аат., кэпс. Оллур-боллур ньуурдаах сиргэ чочоруһан турар боллохтор, быллаардар. ☉ Небольшие бугорки на неровной поверхности
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат., зоол. Күрэҥниҥи бороҥ дьүһүннээх, синньигэс кэдэгэрдиҥи тумустаах, араҕас атахтаах чөкчөҥө көрүҥэ. Дулҕалаах, бадарааннаах сиргэ олохсуйар. ☉ Кулик; бекас сибирский
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Микиитэлээх Өлөксөй алаас ууларын бадарааныгар …… былдьырыыты бултууллар. Амма Аччыгыйа

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, был-, быр- диэн саҕаланар олохторго сыстар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с был-, быр-
Бып-быллыгырас, Тип-тигинэс, Көҕүс көөнньөр, Ис ииримтийэр, Туох да тохтоппото, Өлүү, өһөс үөскээтэ. А. Софронов
Өр-өтөр гымматым, сымыыт баттыы олорор хараҥаччыны харбаан ыллым. Кутталыттан сүрэҕэ быпбыллыгырас. И. Федосеев
Октябрина дьиэтигэр киирбитэ, ийэтэ оһоҕун оттон, дьиэтэ бып-бырылас, ип-итии. М. Попов
Уунан ититиллэр буолан, дьиэтэ бып-бырылас. Р. Баҕатаайыскай

I
барылаа диэнтэн холб. туһ. Байҕал уута барыласпыт, Муора уута булкуспут, Тоҥмут ирбит, отут уорҕалаах Модун дьыл уларыйбыт
Саха фольк. Сэрииһиттэр тыынан сиэтэн харбатан иһэр аттара тыбыыран барыластылар. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор …… мин баарбар соччо кыһамматылар быһыылаах. Чугаспар түһэн барыластылар. И. Сосин
II
даҕ.
1. Биир күдьүстүк, улаханнык харылыы тыаһыыр (хол., уу тыаһа). ☉ Производящий беспрерывный шум, рокот (напр., о воде)
Барылас долгуннар Күннэри-түүннэри Күүгэннии көттүлэр. С. Данилов
Барылас байҕалы барытын оборуох ол улуу дьаалыларга арай остуоруйа Чурумчукута чугаһаа ини. С. Федотов
Барылас балкыыр үрдүнэн кытыл чээл күөҕэ кэчигирэс истиэнэ буолан көстөр. В. Катаев (тылб.)
2. Элбэх буолан кэчигирээбит, үөмэхтэспит, ыксаласпыт, түмсүбүт. ☉ Сосредоточившиеся в одном месте (в большом количестве)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадарааҥҥа сахсаҥнас Бараах үөрэ барылас. В. Чиряев

I
тылыбырай диэнтэн холб. туһ. Тыа саҕатыгар, синньигэскээн тэтиҥнэр салгына да суохха сапсына, тыала да суохха тылыбыраһа турар сирдэригэр, тиийдилэр. Софр. Данилов
Хас да холууптар хайыы үйэ ол аһаҕаһы тула тылыбыраһа сылдьаллара. Ж. Верн (тылб.)
II
даҕ., кэпс.
1. Элбэх, түргэн саҥалаах. ☉ Быстро и много говорящий
Тылыбырас бэйэтэ Тыллыын-өстүүн мэлийбит, Сүүрэр-көтөр да этэ — Сөҥнүк хаамар, дьиппиэрбит. С. Руфов
△ Чэпчэки тыастаах. ☉ Производящий лёгкий шум
Дыргыл тирэхтэриҥ Тылыбырас тыастарынан, Кылбаҥ хоптолоруҥ Кыҥкыл саҥаларынан Эҕэрдэлии көрсөөр, Эбэм, Алланым! Урсун
2. Тохтоло суох тылыбырайа мөхсөр. ☉ Лихорадочно, безостановочно бьющийся, трепещущий
Бып-бырылас, тып-тылыбырас мундулары хаайбыт бастакы туутун төкүнүтэн таһаарда. Н. Босиков
Тыалы кытта тылыбырас, Сиккиэргэ эмиэ тэлибирэс Силигириир сириттэн быраҕыллыбыт Сэбирдэх хачыгырыы куура-хаппыт. П. Дмитриев

аат. Уһун синньигэс атахтаах, уһун тумустаах, сиэнэр эттээх кыра хонуу көтөрө. ☉ Кулик полевой (общее название семейства ржанковых)
Онно [Хоро дойдутугар] буолуохтаах барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, тохтообокко чугдаарар туруйа кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Бычылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааһыттар сөкүнү барытын кэрийдилэр. Биир барааҕы кытта чөкчөҥөлөр баалларыттан Васенька биир чөкчөҥөнү өлөрдө. Л. Толстой (тылб.)
◊ Кырбас бараах – саамай кыра бараах. ☉ Белохвостый песчаночник (песочник) (самая маленькая птица семейства ржанковых). Сиэллээх бараах көр эһэ бараах. Таба (тайах) барааҕа – бадарааҥҥа түһэр бараах. ☉ Турухтан большой (птица семейства ржанковых)
Араҥас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүнэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тэҥн. уу барааҕа. Уу барааҕа – уларыйа сылдьар үчүгэй дьүһүннээх бараах. ☉ Турухтан
Манна бааллар: муора хоптолоро, тыыраахылар, уу барааҕын араас көрүҥэ, чөкчөҥөттөн таллан куоҕаска тиийэ. «ХС». Тэҥн. таба (тайах) барааҕа. Хонуу барааҕа – сааскы хатааһын саҕана (ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҕаланыыта) кураанах сиргэ түһэн ааһар бараах. ☉ Ржанка бурокрылая (птица)
Күөх хонуу бэттэх кытыы бадарааныгар халыҥ үөрдээх хонуу барааҕа аймалаһар. И. Гоголев. Ынах барааҕа – дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах. ☉ Хрустан (глупая сивка) (птица). Эһэ бараах – улахан кус курдук бултанар бараах. ☉ Петушок (птица семейства ржанковых)
Хайабытыттан даҕаны эһэ бараах сахсарыйыа суоҕа (өс хоһ.). Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар. И. Гоголев
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС»

