тэс I диэнтэн дьаһ
туһ. Чэчэгэйин тэстэрэн Хара хаана тохтубут. П. Ойуунускай
Өйөөн-убаан Үрүҥ көмүс сымыыппын Хахтарын тэстэрдим, Үтүө дьүһүнүн көрдүм. Е. Иванова

үөрэт диэнтэн дьаһ
туһ. [Байбал:] Бэйи, уолгун саллаакка тутан ыллахтарына, үөрэттэрэн тарбачыспыккын билиэҥ. А. Софронов
Кини биһигини өйөөн-убаан үөрэттэрэн дьон буоларбытыгар көмөлөспүт киһи. Б. Павлов
Иккиэн күүспүтүн холбоон, алта оҕону үөрэттэрэн үлэһит, ыал оҥортоотубут. «ХС»

өйөө-убаа диэнтэн холб. туһ. Өйөһөн-убаһан, солбуйсантолорсон сылдьарбытыгар ааттаах буолсу. Күннүк Уурастыырап
Дьэ бу буччугунаан олороохтуубут. Өйөһөнубаһан. Амма Аччыгыйа
Тыаҕа киһи өйөһөн-убаһан сылдьар куолута. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Кырдьар сааспытыгар бииргэ өйөһөн-убаһан олоруо этибит. «Чолбон»

сэлбий диэнтэн бэй
туһ. Иркутскайга уонтан тахса хонукка үлэлээн, үп-ас сэлбинэн дьиэтин булбута. С. Тарасов
Бастаан [Сөдүөт] эргэ тыраахтары сэлбинэн, өйөөн-убаан бэрт эрэйинэн үлэлээбитэ. «ХС»
Маннык буурҕаҕа өр кэмҥэ таһырдьа быкпакка эрэ хаар күүлэҕэр аскыттанүөлгүттэн, муускуттан-маскыттан сэлбинэн абыранаҕын. «ХС»

дьүһ. туохт.
1. Тугуэмэ кыһанан, кичэйэн оҥор, кыһамньыгын уур. ☉ Делать что-л. тщательно, проявляя особое старание
Уһун киһи буолбуппар Аһыныылаах санаалаах Абыраллаах толкуйдаах Аар тойон аҕаккам …… Кыҥыы ньээкэйэн үөскэппитэ. Саха нар. той. IV
Хараанныы ньээкэйэн Хахтарын тэстэрдим. Өйөөн-убаан Үрүҥ көмүс сымыыппын Үтүө дьүһүнүн көрдүм. Е. Иванова
2. Чиҥэт, тэпсэн биэр, ыга симп. ☉ Утаптывать, уплотнять что-л. Дьиэлэрин алын таһаатын …… Аргыар аргыйыаҕа диэннэр, Аҕыс хос гына Ньыгыл хара тааһынан Тэпсэн ньээкэйэн, …… Таас дьапталҕанан Муосталаан кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
Оччоҕо бу сааһын тухары үрэх сүүрүгэ бэйэтэ ньээкэйэн оҥорбут көҥүһүн түгэҕин сахсатан биэрэбит. М. Доҕордуурап
Чаччыгыныардар …… уйаларын тула уонна түгэҕэр сүөһү түүтүн, муоҕу булан ньээкэйэллэр. Е. Макаров

аат.
1. Туохтан эмэ көмүскэл, күлүк буолар туох эмэ, көмүскэнэр, саһар сир (хол., тымныыттан, тыалтан, ардахтан). ☉ Укрытие, убежище (напр., от мороза, ненастья)
Алдьаммыт остуол, түгэҕэ суох уһаат, арааһынай бөх-сыыс дьиэ үрдүгэр кыстаммыта булчуттарга үчүгэй хахха буолла. Т. Сметанин
Кэриигэ хатыҥнар, үөттэр хаххаларыгар сөрүүн. И. Данилов
Хаххата, уйата суох Хаһан да көтөр ууһаабат. С. Руфов
2. көсп. Ким эмэ көмүскэлэ, харысхала. ☉ Защита, заслон, прибежище для кого-л. [Манчаары:] Үөскүүр ыччаппын Үчүгэйдик санаар, Өйүү-убуу сылдьаар, Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
Кинилэр ыар батталларыттан саха дьадаҥылара политическай сыылынайдары хахха оҥостоллоро. «ХС»
Хаарыан киһини түһэн биэрэн уһултардахпыт. Каган хаххатыгар хорҕойон олорбуппут ааста. «ХС»
♦ <Халыҥ хахха>, суон дурда буол көр халыҥ
Суон сүлдьүгэс буолаары, Халыҥ хахха буолаары, Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. С. Зверев
Олоҥхоҕо …… айыы аймаҕар суон дурда, халыҥ хахха буолар улуу бухатыыра «биһиги киһибит» диэн ааттыыр саха норуота. Амма Аччыгыйа
Уол оҕо бар дьонун иннигэр суон дурда, халыҥ хахха буолар дьылҕалаах. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. халха, халҕан

