калёное железо; сталь; булат; укулаат тимир болот стальной меч.

көбүт 1–4 диэнтэн бэй
туһ. Уоһун тэтэртэ, кыламанын кытаахтаталаата, хааһын көбүтүннэ. Л. Попов
Булат Сергеевич, сыттыгын көбүтүнэн баран, кырабаатыгар наҕылыччы сытан кэбиһэр. С. Никифоров
Таҥараны күүскэ итэҕэйэр санаатын көбүтүнэ сатаата. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ болҕомтоҕун хатаа, сэҥээр, тартар. ☉ Интересоваться, заинтересоваться кем-чем-л.
Улуу суруйааччы саха норуотун үгүс үйэлэр усталарыгар сайыннарбыт тылынан уус-уран айымньытын эмиэ бэркэ интэриэһиргиирэ. Софр. Данилов
Сережа, эйигин кыргыттар олус интэриэһиргииллэр ээ. Н. Лугинов
[Булат:] Куттаныма, сэлиэдэбэтэл эйигинэн өссө интэриэһиргии илик. И. Гоголев

сыһ. Модьу, күүстээх куоласкынан кытаанахтык, быһыта баттаталаан (саҥар). ☉ Низким, ровным и сильным голосом, отрывисто, внушительно, членораздельно, весомо (говорить)
[Судьуйа:] «Сокуон быһыытынан эһиги арахсаҕыт. Ойоҕуҥ чааһын арааран биэр», — диэтэ, көннөрү саҥарар куолаһын уларытан, сөҥ-сөҥнүк. А. Софронов
Ботурин бытааннык туран кэлбитэ, аа-дьуо сөҥ-сөҥнүк саҥарталаан барбыта. В. Яковлев
Булат Сергеевич сөҥ-сөҥнүк саҥаран баран, киэр хайыһан кэбистэ. С. Никифоров

аат.
1. Киһи олоҕу көрүүтүн сүрүн бириинсибэ өйүгэрсанаатыгар көстөр өйдөбүлэ уонна онно кини сыһыана. ☉ Идея (форма постижения в мысли явлений действительности)
Гуманизм идеятын, бөлүһүөпүйэтин кытта нуучча норуота бу күн сиригэр төрүт бииргэ төрөөбүт курдук. Суорун Омоллоон
Марксизмленинизм идеяларын тарҕаппыттара. ОГГ ТЛ-8
2. Туох эмэ ис хоһоонун биэрэр сүрүн санаа. ☉ Идея (основная мысль, определяющая содержание чего-л.)
Оччоҕо ырыабыт иитэ-саҕата суох буолан хаалар, сүрүн идеята суох, суолтата суох, аналлаах сүрүн наадата суох буолан хаалар. П. Ойуунускай
Туох ханнык иннинэ, ыҥырыы сүрүн идеята оробуочайдар ортолоругар киэҥник сырдатылынна. «Кыым»
3. Санаа, өй уган биэрии; былаан. ☉ Идея (мысль, замысел, план)
[Булат:] Мэндэ биһиэхэ үчүгэй сюрприһы бэлэмнээбит. [Мэндэ:] Оксана идеята. И. Гоголев
Эн эппит идеяларыҥ, онтон да атыттар миэхэ эмиэ оруобуна үс сыллааҕыта, саҥа үлэлээн истэхпинэ кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
Табаарыс Кылбановскай биир эмэ оригинальнай идеяны дуу, методиканы дуу эппитин биһиги билбэппит. В. Яковлев
Кини Дьөгүөссэ идеятыгар хайыы-үйэ сайдыы суолун хараҕынан көрөргө, кулгааҕынан истэргэ, этинэн-хаанынан билэргэ дылы буолбута. «ХС»

