сыһыан холб.
1. Этэр санааны, мөккүһэн, утарсан туран, эрэмньилээхтик чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное подтверждение высказываемой мысли с полемическим возражением (соотв. конечно, как же, как же иначе, еще бы)
Ама доҕор, мин ырааспын [уорбатахпын ойуун] быһааран биэриэ. Эрилик Эристиин
Бачча үлүгэр уһун [саа], бу бэйэлээх тимир, ама доҕор, тэбэн да унаарытар ини! Амма Аччыгыйа
— Эн [баартыйаҕа киирэригэр] мэктиэлиэҥ дуо? — Ама доҕор, ыччаттартан бастыҥ үлэһиппит, общественнай үлэҕэ да балачча буһанхатан иһэр. М. Доҕордуурап
△ Сорох саҥа аллайыылары кытта ордук иэйиилээх дэгэттэниэн сөп. ☉ Сочетаясь с некоторыми междометиями, может иметь более яркий эмоциональный оттенок
Оо, ама доҕор, Ала Соболоох күөлүн үрдүнэн мутукча ойуур быыһыгар көрдөрүүлээх дэриэбинэни тутан, электростанция уота тырымныы оонньоотоҕуна, онно олох олордоххо дэлэ үчүгэй буолуо дуо. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неверие, сомнение говорящего (соотв. едва ли, вряд ли)
— Сууйуох! Баҕар, аны Өссө көстөөрөй? Өссө. — Ама доҕор! Чэ, баҕар, сууйуох даҕаны. Н. Лугинов
— Тииҥи харахха табар олус чэпчэки. — Ама доҕор! — дэһэллэр сынньанааччылар. Н. Габышев
△ Ама оннук буоллаҕай, хайдах оннук буолуон сөбүй (соһуйан, итэҕэйбэккэ уонна дьиибэргээн, сөҕөн этии). ☉ Неужели! Это невероятно! (при выражении восторженного удивления, изумления). Ама доҕор! Хайа ыккардыгар кэлэ охсубут үһүө!

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, сэмэлиирин, дьиктиргиирин көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, порицание или удивление говорящего (да ты что, что ты). Бу киһини доҕор, саатын эмиэ соппотох. Бу киһини доҕор, хайдах сүгүн кэпсэппэккин!
□ Һа, бу киһини доҕор! Сүөдэркэни билбэккэ дылы. «ХС»

I
туохт. эб. Этэр санаа кырдьыгын быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр (диалогка туохт., араас аат кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает уверенное подтверждение достоверности высказываемого (употр. в диалоге с гл. и именными сказуемыми)
Киэһэ кэлэр буолумуна. Мантан ыраах дойду. «ХС».— Ол аата эн ону сөбүлүүр буоллаҕыҥ? — Сөбүлээн буолумуна. Н. Заболоцкай
— Кураанахха сылдьыа эбиппит буолбат дуо? — Кураанахха буолумуна. Н. Якутскай
II
туохт. сыһыан т.
1. Этиллибит санаа оннук буолуохтааҕын, оннук буолара этиллэр санааттан толору өйдөнөрүн көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим высказываемой мысли как должного, закономерного и вполне понятного следствия предшествовавшей мысли
Ити тэрилтэ баарын-суоҕун олохтоохтор билбэттэр. Буолумуна, былырыыҥҥы ыам ыйыттан биир да мунньах ыытыллан көрө илик. «Кыым»
Буолумуна, хамначчыт муҥнаах хаһан үүрүллүбэтэҕэй, уһун дьолу олорбута баарай? Н. Заболоцкай
Буолумуна, уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи, ама, техниканы өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
2. Саҥарааччы итэҕэйбэтин, сөбүлэспэтин, утарсарын, мэлдьэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, несогласие, возражение, отрицание говорящего
Суос сымыйанан этэҕин — Яков күлэ-күлэ эттэ. — Дьиҥ чахчы өйдүүр этим. — Буолумуна. М. Доҕордуурап
Буолумуна! Дириэктэр сопхуос үрдүнэн биир да атыыр оҕус суох буолуохтаах диэбитэ. «ХС»
Буолумуна, ол эн ынаххын мин мөхпүтүм дуо? Хата, бэйэҥ ырыанан кэҕийэҥҥин үргүттүҥ ини. М. Доҕордуурап
3. Этиллэр санаа буолуохтааҕын, сөптөөҕүн билиммитэ, бигэргэппитэ буолан үгэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего под видом признания высказываемой мысли как вполне закономерной, само собой разумеющейся
Буолумуна, балыгыттан, куһуттан ордон, ол ханнык эрэ халкыҥнаабыт ыскамыайка туһунан саныы сылдьыа дуо? Софр. Данилов
Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Ээ, буолумуна! Ваня ааҕар да кинигэлэрэ — кинигэлэр аххан! Амма Аччыгыйа

сыһыан холб.
1. Инники санаа, кэллиҥҥи этиллибиттэн көрдөххө, толору өйдөнөр, сокуоннай буолуохтаах эбит диэн сыаналааһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим предшествующей мысли как вполне понятной, закономерной и должной, исходя из содержания последующего высказывания (конечно, разумеется, да и понятно)
Кини санаата көнньүөрбүтэ сүр, буолумуна даҕаны, улахан үөр бөрөттөн кырдьаҕас ийэлэрэ уонна икки оҕо бөрө эрэ хааллылар, олор оччо кутталлара суох. «ХС»
Кырдьык, быһыыта, кырдьан эрэбин дуу, тугуй? Буолумуна даҕаны. Бэл, үөрэппит оҕолорум төһө эмэ сааһырдылар. Софр. Данилов
Улугурбут курдук, буолумуна даҕаны, сылайдаҕа. Н. Габышев
2. Саҥарааччы үгэргээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего (а как же)
[Ваня мунньаҕы] куоҕайбыт үрүҥ моойдоох кыыһы кытта сэһэргэһэриттэн ордон истибэтэ. Буолумуна даҕаны, кыыс барахсан нарына бэрдэ. Амма Аччыгыйа
Буолумуна даҕаны, мааны, быраас кэргэннээх киһи үөрэҕэ суох ийэтин ахсарыа дуо? «ХС»

