лиһий II диэнтэн субул
көстүү. [Ынахтар] кэннилэриттэн …… атыыр оҕустара, буугуначчы тыы нан ыҥырана-ыҥырана, х а а м а н лиһикичийэр. П. Аввакумов

сыһ.
1. Имэҥирэн туран. ☉ Пылая страстью, увлеченно
Днепр арҕаа эҥэригэр Саха сирин булан Илбистээхтик сэриилэһэр Саха туйгун уола. И. Чаҕылҕан
2. Туох эрэ кистэлэҥ күүстээхтик. ☉ Таинственно, с таинственной силой, страстно
[Тайахтар] илбистээхтик буугуначчы тыыналлар, дуолан агдалара улуу уус күөтүнүү хапсыҥныыр. И. Гоголев
Икки ураа лаҥкыр муоһун Илбистээхтик илгистээт, Үөрэҕэстии оонньуоҕун Үтүө доҕор быыһаата ээт! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. иччилээхтик

1. таастаа диэн курдук (хол., түннүгү). (Дьиэтин) кураанах маһынан холуодалаан, Чиргэл маһынан сэҥийэлээн, Тайах тараһатынан тааһаан, Тула өттүнэн Тобулу охсуу түннүктээбит эбит. С. Васильев
2. Муҥха таастыганын хомуйа тарт (муҥханы таһаарар саҕана). ☉ Подбирать грузила у невода (когда его выводят из воды)
   Сотору муҥхалара үмүрүйдэ, оҕонньор тааһаата, дьэ нам буолла, буугуначчы тыынна. Н. Габышев

I
буугунаа диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһэ им-дьим буолар, арай хотоҥҥо ынахтар үөһэ тыынан буугунаһаллар. Амма Аччыгыйа
Оҕустарбыт ыкса чугасаһан киирсиэхчэ киирсибэккэ чараас сирдэрин быттыктарын, бүөрдэрин кыҥаһан буугунаһа сырыттылар. Н. Заболоцкай
Ыҥырсыы буоллаҕына, Кээтии тэбэнэтирэн иккиэннэригэр биир кэмҥэ сөбүлэһэн кэбиһэрэ. Итинтэн уолаттар аһары абараллара, бэйэ бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Муннун буугуначчы тыаһатар (хол., кыыһырбыт киһини этэргэ). ☉ Дышащий глубоко, с шумом (напр., от сильной злости)
Кыыһырбыт омунугар кытаран үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай

бырах диэнтэн холб. туһ. Оҕо сааһым барахсан Онно миэнэ хаалбыта
— Туорааҕынан бырахсан, Тустан ыллаан ааспыта. Күннүк Уурастыырап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар, быһыйдар сырсан илин түһүстүлэр, бөҕөстөр хапсаҕайдаһан быраҕыстылар. В. Протодьяконов
Хатыҥ чараҥ кэтэҕэр олоҥхо бухатыырдара куустуһан, ыга ылсан, бырахсан буугуначчы тыыналларын курдук, икки тыраахтар, ах бара-бара кыыгынаһаллар. Н. Габышев
♦ Тылла быраҕыс көр тыл
Биһиги өртөн билсибит, биир өлүүгэ түбэһэ сыспыт, номнуо доҕордоспут дьон быһыытынан, аа-дьуо тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
Мин ити миигин кытта саастыы, олус дьоҕурдаах, сылайбат сындааһыннаах үлэһити кытта аҕыйах көрдөөх тылы бырахсан ааһыахпын баҕаран кэлбитим. Н. Габышев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. «Кыым». Уҥа-хаҥас быраҕыс — сордонон-муҥнанан ыарахан балаһыанньаттан таҕыс. ☉ С трудом выйти из тяжелого положения
Аһыҥа турбатаҕа буоллар, үрэҕинэн-тыанан оттоон, хомуһунан-былаҕынан эбинэн син уҥа-хаҥас бырахсарбыт хаалла. Болот Боотур

туохт. Тугу эмэ оҥорорго сөбүлэн, сөбүлэс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Поддаваться на уговоры, соглашаться (обычно употр. в отриц. ф.) Эриэс, булгу мэлдьэһиэн Эдэр сүрэх киириммэт! П
Тобуруокап. Ити түөс буолбут оҕонньор Эппитигэр кииринэммин, Оҕобун улуу ыал Уорааныгар быраҕаммын, Быарым уулунна, Бырдым быһынна. С. Васильев
△ Тугу эмэ саҕалаа, туох эмэ саҥаны оҥорорго турун, ылыс. ☉ Начать что-л., приступить к чему-л., взяться за что-л., решиться на что-л. [Оптуобус] куорат тас өттүгэр таҕыста, силлиэлээх айаҥҥа киириннэ. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы биэс сылы аһаран, Иккис биэс сылларга киириниҥ! Эрилик Эристиин
Бүтүн сайыны, күһүнү быһа ким да киириммэтэх сиригэр [саахта саамай аллараа өттүгэр] түһэн үлэлии сылдьар дьон. Үһүөйэхтэр. С. Федотов
♦ Албыҥҥа (угаайыга) киирин — туохха эмэ киирэн биэр, үктээн биэр. ☉ Попасть впросак, угодить в историю
Саха үлэһит норуота кинилэр [баайдар] албыннарыгар киириммэтэҕин ааһан, Сэбиэскэй былааһы көмүскээн саа-саадах тутан турда. С. Ефремов
Суруйааччы сорох киһилии майгына суох чэпчэки дьахталлар содур дьон угаайыларыгар кэбэҕэстик кииринэллэрин сэмэлиир. ФЕВ УТУ. Тылга (тылыгар) киирин — ким эрэ эппитин иһит, эппиттэрин курдук оҥор. ☉ Прислушаться к чьим-л. словам, мнению, согласиться на что-л. Бурхалей кэнники тылга кииринэн сатыы атаакалыырга сөбүлэннэ. Эрилик Эристиин
Хабыыча Доргууйап кинилэр тылларыгар киириммэккэ, буугуначчы тыына турбута. П. Аввакумов
Уйадыйан ылбытыгар тэптэрэн, ийэм биригэдьиир тылыгар киириммит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)