I
1. аат. Эллэммит, хатарыллыбыт тимир бастыҥа, ыстаал бастыҥ суорда. ☉ Калёное железо, сталь, булат
Дугуй илбис дуксуйан Дуктуруйбутунан кэлэр Отут болуо укулаатынан Омноон-домноон оҥоһуллубут [быһыйа]. П. Ойуунускай
Мастан чиргэлин-киилин биһирээбит, Тимиртэн хатан укулаатын хайҕаабыт. Күннүк Уурастыырап
Оччо хатан укулааттан оҥоһуллубут саабын, Байбал маска булгу охсон, мэлиппитим. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Эллэммит, хатарыллыбыт тимиртэн, ыстаалтан оҥоһуллубут, уһаарыллыбыт. ☉ Закалённый, плавленый из железа, стали, стальной
Сахам сытыы быһыччата, Сахам укулаат быһаҕа. С. Данилов
Улуу бухатыыр Уҥа илиитинэн Умсары тайахтаммыт этэ Укулаат батыйаны. С. Тарасов
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, Отчукка — укулаат хотуура, Көрбөккө — кыраҕы хараҕа, Көппөккө — мохсоҕол кыната! П. Тобуруокап
◊ Укулаат таас уостаах фольк. — олоҥхоҕо саха кыыһын эбэтэр бухатыырын дьүһүнүн (уоһун) ойуулуурга туттуллар уларыйбат эпиитэт. ☉ Один из постоянных эпитетов олонхо, описывающий красоту девушки или богатыря (букв. с губами, подобными полированному, шлифованному камню)
[Куллуруускай бухатыыр] укулаат таас уостаах, уон кириэстээх манньыаты кэккэлэччи туппут курдук сандаҥа маҥан тиистээх [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
Көрдөҕүнэ — дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх …… түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо буолан олорор. Саха фольк. Укулаат таас курдук уостаах, Чочу таас курдук муруннаах. Д. Говоров. Укулаат тимир — үс илии халыҥнаах, соччо кэтиттээх буруус тимир. ☉ Брусковое железо толщиной и шириной в три пальца
Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
Ол төлөн кутаалыыр суоһугар Укулаат тимирдэр ууллаллар. Л. Попов
Мантыҥ [хотуур] ураты укулаат тимиртэн охсуллубут эбээт, ханнык да тааһынан сотон бааһырдыаҥ суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)
русск. уклад ‘сталь, которой укладывают или наваривают лёза столярных и других орудий’
II
аат. Туох эмэ (хол., олох) тутула, туруга, майгыта. ☉ Состояние чего-л., образ жизни, уклад
Онон икки аҥаар тыһыынча сыл устатыгар түүрдүү тыллаах омуктар олохторун укулаата олоччу уларыйбатаҕа. Б. Павлов
Төһө да ороскуоттаах буоллар, уруккулуу укулааттаах оскуолаларын тутан олороллор. Венера
Алаас сир оҕото олорор укулаата туспа, тайҕа оҕото сыһыы оҕотуттан туттардыынхаптардыын атын. А-ИНА ДьБО

1. даҕ.
