөт буолбут: Дохсун буурҕа, туман будул Дьокуускайы тууйа кууспут. Күннүк Уурастыырап
    2
    көр будулҕан. Суостаах охсуһуу будулугар Сураҕа суох кини сүппүтэ. Сүппүтэ байҕал далайыгар Тааһы бырахпыт кэриэтэ. М. Ефимов
  3. даҕ. суолт. Хойуу туман курдук бутумах, хараҥа. ☉ Мутный, тусклый, как густой туман
    Мин кынаттаах атым көтөр Будул былыт уҥуоругар, Чуордук кистиэ, баҕар, өтөр Ый туналҕан толоонугар. И. Гоголев
    Хапытаал хаайыытыгар Хараҕа аһыллыбатах Хараҥа дьон хараҕар Туох дуоһунас Туора көстүбэтэй? Хайа комиссар Хараҕы аалбатай? Бу будул туман буруо Бука сотору сүтүө. П. Ойуунускай
    △ Бүдүк-бадык, хараҥа. ☉ Сумрачный, малоосвещенный
    Чуоҕур күннээх, чуоҕур ыйдаах, Чуоҕур-буулуур халлааннаах, Муналы будул дойдуга Муна сылдьар курдуга. Күннүк Уурастыырап
    Мин умнуллуоҕум; эн оччоҕо Кэлиэҥ дуо миэхэ, Кэрэ кыыһыам, Ииним буорун үрдүгэр ытыы: «Кини соҕотох миэхэ аныыра, Буурҕа олоҕун будул сырдыгын, Кини миигин таптыыра», — диэн саныы. А. Пушкин (тылб.)

Еще переводы:

ньыҥыл

ньыҥыл (Якутский → Якутский)

көр ньыгыл
Сыраллар төлөнтөн паар көтөҕүллэн, Ньыҥыл олгуйга будулла ытыллар. А. Абаҕыыныскай

дэбиллэҥнээ

дэбиллэҥнээ (Якутский → Якутский)

дэбилий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сороҕор, өрүс кытара, Дэбиллэҥнии будуллар, оччоҕо долгун абара, Очуос тааска охсуллар. И. Эртюков

бурулҕан

бурулҕан (Якутский → Якутский)

аат. Дохсун сүүрүктээх уу эргичийэ, ытылла сытар сирэ (хол., өрүскэ, үрэххэ). ☉ Водоворот
Үөһүнэн эргийэн харбаан тахсаары, Афоня, били ытылла, оргуйа сытар бурулҕаҥҥа тартаран, тула холоруктаан эргийбитинэн барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Урут дириҥ аппа баар сиригэр улахан бурулҕан, уһаат айаҕын курдук аҥайан, халдьыгырыы, бурулуҥнуу сытара көһүннэ. А. Федоров. Чалым уу бастакы тымныыга Тааһыран чакыччы тоҥуоҕа, Бурулҕан ахсынньы да ыйга Бу мөхсө, будулла сытыаҕа. Айталын

эрчим

эрчим (Якутский → Якутский)

аат. Ким, туох эмэ күүһэуоҕа. ☉ Энергия, сила кого-чего-л.
Тайҕа тыа будуллар буурҕата Эйиэхэ эрчими биэрбитэ. Л. Попов
Илиитин эрчиминэн иитиллэн аһаан. ПЭК СЯЯ
Эрбэхпит эрчимэ биллэҕэ (ким тыыннаах хааларын). ПЭК СЯЯ
ср. бур. эршэм ‘энергия, решительность, настойчивость’, монг. эрчим ‘интенсивность’

өйөн

өйөн (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ тайан, сыһын. ☉ Опираться, облокачиваться на кого-что-л., прислоняться к кому-чему-л.. Дьыбаан сыттыгар өйөн. Тайахха өйөнөн тур. Истиэнэҕэ өйөн
□ Баһыахтыыр Балбаара аан холуодатыгар өйөнөн турар Сыллайга эргиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Түннүк сэҥийэтигэр өйөнөн, Маша түҥнэри хайыһан турара. А. Сыромятникова
Өкүүсэ дьиэ ортотугар үрдүк олох маска өйөнөн, бу туох буолан эрэрин таба өйдөөбөтөх киһилии, соҥуйан турар. Эрилик Эристиин
Өлүөнэ өрүһү таҥнары өҥөйөн Өрүтэ будуллар долгунун көрбүтүм. Будьурхай баттахтаах үөттэргэ өйөнөн Буурҕалаах түүннэри мин эмиэ өйдүүрүм. П. Тулааһынап
2. көсп. Кимтэн эмэ туох эмэ көмөнү, өйөбүлү ыл; туохха эмэ тирэҕир. ☉ Получить поддержку от кого-чего-л.; опираться на что-л. (напр., на решение собрания). Мунньах уурааҕар өйөн
□ Кинилэр ыҥырыылара киэҥник өйөннө. «ЭК»
Бачыым өйөннө. «Кыым»
уйг. сүйэнмэк, кирг. сүйөн

