I частица
ээ. Ыйытыыга туттуллар тыл. А? Что ты сказал? - Ээ? Туох диэтиҥ?
II союз
оттон, буоллаҕына, буоллаххына. я читаю, а ты пишешь - мин ааҕабын, оттон эн суруйаҕын; мин ааҕабын, эн буоллаххына суруйаҕын. я пришел, а он остался - мин кэллим, оттон кини хаалла. Мэлдьэһиигэ бу ситим тыл туттуллубат: не я, а он - мин буолбатах, кини; не пишет, а рисует - суруйбат, уруһууйдуур

I союз оттон, ол гынан баран, да (сороҕор тпуспа тылбаастаммат); я пришёл, а он остался дома мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла; на горе дом, а под горой ручей хайа үрдүгэр дьиэ, оттон анныгар үрүйэ; хотя была уже ночь, а никто из нас не спал хайыы-үйэ түүн этэ да, биһигиттэн ким да утуйа илигэ;¹ я зайду к вам послезавтра, а не завтра мин эһиэхэ өйүүн сылдьыаҕым, сарсын буолбатах; поезд уходит через час, а ты ещё не готов к отъезду поезд биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун; он спрашивал, а сам не слушал кини ыйыталаһара, ол гынан баран бэйэтэ истибэт этэ; что ты делаешь? — А я читаю эн тугу гынаҕын? — Оттон мин ааҕабын; # а именно чопчу эттэххэ; а (не) то (в противном случае) инньэ гымматаххына, ол буолбатаҕына; спеши, а то опоздаешь тиэтэй, (инньэ гымматаххына) хойутуоҕуҥ.
II частица ээ; что ты сказал? а? туох диэтиҥ? ээ?; сынок, а сынок, иди сюда! уолум, ээ, уолум, кэл манна!
III межд. ээ, ньии; а, вот оно что! ээ, бу курдук эбит дии!; а, попался! түбэстиҥ ээ!

(ан=) тыл сүрүн чааһынан этиллэр бэлиэ, свойство суоҕун бэлиэтиир тыл иннигэр сыстар эбиискэ, хол. анормальный нормальнайа суох; алогичный логичнайа суох, логиката суох. и

аат.
1. Саха алпаабытын бастакы буукубатын аата. ☉ Название первой буквы якутского алфавита
Саамай аҕалара буоларын быһыытынан, А буукуба аан тыл этэн, мунньаҕы аспыт. П. Тобуруокап
Судургу «А» буукубаттан Эрэдэһиннээх формулаҕа, Уон сыллаах көхтөөх айан Ити аата, бараннаҕа. И. Гоголев
Төлкөм төһүүтэ буолбут төрөөбүт алпаабытым аан арыйааччы, айах тутааччы, айхал амалыйааччы ааттаах үтүө санаалаах, алыс көнө майгылаах А буукубатын адьас начаас булсубутум, атас-доҕор туттубутум. Н. Рыкунов
2. тыл үөр. Айах кэлин, киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Гласный звук заднего ряда, нижнего подъема, негубной
Тыл олоҕо о эбэтэр а дорҕоонунан араастаан этиллэр буоллаҕына, сурукка о буукубанан бэриллэр. ДНД СТ

аат.
1. Туох эмэ биир кэлим дьапталҕата (хол., буор, кумах уо. д. а. ). ☉ Слой, пласт (напр., земли, песка и т. п.)
Биэрэк устун, хара кыраасканан сурааһынныы эҕий-дугуй тардыбыт курдук, чараас хара араҥа барар. А. Федоров. Почва диэн сир үүнээйинэн бүрүллүбүт үрүт араҥата. КВА Б
Хайа үрүт араҥатын [чоҕор тиэрдэ] соролооһун үлэтэ бара турар эбит. БИ СТ
2. көсп. Уопсастыба, нэһилиэнньэ, дьон ханнык эрэ бөлөҕө. ☉ Та или иная группа людей, населения, общества
Бааллар — буҕаалтыр бииһин ууһа барыта, холкуостаах бары араҥата, биригэдьиир арааһа. С. Федотов
Оттон нэһилиэнньэ бары араҥаларыгар киэҥник өтөн киирбит тыллар сүнньүнэн сахалыы форманан бараллар. СТЫМ
3. көсп. Туох эрэ биир туспа чаас буолар бөлөҕө. ☉ Однородная масса как часть чего-л.
Билигин да саха бүттүүн тылын словарнай састаабыгар эргэрбит тыллар араҥалара олус кыараҕаһа суох. АПС СЛ
Саха тылын наардаталаан көрдөххүнэ, хас да араҥаны булаҕын. ЧМА ЭТНББ
◊ Араҥа туос — саас-сааһынан арахсар туос. ☉ Слоистая береста
Урут кырдьаҕас булчуттарга Дмитриев баарына хайаан даҕаны испиискэни араҥа туоска суулатан хоонньуларыгар уктарара. «ХС»
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк

1. барылаа диэнтэн дьаһ. туһ. Чоргул Тиэргэн бастаан, бар дьаҕыл акка олорон, Быракаан оломун кэстэрэн барылаппыта. Далан
   Баарса тумса ууну тэлэ көтөн барылатан иһэрэ. И. Никифоров
2. Тыастаахтык тыбыыр, муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко ржать, фыркать (о жеребце)
   Үөр сылгыны көрөөт, ат кистээн барылатта. Амма Аччыгыйа
   Үөр атыыра кистээн барылатта, Кулунчук үтүктэн дьырылатта. Н. Босиков
   △ Утуйа сытан муннугунан улаханнык хаһыҥыраа. ☉ Громко храпеть во сне
   Уһун айаҥҥа охто сылайбыт үрүҥ саллааттара утуйан барылата сыталлар эбит. Н. Босиков

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Ыҥыыр анныгар буутайы (ботону) уур. ☉ Подкладывать потник под седло лошади. Аты буутайдаа. Сыбыдах аты буутайдаан баран миинэрбит

аат. Оҕустахха, уу (у о п - сайынан убаҕас) таммаҕа ыһыллыыта. ☉ Брызги (о каплях жидкости)
Охсубутугар силэ үрэллэ түстэ да, силин бырдаҥалара халлаан түөрт муннугун диэки көтөр эҥин арааһынайа буолан көтө турдулар. Суорун Омоллоон. Дьол, үөрүү көмүскэ уутунуу, Фонтаммыт ибиирэр таммаҕа — чуумпу түүн ньууругар Чоккуруур бырдаҥа. А.Абаҕыыныскай

көр дьаҥсал
Тоҕус хартыгастаах Добун маҥан халлаан Тоһуу дугуй былыттарыгар Дуолан дьаҥсаат этиҥнэр Тоҕута-хайыта бардылар. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ таҥара сырдыгар Хара тыын хараҕа сааппыта, Үөрүүнү көрсөрүн оннугар Ыар дьаҥсаат дьаҕырҕан саалынна. М. Лермонтов (тылб.)

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

1. Саха алпаабытын уон бэһис буукубатын аата. ☉ Название пятнадцатой буквы якутского алфавита.
2. тыл үөр. Тыл иннинээҕи диэрийэр, быыһылыыр омурт бүтэй дорҕооно. ☉ Переднеязычный щелевой боковой сонант (звучный согласный)
   Тыл ортотунааҕы ч, дь дорҕооннордуун сэргэстэһэ турдаҕына, л үөскүүр миэстэтэ сыҕарыйан, эмиэ тыл ортотунааҕы дорҕооҥҥо кубулуйар. Ол түмүгэр л бэрт сымнаҕастык, нууччалыы «пыль» ди эн эт эр курдук этиллэр-иһиллэр буолар: мүлчү > мүльчү, и л д ь и т > ильдит. ДНД СБТФ

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

агдай диэнтэн көстө түһүү. [Бохсоҕоллой] Агдас гына түстэ, Дьиэрбэҥ ох курдук Дьиэгэнийэ түстэ. П. Ойуунускай

сыһыан холб.
1. Этэр санаа дьиҥнээҕин этиллэ үөрэниллибит тыл бөлөҕөр сигэнэн чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подтверждения достоверности высказываемой мысли ссылкой на известные изречения и т. д. (как говорится)
Дьэ итинтэн саҕаламмыта, били этэргэ дылы, өрөөбүт уос өһүллэн, хоммут уос хоҥнон Налимскайга тиийиэхпитигэр диэри барамматах сэһэммит. Н. Заболоцкай
Дьиҥэр, кинилэр ол-бу киитэрэйдээһини сатаабаттарын, били этэргэ дылы, «акаары көнөлөрүн» бэркэ билэр. Софр. Данилов. Ол гынан баран, били этэллэригэр дылы, хааһыны арыынан буортулаабаккын. Г. Уваров
2. Этэр санааны бэлиэтээһини, көннөрү чопчулааһыны көрдөрөр. ☉ Используется в качестве оговорки, подчеркивающей высказываемую мысль (как говорится)
Ол эрээри урукку кэмэлдьитин быраҕыах тустаах, били этэргэ дылы, хаалаах үөн хаатыттан уһуллан хааларыныы, оччоҕо эрэ сатаныаҕа. А. Сыромятникова
Да, били этэргэ дылы, дьахтар таһыыртан туох да буолбат баҕайыта. А. Софронов

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

v. to be, become