2. итэҕ. Таҥара быһыыта быһыылаах, муҥура суох үрдүк сырдык күүстээх. ☉ Божественный, наделённый божественной благодатью, силой, святой. Сибэтиэй таҥара. Сибэтиэй тыын
   □ Эбэтэр үөһэттэн сибэтиэй таҥара илэ түһэн оҕобун тилиннэрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Киһилии этэ-хаана суох, айыыны-хараны билбэт, аҥаардас сибэтиэй тыыннарынан олохсуйбут биибилийэҕэ кэпсэнэр дьикти ырай киһи тэһийбэт дойдута эбит. Н. Заболоцкай
   △ Таҥара курдук сырдык күүстэммит. ☉ Освящённый, наделённый божественностью, божественной благодатью. Сибэтиэй евангелие
   □ Таҥара дьиэтин тэрэпиэһинньигэ Александр преподобнай сибэтиэй күлүгүн ыйан көрдөрбүтэ. Н. Якутскай
   Бачча ньаалбааны тобус-толору кыпкыра алтан кириэстэрдээх. «Абыралгыт бу сибэтиэй кириэскэ баар», — диир. Суорун Омоллоон
3. көсп., кэпс. Киһи сүгүрүйэн туран ытыктыыр, үрдүк сырдык иэйиилээх; ытык. ☉ Освящённый высоким чувством, самый светлый и глубоко чтимый
   Сэттэ иилээх-саҕалаах Сибэтиэй ийэ дойдубут Сиҥнэстиэҕэ дэһэҥҥит Сэлэ иһиттэн тахсымаҥ! Сиҥнэстиэҕин иннигэр Сибэкки ньүөссүн кырыһынан Ситэриилээх дэһэллэр. С. Васильев
   Кеша олоҕун аргыһынан талбыт киһитэ Вера эмиэ кини курдук сир үрдүгэр саамай сибэтиэй идэлээх — эмчит. «Кыым»
   Бу аан дойдуга дьахтар тапталыттан ордук сибэтиэй, кэрэ туох да суох. А. Куприн (тылб.)
   Мин күндү ийэлэрим сибэтиэй ытыстара олох киэҥ хонуутугар кэскиллээҕи ыспыттара. Р. Гамзатов (тылб.)
   △ Улахан харыстаах, күндү, ытык. ☉ Оберегаемый человеком как самое светлое, священный (напр., об образе человека)
   [Күөх Көппө:] Оттон киһи сибэтиэй мөссүөнүн алдьатан көрдүн эрэ. Суорун Омоллоон
4. көсп., кэпс. Туох да айыыта-харата суох, толору ыраас. ☉ Нравственно чистый, безгрешный, благородный
   [Хряк:] Чепуха! Сиргэ сибэтиэй кыыс суох! [Булат:] Бааллар! Манна үлэлиир саха кыргыттара Үксүлэрэ олус сэмэйдэр, ыраастар, Башкир кыргыттарын курдуктар. И. Гоголев
5. аат суолт., итэҕ. Христианнар өйдөбүллэринэн, олоҕун таҥара, таҥара дьиэтин тустарыгар олорбут уонна өлөн баран үөһэ тахсан таҥараһыттары араҥаччылааччы буолбут киһи. ☉ По понятиям христиан, человек, проведший жизнь в служении богу и церкви и после смерти признанный небесным покровителем верующих, святой
   Биллэрин курдук, оннооҕор улуукан сибэтиэйдэр уонна бороруоктар бар дьон олоҕуттан букатыннаахтык тэйэллэрэ кэбэҕэстик ситиһиллибэт этэ. Индия к. Таҥара дьиэтин хадаҕалыыр тойотторбут биһигини сибэтиэй буолар иһин аҥаарбыт хайдыар, быһаҕаспыт быстыар диэри айыка диэбэппитигэр сүбэлииллэр. Эрилик Эристиин
   Константин төһө да аһынар сүрэҕэ суох, итиэннэ уодаһыннаах импэрээтэр буолбутун иһин, таҥара дьиэтэ кинини сибэтиэйинэн биллэрбитэ. КФП БАаДИ
   ◊ Сибэтиэй буор фольк., кэпс. — күн сирэ, аан дойду. ☉ Подсолнечный мир, земля как место обитания людей
   Сибэтиэй буорум улаҕаа өттүнэн [Сырдык күнүм] урбайа киирдэ. Саха нар. ыр. I
   [Баай Байбал:] Сырдык дууһабыттан арахсыахпар диэри, бу сибэтиэй буор сирбиттэн уларыйыахпар диэри таҥара биэрбит аһыыр аһым, таҥнар таҥаһым баар. П. Ойуунускай

1. аат.
