сыһ. Тиэтэлэ, ыксала суохтук, наҕыллык. ☉ Медленно, медлительно
«Балтым оҕотоо!» — Сыллай Луха бытааннык чугаһаан иһэр Маайыска икки илиитин утары уунна. Амма Аччыгыйа
Бытааннык аҕыйаҕы аһыыр киһини: «Бу куһаҕан эрэйдээх эбиккин», — диэн сирэр үһү. Саха фольк. Мин кэннибиттэн Пуд Ильич тиэтэйбэккэ, бытааннык киэҥ киэҥник тэлэн нэлэһитэн барар. Далан

туохт. Бааһына сирин хаппыт араҥатын хотуогунан үлтүрүтэн дэхсилээ. ☉ Дробить, разрушать корку на почве посредством катка
Аныгы үйэ баараҕай күүстээх көлөтө [тыраахтар] түөрт саһаан кэтиттээҕинэн ыһан, тараан, хотуоктаан, ыһыы үлэтин бары көрүҥүн биирдэ толорон нэлэһитэ турда. Н. Апросимов
Арассааданы буорга олордуох үс-түөрт хонук иннинэ, бааһынаны иккиһин уон аҕыссүүрбэ см дириҥник хоруталлар, ол кэнниттэн тараталлар, хотуоктууллар. СГС ОАКЭ

аат.
1. Сүүрэн кэлэн уһуну ыстаныы. ☉ Прыжок в длину (с разбега)
Онтон утуу-субуу куобах, ыстаҥа, буурдааһын буолуталаата. Болот Боотур
Ардыгар мас тардыһыыта, хаһаас хостооһуна, солоҥдолооһун, буурдааһын, куобахтааһын, тустуу буолуталыыллар. Н. Якутскай
2. эргэр. Илиинэн оту охсорго күрэхтэһии. ☉ Соревнование в косьбе сена вручную
Оччотооҕуга оройуоҥҥа «буурдааһын» диэн илиинэн охсооччулар күрэхтэһиилэригэр Алексей Иванович Кладкин күҥҥэ хас да гектары охсон нэлэһитэр холкуостаах баар этэ. ПДН ӨСДь
Кэнники истибитим — Василий Ларионов куоталаһыыга төрүт да киирбэтэх, буурдааһыҥҥа турумматах. Ф. Софронов. Тэҥн. күүлэй

туохт. Быста-быста салҕанар сып-сырдык уотунан умай. ☉ Ярко вспыхивать, загораться
Этиҥ этэр, үөлэс үүтүнэн күөх уот таҥнары күлүмнүүр. Ньургун Боотур
Чугаһаабытым кэннэ саа тыаһа дэлби ыстанна, дьон айманнылар, бурдук диэки уот күлүмнээтэ. Амма Аччыгыйа
Күөх, кыһыл уоттар умайан күлүмнээтилэр, онтон улам-улам түргэтээн, киһи хараҕа кыайан арааран көрбөт буола, биир күдьүс сырдыкка кубулуйдулар. Г. Угаров
△ Араастык уларыйан сып-сырдык уотунан толбоннура оонньоон, чаҕылыҥнаа. ☉ Сверкать, сиять, переливаться, искриться
Мунду үрүҥ көмүс өрөҕөтүгэр, туналҕа маҥан таманыгар уу оҕуруолар бырдьыгынаан, өрө кыынньан тахсаннар, көмүс мөһүүрэ курдук күлүмнээтилэр. П. Ойуунускай
Маша кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ыраас иэдэһигэр күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Нэлэһитэ сүүрүгүрэр Лена күҥҥэ күлүмнүүр Кэлэр кэмҥэр сүгүрүйэр Кэргэн дьоҥҥун дьүһүннүүр. А. Абаҕыыныскай

аат.
1. Биир сиргэ эрчимнээхтик битийэн үҥкүүлээһин. ☉ Энергичная пляска на одном месте
Бэһиэлэй битиини Мин үрдүк биэрэктэн Өҥөйөн көрбүтүм, Үөрбүтүм-көппүтүм. Эллэй
Солко күөх куугунас Суотту киэҥ нэлэмэн сыһыытыгар Биэс үйэ биһирээбит дьаралыгынан Битии битийэн ылларбыан. С. Васильев
Маннык үтүө битиигэ Бары хаамсан көрсүһүҥ! Сэлбиэрэстиир эһээкэй! С. Зверев
△ Биир сиргэ салгыҥҥа уйдаран кынаккынан дайбана туруу. ☉ Паре ´ние, махание крыльями в воздухе на одном месте (о птицах)
Чыычаах ырыата Чараҥы чаҕаарта, Күөрэгэй битиитэ Күммүтүн күөрэттэ. П. Дмитриев
2. Хамсааһын хатыланыытын түргэнэ. ☉ Частота движения
Ардыгар, сүүрүк ат битиитэ, ойуута уонна тыынын уһуна быһаарар. «Чолбон»
Устудьуоннар Сэргэлээх диэки суол килэҥэр хатыыскалаан кэбиһэ-кэбиһэ, сэлиик ат битиитинэн түһэллэр. «ХС»
[Косилка] Уон миэтэрэ туоратынан Олуктаан нэлэһиттэ, Биэс сытыы хотуурдарынан Битиитэ биллибэккэ куһуйда. Н. Степанов
Аппыныын хаамар битиим Арыый түргэтээтэ: Оол, ыраах куорат Витим Уота элэҥнээтэ. Дьуон Дьаҥылы

