аат., кэпс. Оллур-боллур ньуурдаах сиргэ чочоруһан турар боллохтор, быллаардар. ☉ Небольшие бугорки на неровной поверхности
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба-, баа- – диэн саҕаланар олохторго сыстар: бап-бааҕынас, бап-барылас, бап-бачыгырас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с ба-, баа-: бап-бааҕынас ‘очень низкий, густой (звук)’, бап-барылас ‘громкий, сильно рокочущий’, бап-бачыгырас ‘очень резкий, трескучий’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньирилэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, титириир ыарыынан ыалдьыбыттыы, тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата, бап-бабыгырас буолла. И. Гоголев
Айаҕын иһэ бап-баллырҕас үөхсүү, тииһин хабырынар тыаһа кыпкычыгырас. Н. Якутскай
Ардах түһэрэ эмискэ күүһүрэн кэллэ, хаппыт буорга түһэр тыаһа бап-барылас, тип-тигинэс буола түстэ. И. Сысолятин

даҕ. Олус хойуу, быыһаарда суох буолан көстөр; элбэх халыҥ үөрдээх (хол., үөр көтөр, сүөһү туһунан). ☉ Многочисленный (напр., о стае мелких птиц, стаде скота)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быдан барбыт бырылас сылгылаахтар, бырах барбыт бырылас ынахтаахтар бу дьон. ПЭК ОНЛЯ I

I
бирилээ диэнтэн холб. туһ. Массыыналар утуу-субуу собуоттанан, көҕүспүттүү бирилэһэ түстүлэр, харахтарын уоттара тула саба барыйан турар хараҥаны силэйбиттии сандаарыҥнастылар. «ХС»
«Москвич», «Волга» массыыналар Бирилэһэн ааспахтыыллар, — Сыһылла сылайбыт атахтар Сайыһа эрэ хаалаахтыыллар. М. Тимофеев
II
даҕ. Биир күдьүс «бирр» диэн эрэр курдук тыастаах. ☉ Издающий равномерный глухой звук
Син бултуйуох курдук эбиттэр да, биһиги дьоммут уулара бэрт — утуйдахтарына муннуларын тыаһа, тыраахтар айаннаан иһэрин курдук, бап-барылас, бип-бирилэс, ньип-ньирилэс. «ХС»

I
1.
сахсаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Өрүс кытыыларынан үөрдүспүт тураахтар аймалҕаны тутаннар сахсаҥнаһа көтөллөрө. Далан
2. Өс киирбэх санааҕар туох эмэ туолбаты оҥороору турун, өрүкүй, кэлбар (хас да эбэтэр элбэх киһиэхэ тутлар). ☉ Заблаговременно суетиться, хорохориться, легкомысленно решаясь на что-л., заведомо неосуществимое
Бандьыыттар соҕурууттан Нестор Каландарашвили этэрээтэ кэлиэр диэри сахсаҥнаһан бараннар мөлтөөн-ахсаан, …… сыҕарыйдар-сыҕарыйан испиттэрэ. Р. Кулаковскай
II
даҕ. Сахсаҥнаан хамсыыр, сахсаҥнаан көстөр, сахсаҕар түүлээх. ☉ Взъерошенный, лохматый
Чыычаах ыллыыр, кэҕэ этэр Чараҥ тыакам кэтэҕэр, …… Бадарааҥҥа сахсаҥнас Бараах үөрэ барылас. В. Чиряев

I
табыгыраа диэнтэн холб. туһ. Саалар сытыы уоттара кылахачыстылар, окуопалар үрдүлэринэн буулдьалар чыбыгырастылар, тоҥ балбаахха түһүтэлээн табыгырастылар. Амма Аччыгыйа
Эмискэ атаҕым анныгар буулдьалар табыгырастылар. И. Сосин
Кини хараҕын аспыта, халлаан өссө да халла илигэ. Биир күрүс ардах таммахтара табыгыраһаллар. «Кыым»
II
даҕ. Табыгыраан иһиллэр, түргэнник «тап-тап-тап» тыаһыыр. ☉ Частый, дробный (стук)
Дьиэ үрдүн диэки туох эрэ табыгырас тыас иһиллибитигэр, кини ытыһын үөһээ нэлэччи туппутунан тэлгэһэ ортотугар ыстаммыта. Софр. Данилов
Быстах ардах тыаһа-ууһа Барылас, табыгырас буолааччы. И. Федосеев
Тиэхиниичэскэй сэкэрэтээр кыыс масыыҥкаҕа бэчээттиир тыаһа тап-табыгырас. «ХС»

