нареч. разг. көннөрү, судургутук; бывать где-л. запросто кимиэхэ эмэ көннөрү сырыт.

судьба, участь, рок; предопределение; кини төлкөтө итинник такова его судьба; төлкө төннүбэт погов. соотв. чему бывать, того не миновать.

несов. 1. см. встретиться; 2. (бывать, случаться) түбэс, баар буол; в горах встречаются дикие козы хайаҕа кыыл козалар баар буолаллар.

м. 1. тахсыы; наезд машины на тротуар массыына тротуарга тахсыыта; 2. (посещение) сылдьыы, кэлии; неожиданный наезд гостей ыалдьыттар соһуччу кэлиилэрэ; 3. уст. (набег) саба түһүү; # бывать наездом быһа охсон сырыт.

II м. 1. (вселенная) свет, аан дойду; части света свет чаастара; по всему свету бүтүн аан дойду үрдүнэн; 2. (общество) дьон, дьон-сэргэ; всему свету это известно бу дьоҥ-ҥо-сэргэҕэ барытыгар биллэр; 3. (высшее общество) свет, үрдүкү үтүөлэр; бывать в свете үрдүкү үтүөлэргэ сырыт; # более всего на свете аан дойдуга туохтааҕар да орду к; дать (или выпустить) в свет таһаар, бэчээттээ (хол. кинигэни); отправить на тот свет ол дойдуга ыыт, елер; сжить со свету (или со света) күнтэн сүтэр (өлөр, суох гын); ругать на чём свет стоит араастаан үөх, ыыстаа.

туохт.
1. Сынньанар, салгын сиир быһыынан күүлэйдээ, таһырдьа, айылҕаҕа сырыт. ☉ Гулять, совершать прогулки на природе, на свежем воздухе, прогуливаться
«Дуга курдук токуркайбын, Сайын ходуһаҕа дьаарбайабын, Кыһын көхөҕө ыйанабын», - диир баар үһү (тааб.: хотуур). Уонна мыраан аннынан Чуумпура дьаарбайыам, Мин дойдум хатыҥнара Намчыларын таптыам. С. Данилов
Халысханнаах сыырдарбар Хайыһарбын салайдым, Ыраас хаардарбар Ыллыы-туойа дьаарбайдым. П. Тулааһынап
Хата түһээн ат миинэн Хаарыс тыаҕа дьаарбайыым. Т. Сметанин
2. Иллэҥ кэмҥэр билэр дьоҥҥор, урууларгар сырыт, ыалдьыттаа. ☉ Бывать на досуге в гостях у знакомых, родственников
Тыалга хааттаран олорон таспытынааҕы ураһаҕа дьаарбайа таҕыстым. А. Софронов
Биирдэ Онохочоон Чоохоон ыалларыгар дьаарбайа барбыт. Суорун Омоллоон
Күһүөрү сайын Сэргэчээн оҥостон, өрүү-хоно, кэргэнин төрөппүттэригэр ыаллана, дьаарбайа бара сылдьыбыта. Болот Боотур
3. көсп. Араас хайысханан сыҕарый, тарҕан (туох эмэ туһунан). ☉ Перемещаться в разных направлениях, распространяться (о чем-л.)
Урукку Муссерен киэҥ килэдиспит истиэп хонууларыгар тыраахтардар дьаарбайбыттар. Эрилик Эристиин
Ол бириэмэҕэ «Пугачев Оренбурга чугаһаата» диэн кэпсээн бүтүн Россияҕа дьаарбайара. Эрилик Эристиин
Сибэкки сирэм сыһыынан Сиккиэр тыал дьаарбайар. Баал Хабырыыс