туохт.
1. Туох эмэ тугу эмэ кытта бииргэ буолалларын курдук сыһыары тут. ☉ Соединять, скреплять одно с другим, прищеплять что-л. к чему-л.
Улуу алааһы кытта улуу хочону холбоон, киэҥ куйаар оҥорон нэлэһиппит киһи дии саныырым. Амма Аччыгыйа
Биирдэ Серёжа тыаттан тутуу маһын таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэрэр. Н. Лугинов
Костя көрбүтэ, кырдьык саахымат сурунаалга холбуу тутуллан, кытта кэлсэн хаалбыт эбит. Н. Заболоцкай
Бараналарын бэйэлэрэ оҥостубуттара, тиистэрин түҥ-таҥ холбоон баран, дьэ сибилигин таба көрөн, хаттаан оҥосто сырыттахтара. П. Егоров
2. Тугу эмэ уопсай тугунан эмэ наардаан, биир кэлим буоларын курдук оҥор; кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ эп, эбии киллэр, кытыар. ☉ Составлять из нескольких однородных предметов одно целое, объединять, присоединять когочто-л. к кому-чему-л., приобщать когочто-л. к чему-л.
Тойон балай эмэ өр суруйан, илии баттаан кумааҕытын дьыалаҕа холбоото. Болот Боотур
Кинигэ издательствота кини айымньыларын (урут биллибэтэх, урут бэчээттэммэтэх сорох айымньыларын кытта холбоон), …… улахан хомуурунньук таһаарбыта. КНЗ ТС
Манна олохтоохтор бары аналлаах миэстэлээхтэр, кыттыгастаахтар. Атын киһини холбооботтор. «Чолбон»
Бу тылларга сөптөөх сыһыарыылары холбоон, этиилэрдэ оҥоруҥ. КИИ СТ-2
3. Туох эмэ тус-туспалары (хол., бэссэстибэлэри, эттиктэри) биир холбоһук, суурадаһын о. д. а. буолалларын курдук оҥор, булкуй. ☉ Соединив несколько разнородных предметов, приготовить раствор, смесь, сплав, соединять, смешивать. Сымыыты бурдукка холбоо
□ Манна сиэмэни тааһы хайаны кытта холбоон биир тулхадыйбат кэлимсэ оҥорор курдук, бу тутуу норуоттар доҕордоһууларын кытаанахтык бөҕөргөтөр эбит. Суорун Омоллоон
Кыһыл көмүһү алтаны кытта холбоон ууллараллара, оччоҕо ордук тапталлымтыа, бөҕө, кутарга, ойуу түһэрэргэ үчүгэй буолара. МАП ЧУу
5. Элбэх кими, тугу эмэ бииргэ мус, түм. ☉ Собирать в одном месте, объединять кого-что-л.
Түмсэн да диэн, сэргэстэһэ эрэ тураллар, барыларын холбуур, бары бас бэринэр дьаһал-дьаһах мэлигир. Н. Лугинов
Ыарахан дьылларга ыраах үрэх баһыгар көһөр түбэлтэҕэ элбэх сылгыны биир сиргэ холбоон аһатартан туттунар ордук. «Кыым»
Хас даҕаны аҕа ууһун холбоон кинээс салайара. А. Кривошапкин (тылб.)
6. Тугу эмэ туохха эмэ (хол., уокка, элэктэриичэстибэҕэ) ситимнээн үлэлэт. ☉ Включать, подключать (напр., электроприбор). Тэлэбиисэри холбоо
□ Электроплиткатын холбоон, чэй оргута туруорар. Н. Лугинов
Араадьыйатын холбоото — сотору сэттэ чааһы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
Амандыар дьонтон хаалсымаары оҕолоругар көмпүүтэр ылан биэрдэ, эбиитин интернеккэ холбоото. С. Юмшанов
7. Буукубулары ситимнээн аах. ☉ Соединять, складывать буквы при чтении
А-ҕа Т-ны холбоон «Ат» диэн аахта Петя. Күннүк Уурастыырап
Ыскылааттаан ааҕаары гыннахпына тылым өҕүллүбэккэ, сатаан холбоон тыл таһаарбакка элбэхтик даҕаны тириттим этэ. А. Бэрияк
Холбоон ааҕар буолуохтан Хоһоон тылын таптыырым. М. Хара
8. кэпс. Дьон төлөпүөн нөҥүө кэпсэтэллэрин курдук ситимнээ, сибээстээ. ☉ Устанавливать телефонную связь, соединять кого-л. с кем-л. по телефону
