сыһ. Олус, аһара, наһаа. ☉ Весьма. Быралҕан ыраах
□ Мин тапталлаах Дьокуускай куоратым Ытык куораттартан биирдэстэрэ, Быралҕан былыр Дыгын, Эллэй ураһаларын Буруолара унаарбыт будьуру күөх нэлэмэннэрэ. П. Тобуруокап
Бүтэһик этээскэ, Быралҕан үрдүккэ Үлэтин күүһүнэн, Үлүскэн үөрүүнэн Кыырайан тахсыбыта, Халлаанныын харсыбыта. И. Федосеев
Арай биир эр бэрдэ ыйбытын одуулуур, Араҕас кумахха таалалыыр, уһуутуур, Баламат балыкка, үөрүүгэ кыһаммат, Бааллырар үҥкүүгэ, ырыаҕа кыттыбат, Таптала — кыысчаана быралҕан ырааҕын. М. Джалиль (тылб.). Тэҥн. быраман

даҕ.
1. Ыар содуллардаах, алдьархайдаах, иэдээннээх. ☉ Сопровождаемый бедой, несчастьем; имеющий тяжелые последствия
Былыргы былдьаһыктаах дьылларым Быһылааннаах быраман мындаатыгар Илиэһэй бииһин уустара Илэ тиэстэллэр. П. Ойуунускай
Элэҥнээн истилэр миэхэ харахпар Элбэх үйэлэр: Быһылааннаах былыргы быралыйбыт да сахтар, Умнууга хаалбыт урукку да күннэр. М. Ефимов
Быһылааннаах, былдьаһыктаах, Быйылгы сэрии курдук Сэймэктэһиилээх, силиктэһиилээх Сэриини истэ илигим. Саха нар. ыр. III
2. Олоххо, сырыыга-айаҥҥа эрэйинэн туораныллар үгүс соһуччу түгэннэрдээх, мэһэйдээх. ☉ Со многими приключениями, трудностями
Лев Шейнин, Василий Ардаматскай онтон да атын сэбиэскэй суруйааччылар быһылааннаах айымньыларын утаппыт киһилии умсугуйан аахпыта. М. Попов. Тэҥн. мүччүргэннээх
◊ Быһылааннаах сэһэн — соһуччу араас мүччүргэннээх түгэннэрдээх сэһэн. ☉ Приключенческая повесть (повествовательное произведение). Быһылааннаах сэһэни ааҕарын сөбүлүүр

даҕ.
1. Сараадыйбыт, быластаабыт кынаттаах (көтөр). ☉ С широко распростертыми, готовыми к полету крыльями (о птицах). Даллан хотой
2. фольк. Олус улахан, аарыма. ☉ Весьма крупный, больших размеров
Бу сэттэ Даллан дуолай түгэҕэр Күр үппүн Үктэл уураммын …… Аан Мэгилгэн Аты оҥорторбутум. Саха фольк. Былыырбылыр Быраман былыр Томороон балыктардаах Тоҥуй байҕал уҥуоруттан [Даллан күн күөрэйбитэ]. И. Гоголев
Икки хос бастаах даллан өксөкү …… Дьон сүрэҕин, уоскутан көрбөтөҕө, Тобулу тоҥсуйа олорбута. Эллэй
◊ Даллан (далаҥ) куоҕас көр куоҕас
Аҕыс далаҥ куоҕас Тараах дьаҕыл төбөлөрө Быта курдук бытарыйда, Быста-быста быралыйда. П. Ойуунускай
Ууну үрдүнэн даллан куоҕас хахаара көтөн ааста. И. Гоголев

туохт., фольк.
1. Туох эмэ туһунан сиһилии олохтоохтук норуот уусуран айымньытыгар кэпсээ. ☉ Подробно описывать, рассказывать о чём-л. в произведениях устного народного творчества
Дьүөрэ тылынан түһэрдэхпинэ, Үөрэкөтө үһүйдэхпинэ: Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар Үлүскэннээх үөһээ биис уустара Үөрбэйэ көтөр кэмнэригэр — Аан алдьархай буолла. П. Ойуунускай
2. Тыл алыптаах күүһүгэр эрэнэн кими эмэ алҕаа, алгыста эт. ☉ Благословлять, напутствовать кого-л. словами благопожелания
Үчүгэйгэ үһүйдэҕим буоллун, Ыраҕа ыллаатаҕым буоллун, Дьолго туойдаҕым буоллун! Саха нар. ыр. III
Оҕонньор уотугар кылы быраҕан сыт таһаарда, арыынан сырдырҕатан киһи дэбигис өйдөөбөт тылларынан үһүйэн барда. «ХС»
3. Кими эмэ үөрэт, такай, туохха эмэ уһуйа сатаа. ☉ Обучать, учить кого-л. чему-л.
Үөскээбит миэрэҕэр дьукааххын Үһүйэн үөрэтэ сатаамаар. — Атын сир алааһын ыалларын Үгэһин өрүүтүн ытыктаар. «ХС»

