I
туохт.
1. Сүүрэн кэлэн уһуну ыстан. ☉ Прыгать в длину (с разбега)
Буурдьут буура буурдаабыт, Кылыыһыт кылаана кылыйбыт, Ыстаҥаһыт ырааһа ыстаҥалаабыт. Эллэй
Кэрэ да этэ, сайылыкка мустан, Кустаах кыырт буола оонньуур, Эбэтэр ньуолах кэнчээри устун Кылыйар, куобахтыыр, буурдуур. С. Данилов
2. түөлбэ. Икки атаххынан хардарытаары тирэнэн ойуоккалаа. ☉ Прыгать попеременно то с правой, то с левой ноги. Уолаттар аттарын быһыта кымньыылыыллар, сыарҕаттан түһэн, суолу кыйа буурдаан бырдааттыыллар. А. Федоров. Тэҥн. ыстаҥалаа
II
туохт. Бууру (тайаҕы, табаны) бултаа. ☉ Охотиться на самца оленя, лося
Хаамыах Халыҥ хаарынан, Булчут Буурдуур тыатынан. Л. Попов
♦ Буурдуоҕун көрдөрдө түөлбэ. — сааттаахтык куотта. ☉ Позорно удрать от чего-л.. Кини буурдуоҕун көрдөрдө. Киһи эрэ буоллар салынна, бэрт түргэнник буурдуоҕун көрдөрдө

I
туохт., эргэр. Кимиэхэ эмэ кыйахан, кыыһыр. ☉ Сердиться, гневаться из-за чего-л., на кого-л.. Туохтан толлойдуҥ, кимиэхэ буурдуҥ?
□ «Буур» өссө биир өйдөбүллээх — кыыһыр диэн. Багдарыын Сүлбэ
II
1. аат.
1. Тайах, таба атыыра (биэс сааһыттан үөһэ өттө). ☉ Самец оленя или лося (старше пяти лет)
Кыстык хаар түһүөн иннинэ өссө биир бууру өлөрөн, саҥа булуустарыгар укпуттара — сайыҥҥы кыылларын этин кытта холбуу. Күннүк Уурастыырап
Уйбаанча дьон сээдьэлиир саҥаларын истээт, аатырбыт олох буурун миинэн онно барбыта. Н. Якутскай
Этэрээт наадатыгар диэн, биэс уонча бастыҥ буурдары Сэргэчээҥҥэ туттардылар. Болот Боотур
2. көсп. Киһи, дьон бастыҥа чулуута (үксүгэр тард. ф.). ☉ Лучшие из людей (обычно в ф. принадлежности)
Эдэр киһи салалтаҕа тахсарыгар күөх ыллык төһө да ытыллыбыт охтуу тардылыннар, бу үлэҕэ киһи буура буолан олордоҕо. С. Федотов
Ханнаный хойгуонан хайаны суулларар Эр бэрдэ дьонноргут, бухатыыр буурдара? Л. Попов
Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт. Эллэй
2. даҕ. суолт. Саамай кырдьаҕас уонна улахан (тайах, таба атыырын туһунан). ☉ Самый старый и большой, матерый (о самце лося или оленя)
Сүүрэр атахтаах сур күүдээҕиттэн буур тайаҕар диэри …… бары кини суолун көрөөрү, уон үрэхтэр улаҕаларыттан үмүөрүһэн кэлэ сылдьыбыт курдуктар. Амма Аччыгыйа
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай
Арай биирдэ буур табаны сүүрдүүгэ Афанасий Христофоров тыһы табаны сүүрдүүгэ Николай Павлов чөмпүйүөннээтилэр. «ХС»
тюрк. бур, бугра
♦ Буур кэспит уутун испиккэ дылы — амтана суох, амтана биллибэтэх, миинэ барбатах (чэйи, миини этиллэр). ☉ Невкусный (обычно о чае, супе)
Оок-сиэ, бу чэйбит буур кэспит уутун испиккэ дылы буолан. «ХС»
III
аат., спорт. Сүүрэн кэлэн уһуну ыстаныы. ☉ Прыжок в длину (с разбега)
Буурга, куобахха М. Скрябин чөмпүйүөннээтэ. «Кыым»
IV
буур массыына — сири дьөлө үүттүүр массыына. ☉ Бурильная машина
Көмүс көрдөөн Ыстаал сэп чыҥкынаата, Буур массыына чуҥкунаата, Маҕыньыыттаах массыына бачыгыраата. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
1. даҕ., кэпс. Соҕотох харахтаах, аҥаар хараҕынан эрэ көрөр. ☉ Видящий только одним глазом, слепой на один глаз
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс ном.). Соххор хараҕын соттуна-соттуна Соҕуруу, илин көрөн соххолдьутта. И. Эртюков
Оҕонньор соххор хараҕынан көтүллэн хаалбыт бэлиэкэтин [курумуутун] кыҥастаһакыҥастаһа, хамсатын оборон соппойор. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт.