I
туохт., кэпс. Кыамматтиийиммэт киһиэхэ үбүнэн-аһынан көмөлөс, өйөө-убаа. ☉ Помогать кому-л., поддерживать кого-л. деньгами, едой. Убайдара тулаайахтарын кэлэ-бара тамайар
□ [Суоппуйа] «Аҕаа, ханнаҕыный?» — диэхтиир буоллаҕа
Аҕа курдук аҕалаахха дылы, төһө тамайар. «ХС»
II
дьүһ. туохт. Уһун атахтаргын нарыннык, кэрэтик өрүтэ күөрэтэлээн, төбөҕүн хантаччы туттан чэпчэкитик атаралаан сиэл, сүүр. ☉ Бежать легко, грациозно, изящно, высоко поднимая колени и откинув голову назад. Ыраах Эдьигээҥҥэ тамайа сиэлэр табаларынан тиийбитэ
□ Мин ойон тура эккирээн көрбүтүм били мин мааҕын көрбүт табам барахсан, төбөтүн хантаччы быраҕан баран, чочуллубут курдук уп-уһун атахтарын онно-манна уурталаан, ойуур диэки айаннаан тамайан эрэр эбит. Н. Якутскай
Пааралыы көлүллүбүт аттар айан суолун устун сиэлэн тамайан эрэллэрэ тииттэр быыстарынан элэҥнээн көһүннэ. Болот Боотур
Хабыыча, эһэни сууллараат, тайаҕы көрбүтэ, хайыы-үйэ быдан ыраатан, тамайа сиэлэн эрэрэ. В. Протодьяконов
♦ Хаан (уруу) тамайар — уруургуу санаа, аймаҕырҕаа; урууҥ курдук санаан сылаастык сыһыаннас. ☉ Тяготеть к родне, чувствовать родственную связь с кем-л.; проявлять родственные чувства к кому-л.
Былыр, сэрии саҕана, угунньабытын туора соһон, интэринээккэ бииргэ кыстаан, кыһыны туоруур буоларбыт дии. Хаан тамайар ини. М. Тимофеев. [Бандьыыттар] Бу түөрт уолу туппуттар: «Хомуньуус аймахтаахтар, Хайаан да хаан тамайыахтаахтар, Биһи утары санаалаахтар!» Баал Хабырыыс
Арай көрдөһөҥҥүн — Куллука куурдар Кулут уол буолуоҥ буоллар …… Сыккырыыр дууһаҕын, Уруу тамайан, Ордоруом эбитэ дуу, Чэ, ээххин этэ оҕус! С. Васильев

