аат. Быраасканы (бырааганы) сөбүлээн иһээччи; бырааска оҥорооччу. ☉ Бражник (пьяница)
Бөһүөлэккэ бааллар: Артекка сылдьыбыт кыыс, ааттаах асчыт дьахтар, кистэлэҥ бырааскаһыт, биир бэргэн ытааччы. Н. Габышев

нареч. 1. (чрезвычайно) уһулуччу; 2. в знач. частицы (лишь, только) эрэ, наар, сыччах; больные доверяли исключительно врачу ыалдьааччылар бырааска эрэ итэҕэйэллэрэ.

былаа диэнтэн атын
туһ. Ис сүрэх кистэллэрэ Элэккэ быламмыттар. С. Данилов
Бу пиэрмэ ынахтара саас өрүс уута быһар сиригэр кытылга киирэн, хойуу талах, иирэ быыһынан быланан аһыыллар. Н. Заболоцкай
[Суордаайап:] Сэрэн итирэн хаалаайаҕын! [Көһөйөөн:] Куттаныма. Тиэхээн бырааска аайы быламмат... В. Протодьяконов

даҕ. Кими эмэ харааһыннарар, долгутар. ☉ Вызывающий в ком-л. сочувствие, приводящий в умиление
Улаханнык таһылыннаҕына Саапка ытыы-ытыы ийэ сүрэҕин бааһырдар курдук, араас уйадытыылаах тыллары саҥарара. Д. Таас
Ньиэмэс улуу хампаһыытара Штраус айбыт ордук уйадытыылаах муусукатын истибит ынах үүтэ эбиллэр үһү эбээт! «Кыым»
Вера Иосифовна кэлэҥҥин эрэйбин-муҥмун чэпчэт диэн бырааска уйадытыылаах суругу суруйбут этэ. А. Чехов (тылб.)

аат. Туох эмэ буоларын, буолуохтааҕын эбэтэр ким-туох эмэ ханнык эмэ хаачыстыбатын бэлиэтэ, сибикитэ. ☉ Признак, примета (по которым можно узнать, определить что-л.)
Кэрэмээһэп куолаһыгар кыйаханар чинчи иһилиннэ. Софр. Данилов
Оттон эн бэйэҥ санааҕар хайдаҕый, ханнык чинчинэн эн үчүгэй ат диигин? А. Сыромятникова
Куобах айанныыр, хотуттан илин диэки сыҕарыйар чинчитэ биллэн барда. В. Титов
Сарсын ардыа суох, халлаан өтөрүнэн да ардыыр чинчитэ биллибэт. КФА СБ
△ Ыарыы биллиитэ, бэлиэтэ. ☉ Внешний признак, внешнее проявление болезни, симптом
Кыысчаан этигэр-сиинигэр араҥ чинчитэ ханан да суоҕа. И. Федосеев
Сүрэҕим-быарым бөҕөх, өлөр диэки ханнык да санаа, чинчи суох. Багдарыын Сүлбэ
Ыалдьыбыт чинчини биллэххэ бырааска тута көрдөрөр наада. ЛЛА АКДС
ср. п.-монг. синдьи ‘исследовать’, монг. шинж ‘форма, вид; признак, примета; свойство’, бур. шэнжэ, тув. шинчи ‘признак’, алт. шиҥжи ‘проверка’

сущ.
быраас (луохтуур)

даҕ.
1. Олус күүстээх, күүрээннээх. ☉ Очень сильный, мощный
Улуу бухатыырдар охсуһаллара уохтаах үһү (тааб.: кыстык, балта). Уохтаах сэрии обургуттан Уйадыйбат уохтанаар, Күүстээх сэрии күтүртэн Көҕүрээбэт күүстэнээр. С. Зверев
Уохтаах тымныы тостон, Уоттаах күммүт ойдо. Күннүк Уурастыырап
2. Уордаах, кырыктаах. ☉ Очень вспыльчивый, горячий, темпераментный
Уохтаах ыт …… баргыйда. Амма Аччыгыйа
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны, уохтаах тыллаахтар, чаҕыл этиилээхтэр бааллар. Н. Габышев
Эдэр-сэнэх эрдэҕинэ уохтаах, күөнүгэр киирэн биэрбит киһиэхэ улахан саллыылаах салайааччынан биллэрэ. «ХС»
3. Хатан (хол., утах, табах); үчүгэйдик тоторор, иҥэмтэлээх, тотоойу (ас). ☉ Насыщенный, крепкий (напр., о напитке, табаке); насыщающий, питательный
Кини туох да олус үчүгэй, уохтаах быраасканы көөнньөрөн бэлэмнээбит этэ. Н. Якутскай
Эһэ этин курдук уохтаах, минньигэс, мааны ас чугаһынан баара буолуо дии санаабаппын. И. Гоголев
Сылгы — бу эмис эт, илиинэн кээмэйдэнэр хаһа, уохтаах кымыс. Багдарыын Сүлбэ
Табах уохтаах буолуута киниэхэ төһө никотин баарыттан тутулуктаах. АВГ ТТБТ
4. Өлгөм үүнүүнү биэрэр, өҥ. ☉ Способный давать богатую растительность, обильный на урожай, плодородный
Уохтаах буору сиэмэ сөбүлүүр, үтүө санаалаах киһини дьон сөбүлүүр (өс хоһ.). Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
Тэллэй күн көрөн сылытар уохтаах, үчүгэй буордаах сири талан үүнэр. УГС ССКОТ

уопутур диэн курдук
Быраастар билиилэрэ үрдээбит, эмтиир уопуттаммыттар. «Кыым»

аат. Ыарыһаҕы барытын көрөр, ыарыыгыттан көрөн тустаах испэсэлиискэ аныыр быраас. ☉ Терапевт
Таня оройуон тэрэпиэп бырааһын ыҥыран аҕалан сүбэлэппитэ. В. Протодьяконов
Таисия Захаровна балыыһаҕа кылаабынай быраас — оҕо бырааһа, тэрэпиэп, харах бырааһа, эрэнгиэҥҥэ түһэрээччи, онтон да атын. Л. Попов
Тэрэпиэп быраас атын нэһилиэккэ ыарыһахха барбыт үһү. «ХС»

туохт. Тостубут, бүлгүрүйбүт уҥуохха гиипсэнэн бэрэбээскэтэ оҥор. ☉ Гипсовать, накладывать гипс
Быраас илиитин гиипсэлээтэ. Луха илиитэ, атаҕа эчэйбитин быраастар гиипсэлээн сытыараллар. М. Доҕордуурап