аат.
1. Күһүҥҥү көтөн эрэр кус оҕото. ☉ Молодая осенняя утка (уже летающая или начинающая летать)
Көбүөхтэс көччөхтөөх, Барылас бараахтаах, Бырылас былдьырыыттаах, Дойҕохтуур лоокууттаах, Үөхсэр чөкчөҥөлөөх, Өһүргэс үгүрүөлээх [дойду эбит]. Күннүк Уурастыырап
Күөл уута долгуннурда, Үөр көччөх кэлэн түстэ. Баал Хабырыыс
Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. көсп. Олоххо, үлэҕэ саҥа киирэр эдэр оҕо киһи (дьон). ☉ Молодая поросль, только вступающая во взрослую жизнь (о людях)
Күммүт сирин көччөхтөрө, Күндү көмүс чыычаахтарбыт, Эһиги ыал, дьон буолан, Иэримэ дьиэни тэриниҥ! Суорун Омоллоон
Мин көмүс көччөхтөрбүн сүтэрэммин, Өстөөххө уоттаахтык абарбытым. Эллэй
♦ Көччөх буолан көт — төрөппүттэриҥ дьиэлэриттэн, көрүүлэриттэн, бүөбэйдэриттэн арахсан, олох суолугар үктэн. ☉ Вступить в самостоятельную жизнь, покинуть родительский дом, выйти изпод опеки родителей
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Көрдүм онтон Киэҥ аан дойду кэрэтин. С. Данилов
Хас биирбит олоҕун суола Атын атынын көөрпүт, Көччөх буолан көппүппүт. И. Эртюков. Көччөх гынан көтүт — бүөбэйдээн, улаатыннаран, олох суолугар атаар (ыччаты — үксүгэр төрөппүттэр тустарынан). ☉ Вырастить, выпестовать, поднять, поставить на ноги (ребенка)
Кэлиҥ даа, көччөх гынан көтүппүт Күүстээх-уохтаах уолаттарым. И. Егоров
Кини [эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ.
1. Наһаа толорутук, төһө батарынан ыга симэн. ☉ Очень туго, плотно, битком
Киэһэ эбэм муҥха эмис соботун киллэрэн алтан күөскэ ыгыччы буһарда. С. Маисов
Туумба иһэ саҥа дьыллааҕы бадаарагынан ыгыччы туолара. Айысхаана
Куусапка кыыл этэ ыгыччы тиэйиллэ сылдьыбыта. ПИП ОТ
△ Олус хойуутук, бэйэ-бэйэлэригэр сыста (хол., үүн — от-мас туһунан). ☉ Очень густо, плотно (напр., расти — о растениях)
Балаҕан оннун тула сылын аайы араас сыыс от ыгыччы үүнэр. И. Сосин
Манна урукку холкуос солооһун бааһыналарыгар моонньоҕон ыгыччы үүнэр буолбута ыраатта. «ХС»
Элбэх сыллаах от сатыы дьон киирэн кыайан хаампат гына ыгыччы үүнэн турдаҕына, ханнык да бэйэлээх киһи хараҕа астынар, халтарыйар көстүүтэ. «Чолбон»
△ Элбэхтик, халыҥнык (хол., хаар түһэрин туһунан этэргэ). ☉ Обильно, глубоко (напр., о выпадении снега)
Ааны аһаат, хараҕа саатан чарапчылана түспүтэ: тула туох барыта муус маҥан буолбут, хаар ыгыччы түһэн кэбиспит этэ. Далан
Биир олус халыҥ хаардаах кыһын хаар ыгыччы түһэн, ол былаахы мутугунан тостон, тэрээсэ үрдэ сууллубут. КК
Кыһалҕатыгар, ол күһүн бурдугу охторо сырыттахтарына хаар ыгыччы түһэн кэбиспитэ. БТУоТ
2. Ыга тотор гына, астына тото-хана (аһаа). ☉ Сытно, плотно (есть)
Мин бэйэм дьиэбэр-уоппар сарсыарда тотохана ыгыччы аһыыры сөбүлээччибин. В. Протодьяконов
Ыгыччы аһаан баран утуйарга бардым. ЕМП БС
Ыарыһах ыгыччы аһыа суохтаах, күҥҥэ түөртбиэс төгүл олус топпот курдук аһыахтаах. АВТ ГСЭ
3. Олус күүскэ. ☉ Очень сильно (напр., натопить печь)
Холку бэйэлээх Арассыыйа успуорт кэмитиэтин бэрэстэбиитэлэ В.В. Скоков ыгыччы кыыһыран хаалла, мөҕүү бөҕөтүн мөхтө. ВВ ТТ
«Хата, оҕонньоор, икки сыллааҕыта оһохпун ыгыччы оттон баран сабан хаалларбытым, онон бырылас сылаас дьиэҕэ тиийиэҥ диэбэккин дуо?» — диэбитэ. Георг. Васильев