I частица
ээ. Ыйытыыга туттуллар тыл. А? Что ты сказал? - Ээ? Туох диэтиҥ?
II союз
оттон, буоллаҕына, буоллаххына. я читаю, а ты пишешь - мин ааҕабын, оттон эн суруйаҕын; мин ааҕабын, эн буоллаххына суруйаҕын. я пришел, а он остался - мин кэллим, оттон кини хаалла. Мэлдьэһиигэ бу ситим тыл туттуллубат: не я, а он - мин буолбатах, кини; не пишет, а рисует - суруйбат, уруһууйдуур
Русский → Якутский
а
а
I союз оттон, ол гынан баран, да (сороҕор тпуспа тылбаастаммат); я пришёл, а он остался дома мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла; на горе дом, а под горой ручей хайа үрдүгэр дьиэ, оттон анныгар үрүйэ; хотя была уже ночь, а никто из нас не спал хайыы-үйэ түүн этэ да, биһигиттэн ким да утуйа илигэ;<sup>1</sup> я зайду к вам послезавтра, а не завтра мин эһиэхэ өйүүн сылдьыаҕым, сарсын буолбатах; поезд уходит через час, а ты ещё не готов к отъезду поезд биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун; он спрашивал, а сам не слушал кини ыйыталаһара, ол гынан баран бэйэтэ истибэт этэ; что ты делаешь? — А я читаю эн тугу гынаҕын? — Оттон мин ааҕабын; # а именно чопчу эттэххэ; а (не) то (в противном случае) инньэ гымматаххына, ол буолбатаҕына; спеши, а то опоздаешь тиэтэй, (инньэ гымматаххына) хойутуоҕуҥ.
II частица ээ; что ты сказал? а? туох диэтиҥ? ээ?; сынок, а сынок, иди сюда! уолум, ээ, уолум, кэл манна!
III межд. ээ, ньии; а, вот оно что! ээ, бу курдук эбит дии!; а, попался! түбэстиҥ ээ!
а=
(ан=) тыл сүрүн чааһынан этиллэр бэлиэ, свойство суоҕун бэлиэтиир тыл иннигэр сыстар эбиискэ, хол. анормальный нормальнайа суох; алогичный логичнайа суох, логиката суох. и
Якутский → Якутский
а
аат.
1. Саха алпаабытын бастакы буукубатын аата. ☉ Название первой буквы якутского алфавита
Саамай аҕалара буоларын быһыытынан, А буукуба аан тыл этэн, мунньаҕы аспыт. П. Тобуруокап
Судургу «А» буукубаттан Эрэдэһиннээх формулаҕа, Уон сыллаах көхтөөх айан Ити аата, бараннаҕа. И. Гоголев
Төлкөм төһүүтэ буолбут төрөөбүт алпаабытым аан арыйааччы, айах тутааччы, айхал амалыйааччы ааттаах үтүө санаалаах, алыс көнө майгылаах А буукубатын адьас начаас булсубутум, атас-доҕор туттубутум. Н. Рыкунов
2. тыл үөр. Айах кэлин, киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Гласный звук заднего ряда, нижнего подъема, негубной
Тыл олоҕо о эбэтэр а дорҕоонунан араастаан этиллэр буоллаҕына, сурукка о буукубанан бэриллэр. ДНД СТ
араҥ а
аат.
1. Туох эмэ биир кэлим дьапталҕата (хол., буор, кумах уо. д. а. ). ☉ Слой, пласт (напр., земли, песка и т. п.)
Биэрэк устун, хара кыраасканан сурааһынныы эҕий-дугуй тардыбыт курдук, чараас хара араҥа барар. А. Федоров. Почва диэн сир үүнээйинэн бүрүллүбүт үрүт араҥата. КВА Б
Хайа үрүт араҥатын [чоҕор тиэрдэ] соролооһун үлэтэ бара турар эбит. БИ СТ
2. көсп. Уопсастыба, нэһилиэнньэ, дьон ханнык эрэ бөлөҕө. ☉ Та или иная группа людей, населения, общества
Бааллар — буҕаалтыр бииһин ууһа барыта, холкуостаах бары араҥата, биригэдьиир арааһа. С. Федотов
Оттон нэһилиэнньэ бары араҥаларыгар киэҥник өтөн киирбит тыллар сүнньүнэн сахалыы форманан бараллар. СТЫМ
3. көсп. Туох эрэ биир туспа чаас буолар бөлөҕө. ☉ Однородная масса как часть чего-л.