1. Аҥаар харахтаах киһи. ☉ Человек, ослепший на один глаз
Соххор кыраҕы диэбиккэ дылы (өс ном.). Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт, …… Доҕолоҥ даҕаны сүһүөхтэммит, Соххор даҕаны көрөрдөммүт. Эллэй
Ааспыт сэрии бар дьоҥҥо хаалларбыта Соххор ытыыр муҥун, доҕолоҥ сорун. И. Эртюков
2. үөхс. Кыра-хара киһини, кыамматытиийиммэти сэнээн, атаҕастаан үөхсэн ааттыыр тыл. ☉ Несчастный, бедняга, бедолага (выражает высокомерное отношение говорящего к кому-л.). Мин били маннааҕы соххору баттаҕыттан соһон таһаарыам… Н. Якутскай
Соххор уола, иирдэҕэ дии! Болот Боотур
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур!» — Андыҥ Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Соххор содуома, <балай батаалыйата> буолла — киһи быһааран ылбат охсуһуута, иирээнэ буолла. ☉ Начался скандал с шумом и дракой, большой дебош
Баһа-атаҕа биллибэт Балай бардама, Соххор содуома …… манна буолла. П. Ойуунускай
Охсуһуу улахана …… балай батаалыйата, соххор содуома буола түстэ. ПЭК ОНЛЯ II. Соххор солкуобай — туох да эбиитэ-ордуга суох соҕотох солкуобай, олох дуона суох харчы. ☉ Всего один рубль, ни больше, ни меньше
Биир харчыны биэс гына эргитэн, соххор солкуобайы мөһөөххө кубулутан, аатын билбэт гына хараарчы байбыт Атыыһыт баара үһү. Софр. Данилов
Арыт балай эмэ харчыланан кэлэрэ, сороҕор соххор да солкуобайа суох хаалара. Болот Боотур
Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун мус (обор) көр доҕолоҥ. Дьиэлээх тойонхотун Былыр-былыргыттан сүҥкэн баай дьон сурахтаахтара. Ол соххор хараҕын уутун, Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуттара. Саха фольк. Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун супту оборбут үс киһини ааттаата. Суорун Омоллоон
[Манчаары Бакыыһа кинээскэ:] Эн соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуккун уот сиэбитэ дуо? Эрилик Эристиин. Эн соххор, мин соххор — эн да, мин да биирбит (иккиэн туох эмэ бодоҥноох эбэтэр тэҥ буруйдаах дьон этэллэр). ☉ Попрекать друг друга недостатками или проступками, присущими обоим
Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
ср. монг. сохор ‘слепой’ тат. сукыр, кирг. сокур, чув. суккар, туркм. сокур ‘слепой, слепец’
II
соххор өттө — тугу эмэ гынарга киһи-сүөһү, предмет табыллыбат, түҥнэри өттө (хол., аты, оҕуһу хаҥас өттүнэн миинэллэр, уҥата соххор өттө буолар, оттон ынаҕы уҥа өттүнэн ыыллар, онон хаҥаһа соххор өттө буолар). ☉ Сторона, бок, с которой непривычно, неудобно делать что-л. (напр., правый бок коня — непривычная сторона для оседлания, а левый бок коровы — для дойки)
Айыы киһи атыттан соххор өттүнэн уһулу ыстанан түһэ эккирээтэ. ПЭК ОНЛЯ II
Тойон Дьөллүүт бухатыыры соххор өттүнэн сулбу тардан түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
[Хачыгыр бурдук тардар] тааһын соххор өттүнэн эргитэн, дьигиһитэн барда. Эрилик Эристиин
Кучук эһэ соххор өттүн былдьаһа, маһы эргийэ сылдьан, …… хаста да маҕыйа-маҕыйа кэтэҕин уолаҕаһыгар саайар. «ХС»