аат. Уһун синньигэс атахтаах, уһун тумустаах, сиэнэр эттээх кыра хонуу көтөрө. ☉ Кулик полевой (общее название семейства ржанковых)
Онно [Хоро дойдутугар] буолуохтаах барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, тохтообокко чугдаарар туруйа кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Бычылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааһыттар сөкүнү барытын кэрийдилэр. Биир барааҕы кытта чөкчөҥөлөр баалларыттан Васенька биир чөкчөҥөнү өлөрдө. Л. Толстой (тылб.)
◊ Кырбас бараах – саамай кыра бараах. ☉ Белохвостый песчаночник (песочник) (самая маленькая птица семейства ржанковых). Сиэллээх бараах көр эһэ бараах. Таба (тайах) барааҕа – бадарааҥҥа түһэр бараах. ☉ Турухтан большой (птица семейства ржанковых)
Араҥас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүнэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тэҥн. уу барааҕа. Уу барааҕа – уларыйа сылдьар үчүгэй дьүһүннээх бараах. ☉ Турухтан
Манна бааллар: муора хоптолоро, тыыраахылар, уу барааҕын араас көрүҥэ, чөкчөҥөттөн таллан куоҕаска тиийэ. «ХС». Тэҥн. таба (тайах) барааҕа. Хонуу барааҕа – сааскы хатааһын саҕана (ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҕаланыыта) кураанах сиргэ түһэн ааһар бараах. ☉ Ржанка бурокрылая (птица)
Күөх хонуу бэттэх кытыы бадарааныгар халыҥ үөрдээх хонуу барааҕа аймалаһар. И. Гоголев. Ынах барааҕа – дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах. ☉ Хрустан (глупая сивка) (птица). Эһэ бараах – улахан кус курдук бултанар бараах. ☉ Петушок (птица семейства ржанковых)
Хайабытыттан даҕаны эһэ бараах сахсарыйыа суоҕа (өс хоһ.). Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар. И. Гоголев
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС»

аат.
1. Күһүҥҥү көтөн эрэр кус оҕото. ☉ Молодая осенняя утка (уже летающая или начинающая летать)
Көбүөхтэс көччөхтөөх, Барылас бараахтаах, Бырылас былдьырыыттаах, Дойҕохтуур лоокууттаах, Үөхсэр чөкчөҥөлөөх, Өһүргэс үгүрүөлээх [дойду эбит]. Күннүк Уурастыырап
Күөл уута долгуннурда, Үөр көччөх кэлэн түстэ. Баал Хабырыыс
Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. көсп. Олоххо, үлэҕэ саҥа киирэр эдэр оҕо киһи (дьон). ☉ Молодая поросль, только вступающая во взрослую жизнь (о людях)
Күммүт сирин көччөхтөрө, Күндү көмүс чыычаахтарбыт, Эһиги ыал, дьон буолан, Иэримэ дьиэни тэриниҥ! Суорун Омоллоон
Мин көмүс көччөхтөрбүн сүтэрэммин, Өстөөххө уоттаахтык абарбытым. Эллэй
♦ Көччөх буолан көт — төрөппүттэриҥ дьиэлэриттэн, көрүүлэриттэн, бүөбэйдэриттэн арахсан, олох суолугар үктэн. ☉ Вступить в самостоятельную жизнь, покинуть родительский дом, выйти изпод опеки родителей
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Көрдүм онтон Киэҥ аан дойду кэрэтин. С. Данилов
Хас биирбит олоҕун суола Атын атынын көөрпүт, Көччөх буолан көппүппүт. И. Эртюков. Көччөх гынан көтүт — бүөбэйдээн, улаатыннаран, олох суолугар атаар (ыччаты — үксүгэр төрөппүттэр тустарынан). ☉ Вырастить, выпестовать, поднять, поставить на ноги (ребенка)
Кэлиҥ даа, көччөх гынан көтүппүт Күүстээх-уохтаах уолаттарым. И. Егоров
Кини [эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)