Билигин да саха бүттүүн тылын словарнай састаабыгар эргэрбит тыллар араҥалара олус кыараҕаһа суох. АПС СЛ
Саха тылын наардаталаан көрдөххүнэ, хас да араҥаны булаҕын. ЧМА ЭТНББ
◊ Араҥа туос — саас-сааһынан арахсар туос. ☉ Слоистая береста
Урут кырдьаҕас булчуттарга Дмитриев баарына хайаан даҕаны испиискэни араҥа туоска суулатан хоонньуларыгар уктарара. «ХС»
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк
буол л а р буол лун
сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)
буу
даҕ., түөлбэ. Дьүдьэх көрүҥнээх. ☉ Захудалый
Ата иччитинии кырдьаҕас, буу эрэйдээх, кылыс оттоох бадарааннаах ууттан иҥнибэккэ аа-дьуо кэһэн сакыҥнаһан иһэр буолар. Нэртэ
буу тайда а
туохт. Ыҥыыр анныгар буутайы (ботону) уур. ☉ Подкладывать потник под седло лошади. Аты буутайдаа. Сыбыдах аты буутайдаан баран миинэрбит
бырдаҥ а
аат. Оҕустахха, уу (у о п - сайынан убаҕас) таммаҕа ыһыллыыта. ☉ Брызги (о каплях жидкости)
Охсубутугар силэ үрэллэ түстэ да, силин бырдаҥалара халлаан түөрт муннугун диэки көтөр эҥин арааһынайа буолан көтө турдулар. Суорун Омоллоон. Дьол, үөрүү көмүскэ уутунуу, Фонтаммыт ибиирэр таммаҕа — чуумпу түүн ньууругар Чоккуруур бырдаҥа. А.Абаҕыыныскай
д ьа ҥс а ат
көр дьаҥсал
Тоҕус хартыгастаах Добун маҥан халлаан Тоһуу дугуй былыттарыгар Дуолан дьаҥсаат этиҥнэр Тоҕута-хайыта бардылар. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ таҥара сырдыгар Хара тыын хараҕа сааппыта, Үөрүүнү көрсөрүн оннугар Ыар дьаҥсаат дьаҕырҕан саалынна. М. Лермонтов (тылб.)
агдас гын{а түс}
агдай диэнтэн көстө түһүү. [Бохсоҕоллой] Агдас гына түстэ, Дьиэрбэҥ ох курдук Дьиэгэнийэ түстэ. П. Ойуунускай
бай-тай
туохт. Элбэх үп-харчы, мал-сал, сүөһү-ас баайдан. ☉ Иметь обилие материальных ценностей, денег; разбогатеть
Саха төрдө буолбут Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун диэн, Баһа-атаҕа биллибэт Баараҕай – барҕа баайданан Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Оттон сорохтор эмиэ да соччо үлэлээн түүннэри-күнүстэри умса-төннө түспүттэрэ көстүбэт эрээри, сүөһүлэнэнастанан, байан-тайан иһэллэр. Болот Боотур
[Уйбаан:] Ыал буолтум тухары күн тура-тура үлэлиибин-үлэлиибин да, байан-тайан кэлбэтим. А. Софронов
дьап тай
туохт. Үрүт-үрдүгэр кыстаа, хос-хос уур, сап, тут. ☉ Накладывать что-л. друг на друга слоями, наслаивать
Быһыттарын арҕаһа түрдэс гынаат, ортотунан быһа барбыт да, дьаарыстаабыт модун бэрэбинэлэрэ үлтү кумаланан, дьаптайбыт халыҥ буордара тоҕо куорҕалланан үрэх икки эҥээригэр күөрэ-лаҥкы ыһыллан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини туппат кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Ол түмүгэр эргиччи ночоот. Н. Лугинов
Сэтир бөҕөнү булунан, хос-хос дьаптайан, маһынан тэптэрэн, хахха оҥоһуннум. Р. Кулаковскай
инньэ диэн баар{а} дуо
сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»
тай
I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’
Якутский → Английский
буу
ono. Wheeze!; буу гын= v. to wheeze
Якутский → Русский
бай-тай=
разбогатеть; жить в полном достатке.
Еще переводы: