көр былдьырыыт
Тиийэн кэлбит биир бэрт сиргэ: кубулуйбат куллурууттаах, тэлэһийбэт дьиэрэҥнээх, өрүөбэт өтөннөөх. ПЭК ОНЛЯ I

аат., кэпс. Оллур-боллур ньуурдаах сиргэ чочоруһан турар боллохтор, быллаардар. ☉ Небольшие бугорки на неровной поверхности
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй

сохсоруй диэнтэн холб. туһ. Уулар тулаларыгар былдьырыыттар дыабахачыһаллар, бараахтар сохсоруһаллар. Амма Аччыгыйа
Чанчыгын түүтэ икки сыҥааҕын былдьыы үүммүтэ туора-маары сохсоруһан көстөллөр. Д. Очинскай

сыһ. Лыхаччы (тутун — саннылары өрө көтөҕөн, моойу кылгатан). ☉ Имея широкие приподнятые плечи и очень короткую шею. Быгдаччы уойбут. Тоҥон быгдаччы туттубут
□ Былдьырыыт сымыыта Биэс эрэ — барыта
Былдьыры ырыаһыт Быгдаччы кыыһырбыт. С. Данилов

даҕ. Олус хойуу, быыһаарда суох буолан көстөр; элбэх халыҥ үөрдээх (хол., үөр көтөр, сүөһү туһунан). ☉ Многочисленный (напр., о стае мелких птиц, стаде скота)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быдан барбыт бырылас сылгылаахтар, бырах барбыт бырылас ынахтаахтар бу дьон. ПЭК ОНЛЯ I

I
түөрэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Түҥүр, ходоҕой дьоннорум Түһүлгэлии тутуһан Түөрэҥнэһэн аастылар. С. Зверев
Күөллэр кытыыларыгар синньигэс атахтаах былдьырыыттар түөрэҥнэһэллэрэ, баҕалар ойуоккалаһаллара. Далан
Сорохторо кытыыга тахсан хаамсан түөрэҥнэһэн бардылар. КАА АСС
II
даҕ. Уйуга суох буолан түөрэҥэлии, хамсыы сылдьар. ☉ Качающийся, шатающийся, неустойчивый
Түөрэҥнэс дулҕалаах, кута харахтардаах, хаһан да сылыйбат тыбыстымныы уулаах дойду. А. Фёдоров
Кыргыттар сэрэнэн түөрэҥнэс оҥочоҕо киирбиттэрэ. МАС ТК
Төрөппүттэрин балаҕаннарыгар үс түөрэҥнэс атахтаах остуол уонна да атын маллар бааллара. «ХС»

I
барылаа диэнтэн холб. туһ. Байҕал уута барыласпыт, Муора уута булкуспут, Тоҥмут ирбит, отут уорҕалаах Модун дьыл уларыйбыт
Саха фольк. Сэрииһиттэр тыынан сиэтэн харбатан иһэр аттара тыбыыран барыластылар. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор …… мин баарбар соччо кыһамматылар быһыылаах. Чугаспар түһэн барыластылар. И. Сосин
II
даҕ.
1. Биир күдьүстүк, улаханнык харылыы тыаһыыр (хол., уу тыаһа). ☉ Производящий беспрерывный шум, рокот (напр., о воде)
Барылас долгуннар Күннэри-түүннэри Күүгэннии көттүлэр. С. Данилов
Барылас байҕалы барытын оборуох ол улуу дьаалыларга арай остуоруйа Чурумчукута чугаһаа ини. С. Федотов
Барылас балкыыр үрдүнэн кытыл чээл күөҕэ кэчигирэс истиэнэ буолан көстөр. В. Катаев (тылб.)
2. Элбэх буолан кэчигирээбит, үөмэхтэспит, ыксаласпыт, түмсүбүт. ☉ Сосредоточившиеся в одном месте (в большом количестве)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадарааҥҥа сахсаҥнас Бараах үөрэ барылас. В. Чиряев