бурулаа

бурулаа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник олус улахана суохтук сыыгынаа, тыаһаа (утуйа сытар киһи муннун тыаһын туһунан). ☉ Сопеть, тихо посапывать (о спящем человеке)
Күнүскү бүтэн, Көр, күүгээн сүтэн, Дьон муннун тыаһа Бурулаан барда. Күннүк Уурастыырап
Ыстапаан кырдьык сылайбыт этэ. Сытаат, халтаһалара силимнэһэн, мунна бурулаабытынан барбыта. И. Никифоров
Саҥата суох аһаатын, Уол утуйа сытаатын, Арай мунна бурулуур, Арай чуумпу чуҥунуур. П. Тобуруокап
2. Тыаһаан-ууһаан, чарылаан-барылаан уһун (түргэн сүүрүктээх үрүйэ, үрэх туһунан этэргэ). ☉ Журчать, шуметь (о ручьях, речках)
Түмэрээт, дьүкүрээт сирдэрбэр Түҥкэрээт түбэтин түгэҕэр Булууһум муустара будуллан, Буорунан бурулуу тэбиннэ. П. Ойуунускай
Өргө ууллубат түөһүнэн Өрөһө мууспут сыппыта, Тиэрэк кинини аннынан бурулуура, Куораҕай иэнин таһыйан курулуура. А. Пушкин (тылб.)

баал

баал (Якутский → Якутский)

I
а а т.
1. Муораҕа, өрүскэ улахан, күүстээх балкыыр, долгун. ☉ Очень высокая, сильная волна, вал
Бар дьон күүһэ байҕал баалын курдук (өс ном.). Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Билэҕиэн, сүүсчэкэ сыллаахха Ол поэт [Пушкин] эйигин туойбутун, Будуллар долгуйар бааллаахха Муораҕын өҥөйөн турбутун? Күннүк Уурастыырап
2. көсп., поэт. Туох эмэ күүрээнэ, түллүүтэ. ☉ Приподнятость, пафос чего-л.
Халаан ууга маарыннаах, Хааччахтарын бурайан, Халыҥ мууһун уһааран, Олох баала уһунна. Эллэй
Аламай күн далбар баалыгар Аан бастаан сүрэхпэр имнэммит Эн ити кистэлэҥ тапталгын Эппитэ миэхэ биир хахыйах. Күннүк Уурастыырап
Дорҕоон айан суолугар, Доҕоор, бардым ыраата. Үөрэх, үлэ баалыгар Үйэм миигин ыҥырда. «ХС»
Сүрэҕи уот маннык кууһарын Урут билбэтэх баҕайым: Мин бэйэм кинини быыһаары Тимирдим таптал баалыгар. М. Джалиль (тылб.). Тэҥн. балхаан
II
аат. Туох эмэ ситиһии сыыппаранан сыаната (хол., үөрэх). ☉ Цифровая оценка каких-л. успехов, балл (напр., в школьном обучении)
1969 сыл түмүгүнэн сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ, бөһүөлэги култуурунай көрүҥнээһиҥҥэ, кинигэни атыылааһыҥҥа Баайаҕа сэбиэтэ сэттэ баалынан кыайыылаах таҕыста. ПДН ТБКЭ
Бастакы мүнүүтэҕэ Виктор Михайлов өҥүс бастан ылсыһа сылдьан, киһитин булгу эрийэн түһэрэн икки баалы ылла. Хапсаҕай
Быйыл университекка баала хапсымына киирбэккэ төннүбүт да, санаммытын ситиһэр оҕо буолуо. Софр. Данилов
III
аат. Үҥкүүлээх, көрдөөхнардаах оонньуу киэһэтэ. ☉ Большой танцевальный вечер, бал
Уулусса устун ат туйаҕын тыаһа быстыбакка, ким эрэ саппыкылаах атаҕынан атыыһыт баалыгар үҥкүүлээн эрэрин курдук, батыгырыыр. Эрилик Эристиин
Оһуохайбыт баалыгар Оҕонньордуун кэллиннэр, Эһиэхэйбит эҥээригэр Эмээхсинниин киирдиннэр! С. Васильев
IV
аат., тех. Массыына эргитэн хамсатар сүрүн чааһа. ☉ Стержень, вращающийся в опорах и передающий движение другим частям механизма, вал
Эргэрбит, элэйбит хайа эмэ гаайканы эбэтэр биинтэни, алдьаммыт баалы уларытарга омук сириттэн саппаас чаастары суруйан аҕаллахха, оччоҕо эрэ сатанара. БИД
Кыһыл төлөн саба кууһар Тааҥка тимир баалын. Баал Хабырыыс