сыһ. Үөһэ диэки, туох эмэ үрдүгэр, үөһэ өттүгэр. ☉ Вверх, наверх. Өрө бырах. Өрө ытын. Өрө көтөх
♦ Өрө бар (өрө бара тур) — 1) буойары истибэккэ утарытын оҥор. ☉ Делать наперекор, несмотря на запреты. [Наһаар:] Киһи эппитин өрө бара турбуккун, хата, бэйэҕин… «ХС»
Онуоха оҕонньор: «Сэбиэскэй былаас кыайтарбат, олохтоох былаас үөскээтэ», — диэн мөккүһэ, өрө бара турбут. «ХС»; 2) аһары түс, эбии чиҥэтэн биэр. ☉ Наступать на кого-л. всё с большим напором
«Суруйдуун-суруйдун. Кытааттын!» — Дайыыла өрө барда. Софр. Данилов
«Тугуй ол бассабыык диэн?» — мин сонурҕаан өссө өрө барабын. «ХС»
Өрө көр көр көр I. Өлөксөй курдуктар тоһуннахтарына, Өрө көрбүттэрэ өлбөөдүйүөхтэрэ. С. Васильев
Өлөрү умнан миигин утары Өрө көрбүтү умса ытабын. И. Егоров
Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Дьон [тустууну көрөөрү] өрө көтө түстүлэр. Күлүү-салыы, саҥа-иҥэ буолла. И. Данилов
Таһыттан Далбаев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэттэн ойон турда: «Оо, Кирилл Михеевич, үтүө киэһэнэн, доҕор». В. Ойуурускай. Өрө көтөх — болҕомтоҕо ыл, сыаналыы санаа, онон өрө тарт. ☉ Поднимать, поддерживать когочто-л. [Лэкиэс:] Саас үйэ тухары сити курдук эн миигин үктээн, түһэн биэрэ сылдьаҕын, ол да иһин миигин күн бүгүнүгэр дылы ким да өрө көтөхпөт. С. Ефремов. Өрө күүр — туохтан эмэ өй-санаа өттүнэн күүскэ көтөҕүлүн, көхтөн. ☉ Воодушевиться, вдохновиться
Үөрбүт-көппүт норуоту, Өрө күүрбүт дьулууру Эҕэрдэлээн үмүрү тартылар, Эрчимнээх хардыыга ыҥырдылар. С. Васильев
Хаһан эрэ мин даҕаны Таптаан өрө күүрэ үлэлиирим, Тыаҕа, көҥүлгэ бүгэрим. Дьуон Дьаҥылы. Өрө мөхсө түс — туохха эрэ болҕомтону хатаа, туохтан эрэ дьиксинэн, куттанан эбэтэр үөрэн чөрбөйө түс, сэргэҕэлээ. ☉ Живо откликнуться на что-л., проявить живой интерес к чему-л.
Микиитэ өрө мөхсө түстэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ууга түһэрин кытта Түргэн сытырҕалыысытырҕалыы өрө мөхсө түстэ. Суорун Омоллоон. Өрө мыҥаан олор — 1) тугу да гыммакка кими тугу эмэ манаан олор. ☉ Сидеть без дела, уставившись на кого-что-л.. Күнү-быһа тэлэбиисэри өрө мыҥан олордо
□ Түүн буолла, оттон бөрө адьаһын өрө мыҥаан олорор. Т. Сметанин
Улахан дьон кэпсэтэллэрин өрө мыҥаан олорумаҥ! — Ийэлэрэ оҕолорун дьаһайталаата. «Чолбон»
Ити аата сааһым тухары оҕонньорбун өрө мыҥаан олоруохтаах буоллаҕым дуу? «ХС»; 2) сөбүлээн, болҕомтолоохтук истэн олор. ☉ Сидеть, с вниманием и любовью взирая на кого-л.
Кулуба үөрэхтээх уолун айаҕыттан туох эрэ күндү ойон тахсыаҕын күүтэрдии өрө мыҥаан олордулар. И. Гоголев
Мустубут дьон тарҕаспакка олоҥхоһуту өрө мыҥаан олороллор. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах араатары сөбүлээн өрө мыҥаан олордо. «ХС». Өрөсала көт — ким эмэ санаатын таба сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Угодничать, льстить кому-л. [Бырдаахап:] Ол киһи эйиэхэ арыгы иһэртэ дуо? Быраатым дии-дии өрө-сала көтөрүҥ бэрдэ дии. Н. Неустроев. Өрө сүк — мэниктээн, охсуһан дьиэ иһин ыһан кэбис. ☉ Шалить, баловаться в тесном помещении, поднимая всё вверх дном (во время драки или играя — напр., о ватаге детей)
Чугас эргиннээҕи уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айыылаах да буоллахтарына, дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова. Өрө тарт — 1) дьиэ иһин хомуй, бэрээдэктээ. ☉ Привести в порядок, прибрать (комнату, квартиру). Хоһу өрө тарт
□ [Дьаакып:] Ол тоҕо кэллэҕэй? Ыл, хотуой, ити олох мастары эҥиннэри өрө тарт. А. Софронов; 2) кэпс. Өрө көтөҕөн, чэпчэкитик сыаналаа (хол., үөрэххэ киирээччини); өйөөн-убаан сыһыаннас. ☉ «Вытянуть» кого-л., сделав послабление (напр., на экзамене); относиться к кому-л. весьма доброжелательно
Былыр хаартынан иитиллибит Арамаан Бухатыырап диэн батараак уолу бырабылыанньа иитэр-үөрэтэр быһыынан, куруук өрө тарда сылдьыбыта. Бэс Дьарааһын. Өрө тур — 1) баар былааһы утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга тур. ☉ Восстать против власти с оружием в руках