аат. Уһун синньигэс атахтаах, уһун тумустаах, сиэнэр эттээх кыра хонуу көтөрө. ☉ Кулик полевой (общее название семейства ржанковых)
Онно [Хоро дойдутугар] буолуохтаах барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, тохтообокко чугдаарар туруйа кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Бычылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааһыттар сөкүнү барытын кэрийдилэр. Биир барааҕы кытта чөкчөҥөлөр баалларыттан Васенька биир чөкчөҥөнү өлөрдө. Л. Толстой (тылб.)
◊ Кырбас бараах – саамай кыра бараах. ☉ Белохвостый песчаночник (песочник) (самая маленькая птица семейства ржанковых). Сиэллээх бараах көр эһэ бараах. Таба (тайах) барааҕа – бадарааҥҥа түһэр бараах. ☉ Турухтан большой (птица семейства ржанковых)
Араҥас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүнэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тэҥн. уу барааҕа. Уу барааҕа – уларыйа сылдьар үчүгэй дьүһүннээх бараах. ☉ Турухтан
Манна бааллар: муора хоптолоро, тыыраахылар, уу барааҕын араас көрүҥэ, чөкчөҥөттөн таллан куоҕаска тиийэ. «ХС». Тэҥн. таба (тайах) барааҕа. Хонуу барааҕа – сааскы хатааһын саҕана (ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҕаланыыта) кураанах сиргэ түһэн ааһар бараах. ☉ Ржанка бурокрылая (птица)
Күөх хонуу бэттэх кытыы бадарааныгар халыҥ үөрдээх хонуу барааҕа аймалаһар. И. Гоголев. Ынах барааҕа – дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах. ☉ Хрустан (глупая сивка) (птица). Эһэ бараах – улахан кус курдук бултанар бараах. ☉ Петушок (птица семейства ржанковых)
Хайабытыттан даҕаны эһэ бараах сахсарыйыа суоҕа (өс хоһ.). Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар. И. Гоголев
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС»

1. аат. Буор ууга суураллан тиэстэ курдук сымнаҕас буолбута (хол., күөл кытыытыгар, намыһах сирдэргэ). ☉ Болото, топь
   Бадарааҥҥа ытыыр да, бадараантан барбат баар үһү (тааб.: былдьырыыт). Бу киэҥ толооннор күөгэҥнэс кута бадарааннарын куурдан, үчүгэй оту ыһар буоллар, уйгубыйаҥ тахсыа этилэр. Күндэ
   Микиитэлээх Өлөксөй алаас ууларын бадарааныгар бултууллар. Амма Аччыгыйа
   △ Кыра кир, кир-хох (туохха эмэ сыстыбыта). ☉ Небольшая грязь (прилипшая к чему-л.)
   Владимир Назарович бадараан, быыл буолбут таҥаһын уларытар түгэнэ суох, бириистэҥҥэ тэбиннэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сирэйбин соттуохпун баҕарбытым да, илиим барыта бадараан. Т. Сметанин
   Аттарын өрөҕөтө барыта бадараан буолан, Троевтаах Харыалап ураһа таһыгар бидилгэхтэнэн кэллилэр. Л. Попов
2. даҕ. суолт. Бадарааҥҥа үүнэр, бадарааҥҥа олохтоох. ☉ Болотный, болотистый
   Бадараан үөнэ. Бадараан үүнээйитэ. —Бадараан чыычааҕыттан ураты барыта манна бэйэбитигэр кыстыыр эбит, доҕор! Амма Аччыгыйа
   Болбукта кырыстаах бадараан буорга киһи иэччэҕэр диэри батылла сылдьар буолан хаалла. Н. Павлов
   ♦ Бадарааҥҥа хам тэбис (тэпсилин) кэпс. – баттыы-атаҕастыы, күөнтүү сырыт, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ. ☉ Держать кого-л. в зависимости, в неволе (букв. втоптать в болото)
   Уулаах Уйбаан эргэ олох бадарааныгар хам тэпсиллэн сылдьыбыта. Эрилик Эристиин
   Үҥэн ааттаах Үҥүстэххэ да төһө кыалларынан бадарааҥҥа тэпсиэхтэрэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Иһик бадылҕах бадараан фольк. – батыллыбыт кыайан тахсыбат оборчото. ☉ Губительная трясина, засасывающая свою жертву. [Айыы Дьураҕастай бухатыыр] Ол баран истэҕинэ, ап-чарай оҕуур быатынан сөрүү тардан ылан, иһик бадылҕах бадарааҥҥа түһэрбитэ. Саха фольк. Оборчо бадараан – үктэммити оборон ыла турар бадараан, кута. ☉ Зыбкое болотистое место, трясина
   Уһун тумустаах буолаҥҥын, Оборчо бадараан анныттан Үөнү-көйүүрү булаҥҥын, Үссэнэр этиҥ [Туруйа] кыранан. С. Васильев. Эмтээх бадараан – дьарҕа уонна сүһүөх ыарыыларын эмтииргэ туһаныллар былыык. ☉ Ил, полужидкая грязь, используемая для лечения болезней ревматической природы
   Манна эмтээх бадараанынан дьарҕаны эмтиир сонотуоруй үлэлиир. И. Данилов

