дайаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Талгук] үҥкүүлүүрүгэр сөп түбэһиннэрэн илиитин араастаан эйэҥнэтэрэ, дайаҥнатара. В. Санги (тылб.)

дайаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Киирбит дьон оргууй дайаҥнаһан тахсан бардылар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар-кыргыттар илиилэринатахтарын босхо ыытан араастаан дайаҥнаһаллара. Далан
Тыыраахылар төттөрү-таары дайаҥнаспыттара. И. Федосеев

атыллаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Кини киэҥник кэдэрги дайбаан, киэҥ-киэҥник атыллаталаан хааман дайаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Үлэһит киһи талахтары силэйэн, чалбаҕы үрдүнэн атыллаталаан бэс анныгар кэлэн тохтоото. П. Филиппов
Ыларов, олоппоһуттан туран икки илиитин быар куустан баран, төттөрүтаары киэҥ-киэҥник атыллаталаата. Р. Баҕатаайыскай

тыаһы үт. т.
1. Сорох көтөр (хол., суор, аҥыр) саҥата. ☉ Крик некоторых птиц (напр., вороны, выпи)
Манчаары аттыттан «хаах» диэбитинэн биир аҥыр көтөн дайаҥнаан таҕыста. Айталын. Хаа-дьаа аҥыр «хаах» диэн ааһар. Г. Колтовскай (тылб.)
2. Киһи күөмэйин түгэҕиттэн ыгыллан тахсар тыас (хол., силлииргэ). ☉ Звук, возникающий при отхаркивании
Бу аптаах холбукаҕа кини хаста «хаах» диэбитэ, ытырдыбыта кытта баар. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. хах хух ет ‘гоготать’

көр оргууй
Мунньах эрэ иннинэ, аргыый үөмэн, Уһун Дьуралтаайы диэн ааттаах кырдьаҕас акыҥнаан киирдэ. Н. Неустроев
Громов оҕонньор, тоҥхох гынан баран, аргыый дайаҥнаан тиийэн, оннугар олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
«Эпэрээссийэлээбэппит», — кылаабынай быраас аргыый хардарбыта. Софр. Данилов
◊ Аргыый аҕай көр оргууй аҕай
Кулуба таһыттан аргыый аҕай хааман, баһын көнөччү туттан киирэн, хортууһун остуолга уурар. Н. Неустроев
Маҥан баттахтаах көнө уҥуохтаах оҕонньор аргыый аҕай трибунаҕа тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
«Эн итэҕэлгин толорорго кыһаллыам, Всеволод Николаевич», — диэтэ Аласов аргыый аҕай. Софр. Данилов
Аргыый наллаан көр оргууй наллаан. Оттон кэлин туох буолтун, аата, куотуо буоллаҕай, ыксаабакка эрэ аргыый наллаан билиэххит. В. Гаврильева
[Най:] Күлүмэ. Ол эрээри, мин кинилэр саҕа үөрэхтээҕим буоллар — син дьаһайыам даҕаны этэ. Аргыый наллаан буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
др.-тюрк. ахру

туохт.
1. Дьон хайаан да ытыктыахтаах киһитин курдук сананан боччумура тутун, киэмсий. ☉ Демонстрировать свою значительность, важничать
Дьону кытта дорооболоһон, дьоһумсуйа соҕус кэҕис гына-гына, Хойутаанап президиумҥа дайаҥнаан тиийэн олордо. Софр. Данилов
Остуол туорайыгар өттүк баттанан олорор, кыаһаан сирэйдээх, саас ортолоон эрэр киһи дьоһумсуйа туттан олорон кыргыттары доппуруостаан барбыта. С. Никифоров
Семенов судьуйа, дьоһумсуйан олорон, куоракка сылдьыбыт сонунун сэһэргиир. М. Доҕордуурап
2. Улахан суолталааҕы, дьоһуннааҕы оҥорор, быһаарар быһыынан дуоспуруннан, боччумурбут көрүҥнэн. ☉ Держаться с большим достоинством (как при выполнении весьма важного, значительного дела)
Кыл сэлээппэлээх кырдьаҕастар, быйыл сааскыта хатааһыннаах буолан, от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн, дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
Дьоһуннааҕы айыах айылаах Дьоһумсуйан, дархаһыйан, Дьоммун, дойдубун хаалларан, Хара муора кытылыгар Айар дьиэҕэ диэн аат ааттаан Аҕыйах хонно кэлтим айаннаан. В. Гольдеров
Атах тэпсэн, дьоһумсуйан, оллоонноон олорон кэпсэтээри, санааны үллэстээри, тэһийбэккэ, былыргы сахалар хас эмэ алааһы уҥуордаан атын ыалларыгар бараллара. ПБН КСКТ
3. көсп., поэт. Дьоһун, ытык көрүҥнээх буол; улуу дархан курдук көһүн (үксүн тыыммат барамайы тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Напускать на себя важность (обычно при олицетворении)
Үрэх күөх кытылларыгар ынах киэнин ыраастара, толомонноро сиргэ тиийэр сириннэрин нэһиилэ соһон дьоһумсуйа хотолдьуһаллар. С. Тарасов
Торҕо күөх көстүүлээх дьоһумсуйа туттубут тиит мастар, хампа күөх хасыыҥка бааммыт үрүҥ түнэ этэрбэстээх лаглаҕар хатыҥнардыын сиэттиһэн, бу улуу алааһы түһүлгэ оҥостон сэлэлии хаампыттар. Г. Угаров
Күөх тыа дьоһумсуйа нусхайар. И. Данилов

