дьүһ. туохт. Икки өттүгэр иэҕэҥнээн оргууй аҕай хаама сырыт (улахан истээх суон мөдөөт киһи туһунан). ☉ Ходить, передвигаться вразвалку (о тучном, медлительном человеке с большим животом). Булт аһыттан асаһа түһээри, онно чугас хамнаска сылдьар Улдьаа Уоһук дьэйгэҥнээн, дьыйҕаҥнаан, дьоло суоҕунан килээриччи көрөн кэбиһэ-кэбиһэ Мээчиктээххэ сылдьар эбит. Н. Босиков

эрэй I диэнтэн хай
аата. [Ойуунускай:] Уопсайынан буолбакка, чуо дьүһүнү-быһыыны сүрүннээн биэриэххэ наада диир, атын да суоллары көрдөрүүгэ итинник эрэйии туруоруллар. Н. Заболоцкай
[Ойуунускай] өрөбөлүүссүйэ быһаччы эрэйиитигэр эппиэттээн, поэт быһыытынан бастакы дьоһуннаах холонууну оҥорбута. ОГГ СМ
[Өрүс эстиитигэр] ууну эбэбит биэрдэр ханнык диэн эрэйии ханна барыай. «ХС»
Алгыс толоруллубут төрүөтүнэн тыл күүһүгэр эрэнэн, иччилэртэн булт-ас эрэйии буолар. «Сахаада»

туохт. Элбэхтик, хото өлөр (булт туһунан этэргэ); өлөрөн түһэр. ☉ Валить, убивать в большом количестве (об охоте); сразить наповал
Кинилэр, кэлээт, булт-ас бөҕөнү бастакы күннэриттэн сууһаран барбыттар. Далан
Чириков — булуулаах кырдьаҕас. Булт арааһын ыраас, хараҥа ньымаларынан элбэхтик сууһарар. П. Аввакумов
Туох даҕаны омуна-төлөнө суох, хас да сүүс тайаҕы сууһарбыт буолуохтаах. Ф. Софронов
△ Кими-тугу эмэ урусхаллаа, эс, кыай-хот; сууллар. ☉ Сокрушить, уничтожить, победить кого-л.; разрушить что-л. Уол оҕо чулуута суолугар туора турбуту барытын суулларыах, сууһарыах тустаах! И
Гоголев. Дьэ, маладьыас кыргыттар! Итинник дьону дьиҥнээхтик тэрийдэххэ, таас хайаны да сууһарыахтарын сөп. В. Яковлев
♦ Сэттэ халлааны сууһар — олус күүскэ, улаханнык айдаар. ☉ Очень сильно, громко скандалить (букв. семь небес свалить)
Өкүлүүн кутаалаах уотунан умайа түстэ, оннук-маннык диэтэ, сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон»

1. тыыннаа диэнтэн бэй. туһ. Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун Илбиргэстээх аартыга Тэлэлиннэ. Саха фольк. [Күндэ] хоһоонугар холбоотоҕуна, бэл оттуунмастыын тыынар тыыннанан, саҥаланан-иҥэлэнэн кэлэрэ. Софр. Данилов
   Ийэм уон ордуга икки төрүөбүт оҕотун, таптыыр оҕонньорун көмөн баран, соҕотох миигинэн тыыннанан олорбута. УАЯ А
2. көсп. Тугу эмэ (хол., булт аһын) аһаан-сиэн, онон тыыннаах буол. ☉ Выживать, существовать благодаря чему-л. (напр., промысловой добыче)
   Хаһан да, ханна да харыстыахха, Хара килиэп барахсаны таптыахха. Килиэбинэн тыыннанан сылдьабыт, Килиэптээх буолан, көҥүл тыынабыт. И. Федосеев
   Киһи айылҕаттан үөскээн, киниттэн аһаансиэн, тыыннанан олорор. В. Кондаков
   Булдунан тыыннанан олорор дьон, алгыс күүһүгэр эрэнэн, хара тыа булда тосхойорун туһугар, үгүс сыраларынсылбаларын уураллара. «Сахаада»

даҕ.
1. Элбэх сыалаах, минньигэс; уойбут (хол., эт, балык, булт аһын туһунан). ☉ Жирный (напр., о мясе, рыбе, дичи)
Дьиэлээхтэр сүүнэ улахан күөл эмис чыырын мас кытаҕы өрөһөлүү кыһан кэбиспиттэрэ. Болот Боотур
Охоноон эмис собо сытынан бургучуйар чугуунун остуолга уурда. Л. Попов
Ити дьыл куобах мэнээҕэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да бэрт этэ. Эрилик Эристиин
△ Уойан төрөлкөй буола улааппыт, төлөһүйбүт (үксүн сүөһүнү этэргэ). ☉ С хорошей прибавкой в весе, упитанный (о скотине)
Онтон сотору соҕус, Арыылаах алааска олорон, уол туой уоран эмис ынаҕы булан сиэҕин санаталыыр да, абаҕата Чоочо биир байтаһын ынаҕын дьиэтигэр илдьэн өлөрөн сиир. Саха фольк. Сараапап оҕустары, эмистэринкөтөхтөрүн билээри, кэрийэ сылдьан бигэтэлээн, туппахтаан көрүтэлиир. Н. Якутскай
«Сүөһүнү балачча сылыктыыр эбит ээ, бу түөкүнүҥ: сааһын да сабаҕалыыр, эмиһин да эндэппэккэ билэр, тыаҕа үөскээбит кыайар быһыылаах», — оҕонньор Симоны элэккэй хараҕынан тургута көрдө. Л. Попов
2. сөбүлээб. Эттээх, этиргэн, суон (киһи туһунан). ☉ В теле, тучный, упитанный (о ком-л.)
Ол аайы, эмис киһи тиритэн, ньалҕарыйан баран, өттүк баттанан ымаҥныы турарын курдук, моччоруспут муус түннүктэр күлэн дьэлтэрэҥнэһэллэр. Суорун Омоллоон
Баай киһи… Эмиһин көрүмэ… таһа эрэ кэрэ, иһэ атын. Н. Павлов
Эмээхсин, эмиһэ бэрт буолан, ити да сорукка баран кэлбитин ыарырҕаабыт. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. семиз ‘жирный, тучный, упитанный’

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’