бураллаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьон мустубутун кэннэ миитини Мартын аспыт. Кини өрүкүйэ үүммүт уһун хойуу баттаҕын сааскы тыал бураллаҥнатара. П. Филиппов
Сороҕор түөрэх умса кэлэн түһэрэ. Оччоҕо эбэтэ сонно тута кутасүрэ тостон өссө ордук кырдьыбыт курдук көрүҥнэнэрэ, аастыйбыт баттаҕын тыал холустук бураллаҥнатара, тула бары-барыта тымныйбыт, өстүйбүт курдук буолара. Г. Угаров

туохт. Тимир тимиргэ охсулларыгар маарынныыр тыаһы таһаар. ☉ Позвякивать, бренчать при ходьбе или ритмичных толчках
Аччыктаабыт ат хадьырыйан сытыы тииһин тыаһа кирдиргиирэ, …… үүнүн тимирэ чылырдыыра эрэ иһиллэр. И. Гоголев
Уучах чуораана чылырдыыр. «Чолбон». Арбай баттах бураллаҥныыр, Тимир кыаһаан чылырдыыр, Ойуун арыт бабыгырыыр, Арыт суордуу кыламмахтыыр. В. Лебедев (тылб.)
ср. каракалп. шылдырлау ‘звенеть’

дьүһ. туохт. Аа-дьуо киэҥ-киэҥник дайбанан хаамп эбэтэр туран эрэ илиилэргинэн-атахтаргынан хамсан. ☉ Ходить неторопливо, широко размахивая руками, или, стоя на месте, взмахивать руками или ногами
Громов оҕонньор, оргууй дайаҥнаан тиийэн, оннугар олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Аан хоско оҕолор үҥкүүлээн бураллаҥныы, дайаҥныы сылдьаллар. В. Яковлев
△ Бытааннык сапсынан көт. ☉ Лететь, медленно размахивая крыльями
Элиэ чыычааҕын оҕотун кытаахтаабытынан алаас уҥуорун диэки дайаҥныыр. П. Тобуруокап
Тыыраахы күөлү тыаһа суох кэрийэ көтөн дайаҥнаан ааһар. В. Тарабукин

I
аат.
1. Киһи куйахатын саба үүнэр, кэмиттэн кэмигэр кыргыллар түү. ☉ Волосы
Даша икки хараҕын быһа симэн баран, баттаҕа бураллаҥныы түһүөр диэри эрчимнээхтик илгистиммэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Нарынчай тарбахпар Тарааххын ылыаҕым, Ньалҕархай, сымнаҕас Баттаххын тарыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Валерий Иванович хоноччу туттубут, көбүс-көнө уҥуохтаах киһи. Өрө тарааммыт кугас баттахтара чанчыгын диэкинэн кырыарбыттар. Л. Попов. Тэҥн. суһуох
ср. тув. баш дүчү ‘волосы’
2. Кыыл, көтөр төбөтүгэр баар хойуу чөмөх түү. ☉ Густая шерсть на голове животного или перья на голове птицы
Куобах баттаҕа истээх сон. —Күөх баттахтаах Көҕөнүктүүр куһум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таба баттаҕа бэргэһэ. Амма Аччыгыйа
Баҕанаҕа кус баттахтара сыһыарыллыбыттар, саа ыйанан турар. И. Гоголев
♦ Баттаҕа да тиийиэ суоҕа кэпс. – наһаа элбэх, элбэххэ турар (төлөбүр), онно тиийэр үбэ суох. ☉ Расплатиться невозможно (настолько залез в долги), платить не в силах (букв. не хватит волос на голове)
Дьэкиимдэ өбүгэтин саҕаттан хамначчыттарын, чаҕардарын хамнаһын төлүүр буоллаҕына, үүнэр баттаҕа да тиийиэ суоҕа, төһө да баай буоллун. А. Сыромятникова. Баттаҕа маҥхайыар диэри – улаханнык сааһырыар диэри (акаарытынан хаалбыт, өйдөммөтөх) ☉ До седых волос (не образумиться)
Бу оҕонньор баттаҕа маҥхайыар диэри дьээбэтэ тоҕо сүрэй доҕор! «ХС». Тэҥн. бытыгын быһа үктүөр диэри. Баттаҕын үргээ – кими эмэ үчүгэй аҕайдык үөрэтэн, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать выволочку (букв. оттаскать кого-л. за волосы)
Мин, кыра уол, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, [баай эрэ киэбирбит бэйэтэ] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» – диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы баарына кини аҕатын Уйбааскы аҕата Бүөтүр оҕонньор баттыырын, кини баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС». Баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий – кырдьар сааскар тиий. ☉ Дожить до седин (при этом заниматься чем-л., не подобающим возрасту)
Аччыгый киһини күлүү гынан эрдэххит дии! Мин курдук баттаххыт маҥхайарыгар тиийдэххитинэ этэрбэскитин харсыһыннараҥҥыт, дьон көрөн күлүөхтэрэ. «ХС»
Оннук дьиктини бу баттаҕым маҥхайарыгар тиийдим да көрө иликпин. М. Доҕордуурап
◊ Баттах кырыйааччы (кыргааччы) – баттаҕы кырыйар, бүрүчүөскэни оҥорор идэлээх киһи. ☉ Парикмахер
Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн, дэриэбинэҕэ суох баттах кырыйааччы. Н. Босиков
Кавуцкай Дьокуускайга олохсуйан баттах кыргааччынан үлэлээбитэ. П. Филиппов
Биир суолу чуолкайдык өйдөөтүм – баттах кырыйааччы буолартан мүччүрүйбэт буоллахпыт. «ХС». Туой баттах – туой курдук араҕастыҥы дьүһүннээх баттахтаах, умсаах кус бииһин ууһа. ☉ Желтоголовка (вид утки)
Булка Жирков …… үйэтигэр биирдэ тыһы туой баттах куһу күөрэтэн түһэрэн хайҕаммыттаах. Н. Габышев
Туой баттах, судьу, туотаайы – туох кус суорда бары кэлбит. Күннүк Уурастыырап
II
баттах сарын – кэтит, модьу сарын. ☉ Широкие, могучие плечи (косая сажень в плечах)
Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк. Баттах сарыннаах, Ньыгыл борбуйдаах …… Оҕуруктаах куораан далай ытыстаах. Ньургун Боотур
ср. тюрк. балдак ‘клюка, на которую опирается хромой’