үөт

үөт (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Саҥар (өтөнү этэргэ). ☉ Ворковать (о диких голубях)
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Сайыҥҥы күөх сарсыарда Куула аайы кэҕэ этэр, Суон үөттэргэ өтөн үөтэр. И. Гоголев. Үрэх түбэтин диэкиттэн өтөн үөтэр бүтэҥи куолаһа ортолуу тардан иһэн бөтө бэрдэрэр. В. Фёдоров
2. кэпс. Ааспыты, былыр үйэтээҕини аҕын, саҥалыы эргитэн кэпсэт. ☉ Ворошить прошлое
Үтүөнү оҥорор үчүгэйин Үлүһүйэн туран үөтүө. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр, өбүгэлэрин үөтэ-үөтэ, аһаан-сиэн тунайдаан испиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Өр да өр олорон чэйдиэхпит, Үгүһү, быданы үөтэммит. Урсун
3. эргэр. Урут өлбүт өбүгэлэр үөрдэрин (дууһаларын, куттарын) ыҥырдаҕым диэн кинилэр ааттарын ааттаа (ордук ойууҥҥа, удаҕаҥҥа тут-лар). ☉ Заклинать именем предков, взывать к предкам, духам (о шамане). Туох диэн эттэ диэтэххинэ, Үөһээ дойдуга үүрүллэр күммэр Үөтэр күнүм буолла. Саха фольк. Тоҕус улуу Ойуун киһи Туойан чопчуруйдулар, Кыыран чыҥыйдылар, Алҕаан аарыгырдылар, Кэнийэн киирдилэр, Үөтэн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Үөһээ уолун Өлөрө охсон, Аҕаскын Айыы Дьаргыл удаҕаны ыҥыран, Үөтэн, алҕатан Үөһээ дойдуга Үтэттэрэн кэбис! С. Васильев
ср. др.-тюрк. өгүт ‘восхвалять’, др.- тюрк., тюрк. өт ‘петь; издавать звуки’
II
аат. Имигэс лабаалардаах, синньигэс сэбирдэхтэрдээх, сутука хатырыктаах мас эбэтэр сэппэрээк. ☉ Кустарник или дерево с гибкими ветвями и узкими листьями, ива
Тыа саҕатынааҕы үөттэр быыстарынан туох эрэ суола орҕочуйан барбыт. Амма Аччыгыйа. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыгырайа устар. П. Аввакумов
Өлүөнэ өрүһү таҥнары өҥөйөн Өрүтэ будуллар долгунун көрбүтүм. Будьурхай баттахтаах үөттэргэ өйөнөн Буурҕалаах түүннэри мин эмиэ өйдүүрүм. П. Тулааһынап
◊ Үөт чыычааҕа көр чыычаах
Ити күөлгэ иэҕэйэ үүммүт иирэҕэ, үөт чыычаахтара бырдаҕы ытыра-ытыра эккирэтиһэ оонньууллар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк., тюрк. сөгүт ‘дерево; ива’

будулуйбахтаа

будулуйбахтаа (Якутский → Якутский)

будулуй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Көстөкүүн чэйэ оргуйан өрүтэ будулуйбахтаата. «Кыым»