Прибалов подполковнигы кытта холбооҥ. Н. Якутскай
Үөһэттэн звони гыннахтарына миигин холбоор. Онтон атын сирдэртэн буоллаҕына, миигин суох диэр. Суорун Омоллоон
Кини төлөпүөнү хаба тардан ылла. — Баһаалыста, 9-99 холбооҥ эрэ. В. Протодьяконов
9. көсп. Кимнээх эмэ икки ардыларыгар уопсай тугунан эмэ ситимнээн (биир интэриэһинэн, көрүүнэн, санаанан о. д. а.) сыһыаны олохтоо. ☉ Связывать кого-л. с кем-л. на основе общности чего-л. (интересов, взглядов и т. п.), сближать
Хотугу тымныы сир, Соҕуруу куйаас сир Дьонноро куустуһан турбуппут: Холбуура сир икки Полюһун дьонун биир Күн сыалга дьулуһар дьулуурбут. Эллэй
Кинилэри үлэни таптааһын бииргэ холбообута. И. Данилов. Кустук өҥнөөх кулунчук, Оҕо-аймах үөрүүтэ Барыбытын холбоото, Үөрүүбүтүн аҕалла. КДьА
10. көсп. Кимнээҕи эмэ ыал оҥор, кимнээх эмэ ыал буолалларыгар көмөлөс. ☉ Помогать кому-л. или заставлять кого-л. вступить в брак, соединять узами брака, женить. [Василий Петров:] Чэ, оҕонньор! Оҕоҥ биһикки …… холбоһуохпутун баҕарабыт, онон алгыс үтүөтүнэн, ыраас сүрэххиттэн, ис санааҕынан биһигини холбоо… П. Ойуунускай
[Ньукуус:] Оҕолорбутун холбоон ыал оҥордохпутуна син буолуо этэ буолбат дуо? Күндэ
Марканилаах уоллаах кыыһы уһаппакка холбуур баҕалаахтар. П. Ламутскай (тылб.)
11. көсп. Кими эмэ туохха эмэ үөрэт, билэр оҥор, кимиэхэ эмэ тугу эмэ иҥэр (сиэр-майгы туомнарын, майгы-сигили олохсуйбут бэрээдэгин о. д. а.). ☉ Приобщать кого-л. к чему-л. (напр., к культуре), вовлекать кого-л. во что-л. Бэйэлэрэ култуурунайа суох дьон атын дьону култуураҕа хайдах холбуулларын мин сатаан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Куһаҕаҥҥа кучуйар, Кубулҕакка холбуур Хармааҥҥа хааланар Харчы буолар. А. Софронов
♦ Баскын холбоон көр бас II
Бааһынай, оробуочай Бастарын холбоон, Бардамнык үлэлээн, Баабырыкалары бааралаатылар, Собуоттары субуруттулар. Эллэй
Дьолгун холбоо көр дьол. Эһиил баччаҕа Анфиса уонна Кеша холбоһуох, дьоллорун холбуох буолан, тылларын бэрсибиттэрэ. В. Титов
[Октябрина — Кэнчээригэ:] Атын ордук кыыһы көрсүөҥ, дьолгун холбуурга тыл көтөҕүөҥ. М. Попов
Санааҕын холбоо көр санаа II. Эн биһикки санаабытын эрэ холбооторбут, тугу да тулутуохпут суоҕа. Н. Неустроев
Норуот эмиэ күүһүн түмнэҕинэ, санаатын холбоотоҕуна, ама тугу тулутуой? Н. Якутскай. Сүбэҕин холбоон — сүбэлэһэн, биир сүбэнэн. ☉ Согласованно, слаженно, объединив усилия
Күүстээхтик, хото санаатахха, сүбэни холбоотоххо, туох барыта кыайтарыахтаах. Амма Аччыгыйа. [Нүһэр Дархан:] Сүбэбитин холбоон биир сүрүн үөһүнэн Эйэлээхтик-иллээхтик устарбыт буоллар… И. Гоголев
[Сандаарка:] Иккиэн сүбэбитин холбоотохпутуна, үчүгэйдик олоруохпут. С. Ефремов
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). Улахан мөккүөрдээх, ыһыылаах-хаһыылаах мунньах буоларын кэтэһэн, билигин бөлөх-бөлөх хайдыһан, төбөлөрүн холбоон күө-дьаа кэпсэтэ олордулар. Н. Лугинов. Хоһооҥҥо холбоо — хоһооҥҥо киллэрэн хоһуй, туой. ☉ Воспевать, прославлять в стихах. Күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Күнү, халлааны, сулуһу Куруук хоһооҥҥо холбуом. Баал Хабырыыс
ср. монг. холбох ‘соединять, связывать’