I
аат.
1. Туттар сэп укка олорор синньэтиилээх төрдө. ☉ Узкая часть какого-л. орудия (на к-рую насаживается черенок, рукоятка, осадка ножа и т. п.)
Арба даҕаны, бу сэбим туурата тостубутун умнан сылдьаахтыыр эбиппин дии. Амма Аччыгыйа
Уон иккилээх уол сылдьан тостубут иннэ тууратын үүттээн биэрбитим. «Кыым»
Бэл илии хотуура тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. ЕХД КТ
△ Сэбирдэх атаҕын төрдө. ☉ Узкая часть листика растения, ножка, черешок
Дөлүһүөн лабаалара эрэ буолбакка, бэл сэбирдэхтэрин тууралара …… хатыынан бүрүллүбүттэр. КВА Б
Росянка сэбирдэхтэрэ бары умнас төрдүттэн үүнэн тахсаллар, балайда уһун тууралаахтар. МАА ССЭҮү
Ханнык да үүнээйи бөҕө силиһэ, туурата, өҥ-ньүөл кырса суох, курулуу тохтор кураанах кумахха үүммэт, силигилээбэт. БН СУ
2. көсп. Туох эмэ тутуллан турар эбэтэр үөскүүр, баар буолар төрүтэ. ☉ Основание, корень чего-л.
Э-э-э дуо! Тохтообокко Тулхадыйбат туураны Туураланнын диэн, Туомнаатахпыт буоллун! Доҕоттоор! Саха фольк. [Уһук муҥ кэллэҕинэ] Биири эрэ бигэтик саныыр буолуҥ, Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ, Тууратын эрэ тобулу саныыр буолуҥ дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тойон сэргэҕэ дьол туллубат туурата, сүктэр кыыс үүт маҥан ата бааллан тыына-тыбыыра ахан турар. Э. Соколов
3. көсп. Ким, туох эмэ ханна үөскээбитэ, үөскээбит төрдө. ☉ Корень, происхождение, исток
«Кэпкин туон, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралах киһи кэллиҥ?» — диэн ыйыталлар. Саха сэһ. II
Аны төрөөбүт дойдубуттан туурам тулуннаҕа, онон ийэм төрөөбүт сиригэр тиийдэҕим дии санаатым да, Амыр өрүһү булаары Дьугдьуур хайаларын диэки түһэ турдум. Болот Боотур
Таайдахха, ньургуһун сааскы күҥҥэ тардыһар буолан кэрэ, тоҥ буортан тууралаах буолан тулуурдаах ини. И. Данилов
ср. др.-тюрк. туҕру ‘стержень, при помощи которого лезвие закрепляется на рукоятке, черешок’
II
сыһ.
1. Туохтан эмэ сулбу биитэр төрдүттэн уһулу барар гына. ☉ Вырывая что из чего-л.; отделяя что-л. от основания
Чүөчээски тиийэн эһэ …… тылын туура быһан ылла. Суорун Омоллоон
Эһэ ойон кэллэ да киһи тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна. Т. Сметанин
Уолаттар Былааһы [оҕо аата] олоҕуттан туура анньан түһэрдилэр уонна дириэктэр диэки дэллэритэн кэбистилэр. «ББ»
2. Олох, букатын, төрдүттэн (үксүгэр суох диэн тылы уонна буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Совсем, совершенно, вовсе (употр. обычно с именем отрицания суох ‘нет’ и с отриц. ф. гл.)
[Сайын] Турар атахтаах Туура орпокко Тугуттаан тубуста. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аанака:] Барбаппын, туура барыам эрэ суоҕа. Эрилик Эристиин
Ону баара, бүгүн туура умнан кэбиспит. А. Сыромятникова
Туох даҕаны бэйэлээххэ мүлчү ыһыктыа, туура туттуо суох саамай күндүбүн, баар эрэ мааныбын төлө тутарга тиийдим. С. Федотов
△ Туох баарын барытын, олоччу, бүтүннүү. ☉ Все до единого
Афанасий Романович, биһиги оттообут оппутун эһиги үксүн, туура тугу да ордорбокко тутан ыллыгыт дии. В. Протодьяконов
Ол кыһыл хамандыыртан кылааннаах түүлээҕин барытын туура ылан аҕал. А. Сыромятникова
Туох баарбытын Туура атыылаан да туран, Субу кыыһы Син биир сүгүннэрэн барыаҕым! И. Алексеев
♦ Туйаххын туура тэп көр туйах
Туруу бараан дойдутугар Туйаххытын туура тэбээриҥ, Тэгил ийэ сиргитигэр Тэлгэһэттэн тэлгэһэни Тэнитэн иһээриҥ! С. Зверев. Туура тут кэпс. — кимтэн эмэ тугу эмэ күүскүнэн тутан ыл, былдьаа, мүччү харбат. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. кого-что-л. безвозвратно, лишать кого-чего-л. [Күкүр Уус:] Ким миигин бу айылаах кэбилээтэ, ким соҕотох оҕобун туура тутта? Суорун Омоллоон
Оттообут оппутун үксүн эһиги туура тутан ыллыгыт дии, онтон атын кырдьык даҕаны сылгыларбытыгар оттоох соҕус буолуо этибит. В. Протодьяконов
◊ Туура күнү быһа (күнү туура) — күн устатын тухары, күнтэн ордорбокко. ☉ В течение всего дня, весь день
Онно ылбайы бултаһар тыраҕас кутуруктаах кыра тыыраахы туура күнү быһа төттөрү-таары дайаҥныы көтөрө. «Чолбон»
Былыр хайытар эрбии диэн баара, онно икки киһи туура күнү быһа үнүөхтэтэн биир-икки бэрэбинэни эрбиирэ. «ХС»
ср. кирг. туура ‘никогда, отродясь.’