балаһа

балаһа (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Тугунан эмэ уратыланан саҕаланан барар сир (хол., туундара). ☉ Географическая зона (напр., тундра)
    [ССРС] хоту диэки өттүгэр ойуур тыата суох, муохтарынан, лабыкталарынан бүрүллүбүт уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. ИИФ ИДЫК
    Монголия территориятынан ирбэт тоҥ балаһата ааһар. «ХС»
    Орто Азияҕа, Кавказка, Хара буордаах балаһаҕа, Казахстаҥҥа эҥин хайа чыпчаалын, өрүстэр, үрэхтэр бастарын «баш» диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
    △ Биир күдьүс наарданан көстөр кэрискэлэр (хол., хайалар, тыалар кэккэлэрэ). ☉ Отдельный протяженный участок чего-л. (напр., лесов, гор)
    Тыа балаһалара үүнэн улаатан барбыттарын кэнниттэн Иван бөһүөлэги көҕөрдүүгэ ылсыспыта. «Кыым»
    Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
    Уолбас алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
    Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
  3. көсп. Туох эмэ намырыы-намырыы күрүс-күрүс күүһүрэн кэлиитэ (хол., тыал). ☉ Периодическое, кратковременное усиление чего-л. (напр., ветра)
    Сиккиэр тыал балаһата сирдьигинэччи үрэн ааспыта. И. Федосеев
    Чэбдик салгын балаһата өрө тарааммыт хара баттахпын үрэллэҥнэтэн ааһар. П. Аввакумов
    Буруо былыт суола өһөҕүрэ устара. Тыал оҕустаҕына быыл былаастаах ип-итии ол буруо балаһата үрдүлэринэн ааһара. Д. Кустуров
  4. көсп. Туох эмэ уратылаах бэлиэ кэм. ☉ Промежуток времени, отличающийся чем-л. значительным
    Петербурга буолбут стачкалар Россия историятыгар саҥа балаһаны – народнай революция бэлэмнэниитин балаһатын аспыттара. «Ленин с.». Биһиги иннибитигэр олох ордук үрдүк дьулуурдаах, киэҥ далааһыннаах саҥа балаһата арыллан эрэр! А. Бэрияк
  5. авиа. Сөмөлүөт түһэригэр, көтөрүгэр анал оҥоһуулаах площадка. ☉ Полоса взлета и посадки на аэродроме
    Сайын устата уопуттаах бульдозеристар сөмөлүөтү көтүтэр-түһэрэр саҥа балаһаны астардылар, дэхсилээтилэр. «ХС»
    Бэкээ оҕонньор түннүгүнэн кыыһа тахсан сөмөлүөт түһэр балаһатын диэки сүүрэрин сайыһа көрөн хаалла. «ХС»
  6. полигр. Бэчээттэммит биир страница. ☉ Страница в печатном издании, полоса
    Хаһыат биир нүөмэрэ оҥоһулларыгар аҕыс сүүс тыһыынча буукубаны талыахха наада. Олор наардаһан устуруокалар, холуоҥкалар, балаһалар буолан дыргыһаллар. «Кыым»
    Биирдэ кини миэхэ фестиваль күннэригэр тахсыбыт «Узбекистан комсомолеһа» хаһыат төрдүс балаһатын ыйан көрдөрбүтэ. И. Федосеев
    Кэнники кэмҥэ хаһыат тыа сирин маяктара бэртээхэй бачыымнарын көрдөрүүгэ бүтүн балаһалары биэрдэ. «Кыым»
  7. даҕ. суолт. Биир күдьүс, кэлим. ☉ Полосной, сплошной
    Бу нэлэһийэр киэҥ куйаар мууһа-хаара Хотугу Муус Кудулу Байҕалга устуоҕа, оччоҕо манна дорҕоонноох долгуннар кэтит балаһа халҕаһалара будулла оргуйуо. «ХС»
    Муус будулҕан байҕал Анныттан аймаһыйда, Хаан балаһа бааллара Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
    Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа алкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев
    Сарсын-сарсын сарсыарда Маҥан сарыал күннэрбит Балаһа Сибиир үрдүнэн Банаарданан көстүүтэ, Маайбыт күнэ үүнээхтээн Бастыҥ үөрүү барҕарыа. Е. Иванова
    ◊ Балаһа долгун – күрүс-күрүс биэрэккэ охсуллар күүстээх, кэтит долгун. ☉ Бьющие о берег сильные, большие волны
    Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
    Үргүбүт үөр сылгылыы Үрэллэ, аймана сырсар Үллэр балаһа долгуннаах Үлүскэннээх долгун сүүрүктээх Үс үөстээх Өлүөхүмэлиир эбэккэм! С. Васильев
    Балаһа долгун борохуоту баарсаҕа сыҕайар, баарса түү мээчиктии тэйээт, борохуот ойоҕоһугар охсуллар. Н. Абыйчанин. Балаһа тимир – металл (ылтаһын) эллэммит кэрчигэ. ☉ Пластинка кованого железа
    Баабый тутуулаахтар Балаһа тимир күрдьэҕинэн Бугул-бугул саҕа Буору күрдьэн муспуттар. С. Васильев
    Барҕа баһыыба, эйиэхэ, Балаһа тимир куйахтаах, Бастыҥ-мааны метро! С. Васильев. Балаһа тыал – кылгас кэмҥэ олус күүһүрэн ылар тыал. ☉ Кратковременный порыв сильного ветра, шквал
    Привалов төлөпүөнүнэн генералы кытта кэпсэтэ олордоҕуна күүстээх балаһа тыал түһэр. Н. Якутскай
    Арҕааттан күрүскүрүс балаһа тыал үрэр. «Кыым»
    Күүстээх балаһа тыал түһэн дэриэбинэ уулуссаларын буорун-сыыһын өрүкүтэр. «ХС». Балаһа уот – күүстээх сэриини (хол., олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһууларын) ойуулааһын. ☉ Шквал огня в сражениях (напр., в олонхо между богатырями)
    Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
    Онтон Улуу нуучча Уордаах орудиета Уулбут болгуонан уһуутаата, Балаһа уотунан тибииртээтэ. С. Васильев