1. сырыт диэнтэн холб. туһ. Бу от кэбиһиитигэр кини өссө сылдьыспыта. Суорун Омоллоон
   Ону истэн-истэн, мин бэйэм кытта сылдьыспыт курдук ону өйдөөн хаалбыппын. Н. Заболоцкай
   Бу күннэргэ үксүн Уйбаанчык уолаттары кытта сылдьыста. «ХС»
2. Кимниин эмэ хардарыта кэл-бар, сибээстэс (дьиэ дьиэнэн эбэтэр тустуспа түөлбэлэр, нэһилиэктэр, куораттар, атын-атын дойдулар икки ардыларыгар кэлии-барыы туһунан). ☉ Наносить друг другу визиты, бывать друг у друга дома; иметь связи (напр., между разными районами, населёнными пунктами, городами, странами)
   Киргиэлэй Дьөгүөрэп убайын кытта туохтан эрэ кыыһырсан, сылдьыспат буолбуттар эбит. Амма Аччыгыйа
   Оччотооҕуга хара тыа, таас хайа быыһыгар саһан сыппыт Алдаҥҥа хайа даҕаны өттүнэн сылдьыһар суол-иис суоҕа. И. Никифоров
   Илья Дорофеевич биһикки, соччо чаастатык да буолбатар, хардарыта сылдьыһар этибит. «ХС»
3. көсп. Кими эмэ кытта таптас, эрдии-ойохтуу курдук сыһыаннас. ☉ Вступать с кем-л. в половую связь
   Дьөгүөрсэ бэйэтин сахалыы санаатыгар, дьахтары кытта сылдьыһар буолла да, оҕону оҥорор кыахтаах курдук сананара. Н. Якутскай
   Сифилиһинэн киһи үксүн итинник ыарыылаах киһини кытта уурастаҕына, сылдьыстаҕына сыстар. ЯИИ ВЫаХ

туохт. Халлааҥҥа бар (көт), халлаан диэки туһаай. ☉ Лететь в небо, направляться в небо, бывать на небе
Халбыйа көрөн баран Хабылыннаран кэбиспитим, Халты баран халлаанныы турбута. Саха нар. ыр.
1977
[Уйбаан уол] Халлааннаан сылдьыбытын, Ханаҕар ый хайҕаабытын — Оҕо дьоҥҥо барытын Остуоруйалаан сааратыым. П. Ершов (тылб.)
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] көр сирдээ I
Онтон кэнники сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэт — ууга тааһы бырахпыт курдуга. А. Бэрияк
Уолчаана мэлийэн хаалбыта. Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] көр сирдээ I. Кыыс кыбыстан сирдээн эрэ тимирбэтэ, халлааннаан эрэ көппөтө. Халлааннаан көтүөҕүн — халлаан ыраах, <сирдээн тимириэ- ҕин — сир кытаанах> — ханна да барыаҕын билбэт (хол., атаҕастабылтан, үтүрүйүүттэн); тугу да гыныаҕын, оҥоруоҕун билбэт (хол., куттанан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от притеснений, гонений); не знать что предпринять (напр., от испуга) (букв. чтобы провалиться сквозь землю — земля твёрдая, чтобы взлететь в небо — небо далеко)
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов

аат.
1. Киһи-аймах төрөөн-үөскээн, иитиллэн олорор эйгэтэ. ☉ Место обитания человечества, мир. Аан дойду чемпиона. Аан дойду балаһыанньата
□ Аан дойду үлэһит норуоттарыгар, аан дойду улуу мунньаҕар, аан дойду бары Үрдүк Сэбиэтигэр уруй-айхал ыытабыт. П. Ойуунускай
Аан дойдуга туохтан да үчүгэй — эйэ. Амма Аччыгыйа
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Н. Лугинов
2. Киһи, атын да харамай тыыннааҕын тухары олорон ааһар эйгэтэ (сирдиин, халлаанныын, күннүүн эҥин). ☉ Жизнь на земле; мир, свет, на котором живется. Аан дойдуттан араҕыста (өллө)
□ Бу аан дойдуга төрөөн-үөскээн, олорон бүттэҕим бу... П. Ойуунускай
«Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай
3. Төрөөбүт-үөскээбит сир киэҥ эйгэтэ. ☉ Родной край, родные места, родная ширь
«Мин атым үрдүттэн балтыбын эрэ ылларбын аан дойдубар, алаһа дьиэбэр баран көрүөм!» — дии саныы истэ. Ньургун Боотур
Аан дойдум күннүүн, халлаанныын Мин туспар тупсан турара, Аан бастаан тапталбыныын — Барыта аттыбар баара. С. Данилов
♦ Аан дойдуну арҕар — ыраах, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн сырыт. ☉ соотв. объехать (обойти) весь мир
Дмитрий Петрович курдук аан дойдуну арҕарар, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэр айанньыт ахсааннаах ини. Е. Неймохов
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын, Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин. С. Данилов
Урут сир ийэ хотун Сибииринэн бүтэр дии санаабыт сахалар билигин Бииктэртэн сири сиксигинэн, аан дойдуну арҕара ыйыталастылар. Л. Попов. Аан дойдуну биир гын — кыахтаахтык кэл-бар, киэҥ сирдэринэн тэлэһий. ☉ Иметь возможность преодолевать большие расстояния; бывать везде
Кини улаата охсуон, мас ата дьиҥнээх ат буолан, тэлгэһэ иһигэр эрэ буолбакка, аан дойдуну биир гына сиэлэр көҕөччөр аттаныан баҕарара. В. Гаврильева. Аан дойдуну хастыыр — киэҥ сири кэрийэр (үксүгэр туох эрэ сүппүтүн көрдөөн). ☉ Обходить, объезжать большую территорию (обычно в поисках кого-чего-л.)
Үс ынаҕа хонон хаалаллар. Бостуук оҕонньор, күнү быһа аан дойдуну хастаан баран, ыкса түүн эрэ кэлэр. А. Федоров. «Саһыллаах» колхоз маныыһыта Сэргээчээн бу ынаҕы көрдөөн аан дойдуну хастаабыта. Д. Таас

1. сыһ.
2. Туорамаары, устатынан уонна туоратынан (хол., кээмэйдээ). ☉ Вдоль и поперёк, по длине и ширине (напр., измерить)
   Ааҕыытын бүтэрээт, күөх солко былаатынан сүүһүн көлөһүнүн уһаты-туора соттумахтыыр. Күннүк Уурастыырап
   Муус, хас да сиринэн хайытталанан, уһатытуора хайыта барда. П. Филиппов
   Дьөгүөрдээх алаас нэлэһийэ сытар киэҥ уорҕатын уһаты-туора тардан, мээрэйдээбитинэн, аахпытынан, сурукка киллэрбитинэн бардылар. А. Бэрияк
3. Киэҥ сиринэн, араас сирдэринэн (сырыт). ☉ Повсюду, везде (напр., бывать)
   Саха Сирин киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
   Чорооноп Саха Сирин үгүс оройуоннарын уһаты-туора сыыйталаабыта. Г. Угаров
   Поповтар кэргэттэрэ бэйэлэрин төрөөбүт сирдэриттэн ханна да ырааппатахтар, уһаты-туора сылдьыбатахтар. А. Олбинскай
4. даҕ. суолт. Ылыныллыбыт сиэримайгыны кэһэр, сүөргү (хол., быһыымайгы). ☉ Нарушающий общепринятые правила, предосудительный (напр., о поведении)
   Онон уһаты-туора, олуона быһыы-майгы адьас тахсыа суохтаах. С. Никифоров
   Куорат көрүн-нарын эккирэтиһэн киирбит сорох ыччат улдьаарар уһаты-туора түбэлтэлэрэ тахсыталыыллар. И. Алексеев
   ♦ Уһаты-туора тутун — 1) сиэри таһынан буол, олуона быһыыны оҥор (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. вести себя неприлично
   Киһи быһыытынан киэҥ-холку, уһаты-туора туттубат идэлээх, сэмэй, чиэһинэй, биир кэм сырдыгынан сыдьаайа сылдьар үтүөкэннээх табаарыс, эрэллээх доҕор этэ. С. Данилов
   «Чомпоойоптооххо олус уһаты-туора туттаайаҕын», — диэн кинини Петровскай сэрэппитин эмиэ өйдөөн кэллэ. Л. Попов
   Кини хаһан да тоттугурҕаан, уһаты-туора туттубатаҕа, биирдэ да сүөргү, куһаҕан тылы эппэтэҕэ. С. Никифоров; 2) кэпс. — бэйэҥ билэргинэн, көҥүл айбардаа, оннук дьаһай. ☉ Вести себя как вздумается, как захочется, своевольничать
   Тойонум эппиэттээх эбээһинэстэри сүктэрэр буолан эрэр, онон үбү-аһы ыраах сылдьан бэйэм билэрбинэн көҥүл ылар-биэрэр бырааптаныам, уһаты-туора туттар кыахтаныам. Болот Боотур
   Ханнык да түбэлтэҕэ тимири кэмчилээһин былааныттан ураты итини уһатытуора туттуу таһаарыллыа суохтаах. «Кыым». Уһаты-туора хаамп (сырыт) кэпс. — ылыныллыбыт сиэри-майгыны кэс, сыала-соруга суох, улдьаа сырыт. ☉ Выйти за рамки приличия, выйти из рамок допустимого
   Эн этэргиттэн биирдэ уһаты-туора хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
   Дьон оннооҕор буолуоҕу уһаты-туора хаамаллар, баҕар биллибэккэ хаалыа. Т. Находкина
   Киинэттэн ураты ханна да уһаты-туора сылдьыбатах, наар үөрэҕэр эрэ кыһаллыбыт. ӨӨ ДДьДТ