2. Киһи, сүөһү, кыыл этин-сиинин тутар муос курдук кытаанах үөскээһин, дьардьама тутула. ☉ Кость
   Күүдээх хомурҕанын уҥуоҕун чооруос тосту тоҥсуйбут. Амма Аччыгыйа
   «Ити уҥуохтаргын, кинээс, бэйэҥ көмүллээ», — Дьөгүөрүскэ уол хотуурун отунан эрийэн барда. М. Доҕордуурап
   Ыстапааҥка уот иннигэр олорон сылгы уҥуоҕун тиниктиир, хаҥас ороҥҥо дьон утуйа сыталлар. А. Софронов
3. Киһи өлүгэ; өлүгүн кырамтата. ☉ Останки; прах; тело (умершего). Өлүөхсүт уҥуоҕа
   □ Таҥараһыт Ылдьаа эһэтин уҥуоҕун араҥастан түһэрэн, буорга көмнөрбүт. Л. Попов
   Аан Арбай диэн ойуун үөскээн, удаҕан уҥуоҕун алгыс алҕаан, кэрэх анныгар көмпүтэ үһү диэн кэпсээн кырдьык буолан таҕыста. М. Доҕордуурап
4. Өлбүт киһи көмүллүбүт сирэ. ☉ Могила
   Биһиги аҕабыт уҥуоҕар тиийэн кэлбиппит. Далан
   Алгыс ийэтин уҥуоҕун үрдүгэр сытар чугуун билиитэни харыстаабыттыы ытыһын тилэҕинэн имэрийбитэ. П. Тобуруокап
   Уҥуоҕун үрдүгэр тулаайах остуолба туруорбуттара. И. Сосин
   Мин эһэм уҥуоҕар иэҕэйбит талах үүнэн арбаллан тахсыбыт этэ. В. Гаврильева
5. Киһи-сүөһү турдаҕына үрдүгэ. ☉ Размеры человека или животного в высоту, рост. Уҥуоҕунан орто киһи
   □ Бириискэҕэ бараллаата саастаах уолаттар бары киниттэн уҥуохтарынан улахаттар. Н. Якутскай
   Күөн көрсөөччү кылгас модьу атахтардаах, уһун систээх, уҥуоҕунан намыһах хара маҥаас оҕус этэ. Далан
   Билигин уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан саамай түргэннэрэ Буурҕаһыт [ат аата] баар. Эрилик Эристиин
6. Ханнык эмэ тутуу баҕаналара, өһүөтэ. ☉ Остов, каркас какого-л. строения
   Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан. Саха фольк. Дьон көрбөтүгэр үрүсээгин илдьэн эргэ хотон уҥуоҕар кистээн кэбиспитэ. В. Яковлев
   Хотон уҥуоҕун сорох дьон саас көтөҕөллөрө. А-ИМН ОЫЭБЫ
7. Ханнык эмэ фрукта кытаанах хахтаах сиэмэтэ. ☉ Косточка (напр., сливы). Вишня уҥуоҕа. Слива уҥуоҕа
8. даҕ. суолт. Уҥуохтара көстө сылдьар, ырыган. ☉ Костлявый, худой
   «Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары олорон. Амма Аччыгыйа
   Бытыгырас мырчыстаҕас хара сирэйдээх, уҥуох илиилээх, хатыҥыр, намыһах эмээхсини кытта Симон илии тутуһуннарда. Л. Попов
   Оҕонньор уҥуох түөһүттэн бүүрэ харбаан ылла. «ХС»
   ♦ Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх көр алтан
   Көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, алтан уҥуоҕун араҥастаан, кириэһин килбэтиэхпит, чардаатын сандаардыахпыт этэ. П. Ойуунускай
   Кус уҥуоҕун уҥуохтанар көр кус I. Кус уҥуоҕа уҥуохтаммыта, хохту хараҕа харахтаммыта. Н. Якутскай
   Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут көр ойоҕос. Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай
   Өттүгүн (уҥуоҕун) үлтү (тосту) түһэ сыста (эрэ түспэтэ) көр өттүк. Эмээхсин өһүргэнэн уҥуоҕун тосту түһэ сыста. Саар тэгил <уҥуохтаах> көр саар IV. Кини санаатын сэрэйбит курдук, аттыгар турар кэтит сарыннаах, саар тэгил уҥуохтаах киһи көхсүн этиппитэ. И. Гоголев
   Саша саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах …… эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай. Уҥуоҕа биллэр — орто эмиһи аннынан, ырыганы үрдүнэн, миинэ барар эттээх (ынах, сылгы сүөһү көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэ). ☉ Не очень жирный (о степени тучности и истощённости рогатого и конного скота — букв. кости заметны). Быйылгы идэһэбит уҥуоҕа биллэр тыһаҕас. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар — илиитэ-атаҕа салыбырыыр, уҥуоҕа хамсыыр (хол., наһаа куттанан, долгуйан, кыыһыран, үөрэн). ☉ Поджилки трясутся у кого-л. (от страха, волнения, злобы, радости)
   Маайа эмээхсини көрөөт, уҥуохтара босхо барыар диэри куттанар. Н. Якутскай
   [Марыына] ытыыр, хаһыытыыр, уҥуоҕа халыр босхо барар. Эрилик Эристиин. Уҥуоҕа куодаһына суох киһи — сайаҕаһа, аламаҕайа суох киһи. ☉ Неотзывчивый, чёрствый человек. Уҥуоҕа куодаһына суох дьон баар буолааччылар. Уҥуоҕа кыйыттар — туохтан эмэ олус куттанар, дьаарханар. ☉ Страшиться, бояться чего-л. (букв. у него ломит кости)
   Бу киһи хаһан сылдьыбытын Болугур дьэ өйдүү биэрэр, эт этэ салаһар, куйахата ытырбахтыыр, уҥуоҕа кыйыттар. Н. Якутскай
   Лука Иванов илиитэ былаат курдук босхо барбытын билэн Ананий уҥуоҕа кыйытынна. М. Доҕордуурап
   Оһоллоох болотторун Уһуктуур омуннарыттан Уҥуохтарым кыйытынна. С. Зверев. Уҥуоҕа кытаат- та — эт-хаан өттүнэн ситтэ-хотто, эр хаанын тутта. ☉ Физически окрепнуть, возмужать
   [Аан Далбар — Нүһэр Дархаҥҥа:] Оҕобун уҥуоҕа кытаата илик диэн Бэйэҥ эппитиҥ буолбат дуо? И. Гоголев
   «Ол соҕотохпут сыыһын, Саасабытын, хоргутуннарбакка, уҥуоҕа кытаатыар диэри этэҥҥэ сылдьан, үөрэнэрин тэрийиэ этибит», — Лөкүөрүйэ салгыы этэ олордо. М. Доҕордуурап. Уҥуоҕа кычыгыланар — ис-иһиттэн туохха эмэ аһара умсугуйар, талаһар, баҕарар. ☉ Иметь сильное желание, внутреннее влечение, жаждать чего-л. (букв. кости его чешутся)
   Тыына кылгаата, уҥуохтара кычыгыланна, этэ умайда, …… бэлэһэ куурда. П. Ойуунускай. Уҥуоҕа суох саҥарар — түргэнник уонна чуолкайа суохтук саҥарар. ☉ Говорить нечленораздельно и быстро
   [Дьэргэ] уҥуоҕа суох биир күрүс саҥаран ньуллугураабытынан барда. Болот Боотур
   Уҥуоҕа суох соҕустук саҥардар даҕаны, лоп-бааччы кэпсиирэ-ипсиирэ, ардыгар көрүдьүөстээх соҕуһу этэттиирэ. ССХУо
   Сорох оҕо бу сааһыгар уҥуоҕа суох саҥарар, ыарахан тыллары этэригэр тыла өҕүллүбэт. КИИ ОЧСҮөГ. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар көр ааҕылын. Сүтэн баран көстүбүт ыппыт аччыктаан уҥуоҕа ааҕыллар буолбут этэ. Уҥуоҕа (тэллэҕэ) салыбырыыр көр салыбыраа. Уол куттанан уҥуоҕа салыбырыыр. Уҥуоҕа уулбут — сэниэтэ суох буолбут. ☉ Чувствовать слабость, вялость, размориться (букв. кости его растаяли)
   Ыт иһэ тэскэйиэр диэри аһаат, уҥуоҕа ууллан күлүккэ утуйан хаалла. И. Гоголев
   Киэһэ собо сиэбит киһи уҥуоҕа ууллар. Хомус Уйбаан. Дьоннор уҥуохтара ууллан, тууйуллубут-бобуллубут курдук этилэрэ. Л. Островер (тылб.). Уҥуоҕа хамсаата — олус күүскэ долгуйда; олус куттанна. ☉ Испытывать сильное волнение от каких-л. переживаний; испытывать страх, боязнь
   [Булат:] Тоҕо төттөрү түстүҥ? Уҥуоҕуҥ хамсаата дуо? И. Гоголев
   «Тукаларыам, баһыыбаларыҥ», — диэн оҕонньор үөрүүтүттэн уҥуоҕа хамсаан сыыһа-халты харбыалаһан ылар. Эрилик Эристиин
   Долгуйарыттан, куттанарыттан уҥуоҕа хамсыыр. «ХС». Уҥуоҕа хамсыар диэри — аһара күүскэ (үөр, куттан). ☉ До крайней степени, сильно (радоваться, пугаться). Оҕо эмискэ ыт үрбүтүгэр уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Уҥуоҕун көтөх — кими эмэ ытыктаан, кэриэстээн көмп. ☉ Хоронить кого-л. с почестями, уважительно (букв. кости его поднимать)
   Эһэҥ бокуонньук этэр буолара, бу кыра уолгуттан үчүгэй киһи тахсыа, уҥуоххун кини көтөҕүө диэн. А. Софронов. Уҥуоҕун үлтү оҕустарбыт — утуктаа, утуйар курдук туруктан, утуйуоххун баҕар. ☉ Быть сонливым, вялым, разомлеть (букв. кости его раздроблены)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун үлтү оҕустардаҕа, дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Биһиги хонтуора аһара сылаас дьиэтигэр уҥуохпутун үлтү оҕустаран, олорбутунан утуйан хаалаары биир сор. В. Титов
   Уҥуоҕун тут көр тут I. Өлбүтүн кэннэ онно чугас уҥуоҕун туппуттара үһү эрэ диэн буолара. Саха фольк. 1943 — 1944 үөрэх сылыгар ийэбэр уҥуох тутаммын үөрэммэтэҕим. Б. Павлов
   Ол бэдик бу үчүгэйкээн массыынаны хас хонукка илдьэ сылдьыай, сонно тута уҥуоҕун тутар баҕайыта ини дии санаата. «Кыым»
   <Уҥуоҕун> үлтү түһэ сыста (эрэ түс- пэтэ) — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк). Сүөдэркээн эрэйдээх үөрүүтүгэр уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
   Оҕонньор эрэйдээх үөрэн уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэ. «ХС»
   Тиэхиньиктэр уонна лүөччүктэр соһуйан уҥуохтарын үлтү түһэ сыстылар. КИ АДББ. Уҥуоҕун эргит (эргий) — ким эмэ көмүллүбүт иинигэр аҕыраадата туруор, уҥуох оҥор, тут. ☉ Обнести оградой могилу
   Балтыбар аҕабыт уҥуоҕун эргийиэх диэн этэн көрбүппүн айыырҕаан буолумматаҕа. Далан
   [Саһааннаах] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
   Ийэм эрэйдээх уҥуоҕун хайаан да эргиттэриэм. «ХС». Уҥуох араҕыста I харыс т. — оҕолонно, төрөөтө. ☉ Разрешиться от бремени, родить
   Ойоҕуҥ этэҥҥэ уҥуох арахсыбыт үһү. ПЭК СЯЯ
   Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ. П. Ойуунускай. Уҥуох араҕыста II эргэр. — кими эмэ кытта букатыннаахтык араҕыста. ☉ Окончательно, бесповоротно расстаться с кем-л., навсегда распрощаться с кем-л. (букв. с костью расстаться)
   Өскөтүн куоракка олохсуйар буоллаххына, уҥуох арахсабыт. Болот Боотур
   Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. Оҕонньор ыалдьан уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Уҥуох тосторунан кэпс. — 1) наһаа түргэнник. ☉ Очень быстро (умчаться)
   Табаларын барбах хаптара-хаптара, түүннэри-күнүстэри уҥуох тосторунан, харах тэстэринэн түһэрбиттэрэ. «ХС»; 2) наһаа түргэн, сыыдам (хол, айан). ☉ Слишком быстрый, скорый (об езде)
   Харах тэстэринэн, уҥуох тосторунан айаннарын сөҕөн-махтайан, номох тэҥэ дьон-сэргэ кэпсэтэр буолаллара. В. Васильев. Уҥуох тутар кэриэтэ барда көр тут I. Былыр саха кыргыттара сөбүлээбэт киһилэригэр уҥуох тутар кэриэтэ бараллара. Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи — дьон кыһалҕатын өйдүүр, көрдөһүүтүн улгумнук толорор киһи. ☉ Человек, чуткий и отзывчивый на нужды и чаяния других (букв. человек со скважинами в кости и со слоями в мышцах)
   Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи билигин да аҕыйаҕа суох. Уорда намырый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа көр салаа I. [Күөх Көппө:] Бэйэ, аргыый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа. Суорун Омоллоон
   Кэбис, кэбис, уордайбыккын аһар, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ. «ХС»
   ◊ Бас уҥуоҕа көр бас III
   Ол тахсаат, аҕастарын баһын уҥуоҕун баһын уҥуоҕар …… ыпсаран кэбиһэллэр. Саха ост. I
   Дар уҥуох көр дар. Кыламаннара эрэ кыламныыр буолбут дьон Дар уҥуохтара эрэ Дагдаһан тураллар эбит. П. Ойуунускай
   Дар уҥуох атахтары бэйэтин иһигэр сыһыары тутта. Амма Аччыгыйа
   Дьон уҥуоҕа — киһи уҥуоҕа (көр киһи I). Соһумардык халдьаайы чабырҕайынааҕы дьон уҥуохтарын диэки саа тыаһа баһыгырыы түстэ. Эрилик Эристиин
   [Хоруоппуттан уһулу ойон] Тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн. И. Эртюков. Иҥэһэ уҥуох — кулгаах орто көҥдөйүнээҕи уҥуохтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Слуховая косточка среднего уха, стремя, стремечко
   Киһи уҥуоҕа көр киһи I. Булгунньах соҕуруу халдьаайытыгар киһи уҥуохтарын күн уотугар хараара хаппыт мастарын тобохторо ыһылла сыталлар. Н. Лугинов
   Хайа халдьаайыга суоҕуй Моойторук муннуктаах ампаардаах Былыргы киһи уҥуоҕа. Баал Хабырыыс
   [Үүттүүрэп:] Эн куттаҕас баҕайы эбиккин ээ. Бэҕэһээ Мэҥэлээх тумуһунааҕы киһи уҥуоҕар саһа сытан, кыһыллар кэлбиттэригэр сонно сытан хааллыҥ ээ. Эрилик Эристиин. Кутуругун уҥуоҕун талларар көр таллар. Кутуругун уҥуоҕун талларар диэн сэрэбиэй көрүҥэ билигин тэнийбэтэх. Ойоҕос уҥуоҕа — ойоҕос
9. 1 диэн курдук. Оҕонньор охтон түһэн ойоҕоһун уҥуоҕун тоһуппут. Саар-тэгил <уҥуохтаах> көр тэгил. Күтүөтүм саар-тэгил уҥуохтаах киһи этэ. Сото уҥуоҕа көр сото. Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Таас уҥуоҕа көр таас II. Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. СИиТ. Табах уҥуоҕа — сэбирдэх табах кытаанах уга. ☉ Ствол табака
   [Хобороос] (оһох чанчыгар табах уҥуоҕун кырбаан оборчоҕо ууран тардар). А. Софронов
   Балбаара ньилбэгэр хаптаһыҥҥа табах уҥуоҕа кырбана-кырбана сөтөллөн кэбиһэ олороро. Эрилик Эристиин
   Төбө уҥуоҕа көр төбө. Саһыл пиэрмэтин аттынааҕы тыаҕа сүөһү төбөтүн уҥуоҕа бөҕө өрөһөлөнөн сытара. Уллук уҥуоҕа көр уллук. [Дьиэтин] Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан, …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев
   Уҥуох арыыта көр арыы II. Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда. М. Доҕордуурап
   [Уҥуох арыытын] тирии таҥастааһыныгар тутталлар. КЕФ СТАҮө. Уҥуох мээккэтэ (кү- лэ) – уҥуоҕу уматан баран мэлийиллибит бурдуктуҥу бороһуок (уоҕурдуу эбэтэр битэмиин быһыытынан тут-лар). ☉ Костяная мука (употр. в виде удобрения или добавки)
   Саҥа төрөөбүт кулуннарга уҥуох күлүн сиэтэбит. Л. Габышев
   Уҥуох мээккэтэ төрдүлэригэр астаах культураларга үчүгэй уоҕурдуу буолар. ҮүТФҮК
   Өрөспүүбүлүкэ үгүс оройуоннарыгар уҥуох мээккэтин бэлэмнээн тутталлар. МСИ ХСИи. Уҥуох сыата көр сыа. Аҕам уҥуох сыатын сөбүлээн сиир. Уҥуох сэллигэ (сөтөлө) — Кох палочкатын микроба көбүтэр, сүһүөҕү, уҥуоҕу сүһүрдэр сыстыганнаах ыарыы. ☉ Костный туберкулёз
   «Тииһигэ арыый ама буоларга дылы гынна...» — диэхтиир уҥуох сөтөлө буолбут эрэйдээх. И. Гоголев
   Маргарита Фофанова кыыһа уҥуох сэллигинэн ыалдьар. ЛТК. Уҥуохтаах астар бот. — тас өттүлэригэр чараас суба бүрүөлээх, истэригэр сүмэлээх, кытаанах уҥуох иһигэр биир сиэмэлээх астар (хол., слива, вишня, абрикос). ☉ Косточковые культуры
   Саха сиригэр уҥуохтаах астары үүннэрии тэнийэ илик. Уҥуохтаах отон көр отон. Хайа үрдүгэр уҥуохтаах отон угар бөрө сытар. Р. Кулаковскай
   Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп. ТКП ТДЭҮү
   Уҥуох тут көр тут I. «Уҥуох тутар киһиэхэ илдьит ыыппытым, тулуйа түс!» — диэбитэ эһэм. М. Горькай (тылб.). Уҥуох тутааччы — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн оннуларын булларар, силбэһиннэри тутар киһи, эмчит. ☉ Костоправ
   Гурий Турантаев уҥуох тутааччы быһыытынан киэҥник биллэр. Уҥуоххар оҕустар көр оҕустар. Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үрдүк (уһун) курбуу (курдук) уҥуохтаах көр курбуу. Үрдүк курбуу уҥуоҕугар сөбө суох хатыҥыр …… эдэркээн Тускаев тыл этэн барбыта. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. сөҥүк, тюрк. сөҥүк, сүҥэк