сыһыан холб. Мөккүһэн утары, оннук буолбатах диэн сөбүлэспэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает полемическое возражение, отрицание с несогласием (да ну, нет уж, как бы не так)
Буолумуна доҕор, маҕаһыын аһыллар кэмигэр аһыллыахтаах, хатанан олорума. В. Ойуурускай
• Эйигин: «Тоҕо булар, туох буолбут киһиний», — диир. — Буолумуна доҕор! Булуохха булуллар буоллаҕа эбээт. Н. Неустроев

сыһыан холб. Утары этэн кэпсэтээччи ханнык эмэ хайааһынын тохтотору көрдөрөр. ☉ Употребляется для приостановки какого-л. действия собеседника путем возражения (ну погоди-ка, ну постой же). Бэйи доҕор, чэйбин ситэ иһэрт. Бэйи доҕор, сынньана түһүөххэ
□ Бэйи доҕор! Утуйар сирбитин булунан баран сэһэргэһээ инибит. Т. Сметанин

бэйи доҕор

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

сыһыан холб.
1. Саҥарааччы быһаччы сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое согласие говорящего (да, конечно, так ; конечно). Оннук буолумуна, от охсор диэн кытаанах үлэ
□ «Оннук буолумуна», — Мария Ивановна Кустурованы синньигэс биилиттэн кууста. Софр. Данилов
2. Саҥарааччы быһаччы сөбүлэспэтин, күлүү гынан туран, оннук буолбатах диирин көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое несогласие, отрицание с иронией (ну, конечно! конечно, так! ). Оннук буолумуна! Били эн биллэххинэ, онтон атын буолуо дуо?

– муҥ да буолар эбит диэн курдук (көр муҥ)
Өлүү эбит доҕор. Сүгүн олорпот киһи үөскээтэҕэ. Болот Боотур

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб., көр муҥ да буолар эбит
Оо дьэ, эмиэ сорум эбит доҕор. Хайдах гынан итэҕэттэриэх муҥум буолла! С. Ефремов

сыһыан холб. Быһаччы утарыы, аккаас, олох наадата суох. ☉ Выражает резкое возражение, прямой отказ. Эс суох доҕор, ону мин билэр үһүбүн дуо?!
□ Эс суох доҕор
Тоҕо күнүүлүөм суоҕай, өскө туох эмэ баар эбит буоллаҕына. И. Семёнов

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

аат., хом. суолт. Кимиэхэ эмэ истиҥ, чугас дьон. ☉ Искренние, близкие люди; люди, связанные с кем-л. дружбой
Туллук-туллук доҕоттоор, Туран-олорон сылдьарга Доҕор-атас туһалаах. А. Софронов
Киһи киһини доҕор-атас курдук иллээхтик, эйэлээхтик көрсүһэр кэмэ кэлэн турар. Н. Якутскай

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

1) частица модальная, выражает утверждение конечно; кырдьык буолумуна конечно, правда; оннук буолумуна так, конечно; 2) модальное cл. выражает а) закономерность высказываемого: улугурбут курдук , буолумуна , сылайдаҕа она будто сонная, да и понятно, устала же; б) иронию: буолумуна , кини кыайбата диэн кэлиэ дуо ? ещё бы он этого не одолел?

I 1) друг; товарищ; саҥа доҕордооҕор эргэ доҕор ордук погов. старый друг лучше нового; 2) разделяющий чьё-л. одиночество; ыппын доҕор оҥостон олоробун собака разделяет моё одиночество; 3) друг, дружище (обращение к близкому человеку, а также вежливое обращение к товарищу, знакомому, встречному); доҕор, хантан иһэҕин ? друг, откуда идёшь?
II частица модальная усил. 1) что за...; ну; туох сүрдээх этиҥэй доҕор ? что за страшный гром?; мин көрөн туруом суоҕа доҕор ! ну, я ему спуску не дам!; 2) усиливает знач. нек-рых модальных слов и межд.: эчи суох доҕор (усиленное отрицание) да нет-нет!; ким билэр доҕор ! а кто его знает!; бэйи доҕор ! ну постой!; ну погоди!; о, сор эбит доҕоор ! ох, что за наказание!; дьэ бэрт доҕор ! ну и ну!; надо же быть такому!; поди ж ты!; ама доҕор а) а как же, конечно; б) неужели; не может быть; тыый доҕоор ! а) как же!; б) что ты!; 3) с прич. прош. вр. выражает внезапное обнаружение чего-л. и вдруг; көрбүтүм доҕоор и вдруг вижу...; испитэ доҕоор а как выпил...; 4) с модальным сл. дьэ выражает и усиливает неожиданность и силу протекания действия: дьэ доҕоор , үөгүү-хаһыы буолбат дуо ! ох, брат, вдруг поднимается такой крик-вопль!

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

( pl. доҕоттор) n. friend; атас-доҕор n. friends

v. to be, become