тиҥий диэнтэн төхт
көрүҥ. Кулгааҕар билигин да чиҥчиҥник боробуос тиҥийбэхтииргэ дылы гынар. Амма Аччыгыйа
[Ойуун] дүҥүрүн охсон тиҥийбэхтиир, эккирээмэхтиир, былаайаҕынан чарапчыланар. И. Гоголев

даҕ. Күтүр улахан, кэтит (ойуун былаайаҕын туһунан). ☉ Большущий, широкий (о колотушке шамана). Уҥа илиитигэр Улуу тайах кыыл Саннын саҕа Сапсыл-дьүөкэт былаайаҕын Умса туппут Улуу ойуун тахсан: «Хатаҥа чуор туйахтаах Халлаан Хара Маҥаастайа Тыҥата кэҥээн, Тыына уһуо буоллар — Түөрэ төлкө олоро түс!» — диэн Түөрэх кэбиһэн хааллаҕа… П. Ойуунускай

сырдырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Тогойкин тиэтэйэн [хайыһарын] сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Удаҕан дьахтар …… Дьаргыл тааһа былаайаҕын Сытыары соҕус туттан, Сыыйа охсон сырдырҕаппыт. Күннүк Уурастыырап
Болугур оҕонньор чыырын киллэрэн хатырыктыыр, кыһан сырдырҕатар. Н. Якутскай

тостуган диэн курдук. Кирээдэҕэ олортоххо, иинэҕэс арассаада тостумтуо, өҕүллүмтүө буолар
□ [Күпсүүр] былаайаҕын кэдэгэр мастан оҥорор үчүгэй, бөҕө буолар, оттон мутуктаах мас тостумтуо. ЧАИ СБМИ
Кураанах, сыата суох баттах тостумтуо, түһүмтүө буолар. ГЕВ ТБГ

аат., эргэр. Ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ (ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар - ойуун айанныыр атын курдук өйдөбүллээх). ☉ Шаманский бубен (яйцевидной формы, с железной крестовиной (см. быарык) на внутренней стороне, увешивается колокольчиками и побрякушками (см. аарык 1), служит шаману конем, когда тот отправляется в царство духов)
[Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран дьарыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
[Ойуун] дүҥүрүн охсон, арҕаһын хамсатан, кыаһааннарын тыаһатан кутуран барар. Эрилик Эристиин. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, олбу эмэгэтэ өйбөр хатанан хаалбыттар. В. Протодьяконов
тюрк. түҥүр, монг. дүҥүр

дьүһ. туохт. Төбөҕүн өрө тутан, көнөччү тутун (үксүгэр көнө уҥуохтаах синньигэс кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Вскидывать голову вверх и вытягиваться, выпрямляться всем телом (обычно о стройной девушке, женщине)
Кырыылаах сылбараҥ маҥан былаайаҕын, Кынайа-кынайа сырбатан барда, Кыһыл көмүс кыаһаана Кыыгынаан иһилиннэ. ТТИГ КХКК

туохт., поэт. Үрдүккэ дьулуһар, үөһэ көтөр кынаттаа. ☉ Дать возможность подняться ввысь, придать крылья для полёта
Дойдум бары кыраайыттан Кинилэр [үлэһит дьон] көтөн кэлбиттэр, Өрө дайар табыталлаан, Мииринэйи үөскэппиттэр. Эллэй
Тайаҕым талахтан атын, Күн сардаҥата былаайах! Тапталы, сандал сааскытын Табыталлыыр — туойар дьылҕалаах. Улуро Адо (тылб.)

урбачый диэн курдук
Соноҕос ат сылгы Үөһэ көтө-көтө, Өрө тыбыырбахтаан, Хайа үрдүк мөҥүөнүттэн Үҥкүрүтүөх быһыынан Мөҕөн урбачыта сырытта. П. Ядрихинскай. Ойуун былаайаҕынан чарапчыланан тулатын урбачыта одуулуур, дүҥүрүн иһиллиир. И. Гоголев
Тимир Арсаанай обургу Дьэ, бу баран Улуу дойду улаҕатынан урбачытта, Киэҥ дойду кэтэҕинэн эргичиттэ. А-ИМН ОЫЭБЫ

туохт. Салгыны эҕирийэн ылан, чорбоччу туттубут уоскунан күүскэ төттөрү үрэн, хатан тыаһы таһаар. ☉ Издавать свистящий звук, свистеть
[Чыычаахтар] Им сүтүүтэ иһиирдилэр, Түүн үөһэ үһүүрдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ойуун дүҥүрүн, былаайаҕын ылар, үстэ хатан баҕайытык үһүүрэр, үстэ суордуур, үстэ дьааһыйар. А. Софронов
Үөһэттэн Өмүрэх үгүрүө Үһүүрэн түһэн иһэн: «Үөрдэхпиэн», — диэн үөгүлээт, Өрө күөрэс гынна! П. Тобуруокап. Тэҥн. иһиир

I
дьааһый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран, дьаргыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
Мин дэлби сылайбытым. Субу-субу дьааһыйталаан харахпын ньуххаммытым. П. Аввакумов
Орлосов сылайан, утуктаан, минньигэс-минньигэстик дьааһыйталаата. Н. Габышев
II
дьааһый диэнтэн төхт
көрүҥ. Сүллэр этиҥ эмиэ онно [тыалга] кыттыһан Ыар-ыардык сөҥүдүйэ дьааһыйталыыр. М. Ефимов
Онтон, утаакы буолаат, били иилии түһэн сытар харыйа сиикээн кэтэҕиттэн өстөөх артиллерията дьааһыйталаан барбыта. А. Бэрияк