I
тос курдук — биллэр соҕус ыйааһыннаах, балачча улахан (хол., дуоһунас). ☉ Довольно значительный, весомый (напр., о должности); тяжёлый, увесистый
Биир суол инсэньиэрэ …… быһа тос курдук дуоһунас ылбыт. Н. Лугинов
Тос курдук ыарахан Чугуун бүүс этэ. М. Тимофеев
Сэрэтии — тос курдук миэрэ. Л. Габышев; тос курдук быһаар — сөптөөхтүк, чуолкайдык быһаар. ☉ Объяснять, разъяснять что-л. чётко, приводя весомые аргументы. Барыны бары тос курдук быһаарар. Тос курдук киһи — олохтоох толкуйдаах киһи; киэмсик киһи. ☉ Основательный человек; высокомерный человек. Тос курдук киһи, эн этэргин өссө ылыныа биллибэт
□ [Мичил] тос курдук киһи, билиҥҥитэ өлөн-охтон биэрэ илик, уот курдук орто үөрэнээччи. Кустук. Тос курдук сыана — үрдүк, ыарахан сыана. ☉ Высокая, дорогая цена. Тос курдук сыаналаах таҥас эбит. Тос курдук тойон үгэрг. — улахан тойон. ☉ Большой начальник
[Чокуурап — генералга:] Баҕар, эн да туһугар тос курдук тойон буолуоҥ, ол эрээри бырастыы гын, миигин старшина бэйэтинэн күүтэр. И. Гоголев. Тос курдук (бааччы) тутун — улахамсый, киэбир; дьоһумсуй. ☉ Вести себя высокомерно; важничать
Нүөмэр хостору Түҥэтэр сололоох Тос курдук туттар Тойомсук администратор. Күннүк Уурастыырап
Чоххоохтон былдьырыыт өлөрөн, Тос бааччы туттуна хаамыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Бэйэм эрэ саҕа, наҥнаһын курдук кыра уҥуохтаах, тос курдук туттан туоталдьыйан хаамар. М. Тимофеев
ср. осм. тос ‘удар головой, рогами’
II
аат., сэтэр. Ким эмэ туохтан эмэ кэһэйэрэ (үксүн тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ То, что кто-л. получает по заслугам в наказание за содеянное
Бандьыыттар эһиги тоскут ити. Н. Заболоцкай
[Вера Семёновна:] Сөп-сөп. Кини тоһо — ол. И. Семёнов
«Сиэхситтэр, бу баар эһиэхэ, тоскут!» — Сэмэн бүлүмүөтүн чыыбыһын баттаата. «ХС»
♦ Тос мааска көр тос II
«Эйиэхэ бу баар, тос мааскаҥ!» — диэт, күүскэ баҕайы көхсүбүн дьөлө аста. БВВ ӨУоӨ. Тос мааһын биэр — кими, тугу эмэ үчүгэйдик кэһэт. ☉ соотв. задать перцу кому-л. [Аһыҥаларга] оргуйбут да ууну кутар киһи тос мааскаларын биэриэ эбитэ дуу. Р. Кулаковскай. Тос мааһын ылла — кэһэйэр, түбэһиэҕэр түбэһэр. ☉ Получать по заслугам за содеянное
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
ср. тув. дош ‘лёд; ледяной’, тюрк. түз ‘прилаженный, настроенный’