Былаас өрө турбут норуот илиитигэр киирдэ. Амма Аччыгыйа
Дьон үтүөлэрэ, бэртэрэ бассабыыктары өрө турбуттар үһү. Р. Кулаковскай; 2) кими-тугу эрэ утары биир санаанан, кэлимник охсус. ☉ Наступать единым фронтом против кого-чего-л.
Биһиги манна кинээһи утары өрө туруоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
«Курааны үүннүүргэ-тэһииннииргэ барыбыт биир өйүнэн-санаанан өрө турдахпытына сатанар», — диэтэ Павел Попов. М. Доҕордуурап. Өрө туруу — баар былааһы, быһыыны-майгыны утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга турунуу. ☉ Восстание, мятеж против кого-чего-л. (напр., существующей власти)
Саха сиригэр баайдар өрө турууларыгар 1921 сыллаахха үөскээн иһэр барахсаттар өлбүттэрэ, төлөһүйэн иһэр эдэр ыччаттар төннүбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Өрө ту- һун — 1) тугу эмэ кытта уһуннук бодьуустас. ☉ Долго возиться с кем-чем-л.
Итинник ситимэ суох, түҥ-таҥ санааны кытары өрө туста олордо Байбал. НС ОК
Бука, кырдьыгынан билинэргэ дуу, билиммэккэ дуу диэн санаалары кытта өрө туста, туруулаһа сатыы олордоҕо. «ХС»; 2) тула холоруктаа, биир сиргэ таба турума (хол., баайыллан турар аты этэргэ). ☉ Биться, метаться, вести себя беспокойно (напр., о привязанной к коновязи лошади)
Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах Үүт маҥан ат сылгы Үөҥэс тиити кытары Өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Оннук өрө туста турар сүөһүлэри ыыталыыр, эмиэ, биир суол сатабылы эрэйэр буолар эбит. НС ОК. Өрө тыын — 1) ыксаан айманан баран уоскуй, холкутуй. ☉ Успокоиться, прийти в себя, отдышаться, вздохнуть с облегчением (напр., после потрясения, испуга)
Эһэ иккистээн ыты эккирэтэ барбытыгар Бүөтүр дьиэтин иһигэр тимис гынан хаалла. Дьэ өрө тыынна. Р. Кулаковскай
Улахан сүгэһэри санныттан түһэрбиттии, дьон өрө тыыммыттара. Н. Заболоцкай; 2) тугу-кими эмэ (хол., өрдөөҕүтэ ааспыты) өйдөөн, ахтан санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вздыхать, грустить, вспоминая о чём-л. давно минувшем, былом
Хайа эрэ хатыҥ төрдүгэр кинигэ ааҕа олороро буолуо дуо, эбэтэр тэһийбэтэхтии өрө тыына түннүккэ турара буолуо дуу? Т. Сметанин; 3) тугу эмэ кыайыах-хотуох буолан чабылан, кыһыл тылгынан кынаттан. ☉ Хвастать, бахвалиться
Ким-хайа иннинэ эн өлөрүөх-өһөрүөх буолан өрө тыыммытыҥ, чабыламмытыҥ бэрт этэ дии. Р. Кулаковскай. Өрө тэп кэпс. — сиэри таһынан таҕыс; тохтуур диэни билимэ, өрө баран ис. ☉ Не знать меры в чём-л.
Эн бэркэ өрө тэбэн эрэҕин: ама да үчүгэй Маайа таптаабытын иһин. Н. Неустроев
<Үрүҥ> хараҕын (харахтарын) өрө көрбөт — 1) көр көр I. Ол да буоллар үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, тойонугар өһөхтөөх өһүн сүрэҕэр сөҥүрдэн сылдьыбыт. Софр. Данилов
[Киирик:] Саасүйэ тухары үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, биир тылы утары эппэккэ, сүөһү курдук үүрүллэ сылдьар олоҕу эмиэ билэбин. С. Ефремов; 2) көр көр I
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
◊ Өрө бар — сүүрүк утары уһун эбэтэр кытыынан бар, айаннаа. ☉ Плыть по реке или идти по берегу против течения
Туора үрэҕи таҥнары киирэн үрдүк тааска сылдьан баран, хотунан эргийэн улахан үрэҕи өрө барбыт. Н. Неустроев. Өрө сыҥ — муннугунан сыҥсый, сыҥырҕаа. ☉ Шмыгать носом
Кубаача кэпсээн бүтэн, Куруйан, сүөм түһэн, Муннукка кээдьэгэстээн сытар, Муннун эрэ өрө сыҥар. С. Васильев
Саатар дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу? Муҥар, туой муннун өрө сыҥа сылдьар. М. Доҕордуурап. Өрө таһаар — атын үрдүкү дуоһунаска, үлэҕэ анаа. ☉ Ставить, выдвигать кого-л. на более высокую должность, повышать кого-л. в должности
Сэриигэ барбыт Пётр Ильич оннугар дириэктэринэн өрө таһаарбыттара. Н. Босиков
тюрк. өрө