туохт.
1. Күүскэ тарҕан, барыны бары сабардаа (хол., сыт, буруо туһунан). ☉ Насыщать, наполнять окружающий воздух (напр., о запахе, дыме)
Биэрэккэ сытыйбыт балык, түүнүгүрбүт табах сыта тунуйар. Амма Аччыгыйа
Түптэ сыта сири-дойдуну тунуйда, бары сааскы кэрэ сыты барытын баһыйда. Л. Попов
Буруо тунуйан, халлаан да, күн да баара биллибэт, биир кэм бүдүө-бадыа тумарык турар. В. Протодьяконов
2. Элбээн, дэлэйэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, разноситься (напр., о новостях); увеличиваться в числе, заполонять собой что-л. (о ком-л.)
[Туоскун:] Ол сонун обургу сири-сибиири тунуйбут буолуохтаах. Софр. Данилов
Күн диэн тыл Быраман дьыллартан бар-дьоҥҥо тунуйбут. Эллэй
Кумалаан хойдор, тулаайах тунуйар …… амырыыннаах дьыл ааҥнаан кэлэн эрэр буолбат дуо, доҕоттоор! Суорун Омоллоон
Үрүҥ бандьыыттар, сытыган от курдук, улууһу бүтүннүү тунуйан истилэр. В. Протодьяконов
3. Тэнийэн сабардаа, бүрүүкээ (хол., чуумпу). ☉ Заполнять, охватывать собой что-л., устанавливаться повсеместно (напр., о тишине)
[Киэһэ] Туох барыта утуйар, Нуурал, чуумпу тунуйар. Күннүк Уурастыырап
Туох утуйуох — Бары утуйда. Уоскуйуу долгураҥа Бу кэмҥэ тунуйда. Кыраһа к. Халлаан урсуна сабылыннар сабыллан, боруордар боруоран, ыастыйан, борук-сорук тунуйда. МС Т
4. Тарҕанан, элбэх киһиэхэ баар буол, сыһын (дьаҥ, куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Охватывать многих, распространяться (о болезнях, вредных привычках)
[Арыгы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕор-атас тумнубатын, Тумуу-сөтөл тунуйбатын! Күннүк Уурастыырап
ср. бур. тунаха ‘стлаться’, тув. дун ‘засоряться’

аат.
1.
сыл диэн курдук. Саҥата суох дьыл хонугун ааҕар баар үһү (тааб.: календарь). Сут дьылга тураах топпутугар дылы (өс ном.). Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
Эһиги сорох дьыл анды тоҕо ууга түспэтин билэҕит дуо? И. Сосин
2. Хаһаайыстыбаҕа сыл саамай ыарахан кыһыҥҥы кэмэ: сүөһүнү хотоҥҥо аһатыллар, дьон сайыҥҥы хаһаастарынан олороллор. ☉ Самое тяжелое для хозяйства холодное зимнее время года (когда скот кормится в хлеву, а люди питаются летними запасами)
Дьыл да эрдэ, бокуруоп да ыраах (өс ном.). Күһүн аайы биһиги ханнык эмэ баай хотонун буларбыт. Оттон быйыл Амма үрдүк сыырыгар чөкөллөн турар бэйэбит балаҕаммытыгар кыстаабыт дьоллоох дьылбыт этэ. Амма Аччыгыйа
«Тымныйымына... хайа, дьыл даҕаны кэллэҕэ дии», дэһэн чаҕаараллар уонна туох да кыһалҕата суох табахтаан бускуталлар. Н. Якутскай
Кыһыҥҥы кэм муҥа-таҥа, араас күчүмэҕэйи үөскэтэрэ, алдьархайысору аҕалара кэмнээх буолуо дуо!.. Ол иһин норуот, үгэһин быһыытынан, быһаччы кыһын диэбэккэ, дьыл диэн харыстаан ааттааһын сиэринэн эппит буолуохтаахтар. «Кыым»
3. Сыл саамай үчүгэй, итии, сайыҥҥы түбүктээх кэмэ. ☉ Самая горячая летняя пора (для сельскохозяйственных работ)
Сүөһү иитиитэ былыргы кэмҥэ айылҕаттан, хайдах дьыл кэлэриттэн быһаарыллара биллэн турар суол. Саха фольк. Быйыл дьыл эрдэ кэлэн, хаар ууллан, ирэн-хорон, чалбах тахсан, инчэҕэй-хоччоҕой буолан эрэрэ. А. Бэрияк
Онтон куһаҕан, хаҕыс дьыллар буоланнар, соҕотох огдообо дьахтар, күүһэ тиийбэт буолан, оту кыайан элбэҕи оттообот. МНН
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар фольк. - киһи үөйбэтэх былыргы үйэтээҕи кэм саҕана, былыргы кэм өссө анараа өттүгэр. ☉ В глубокую старину, в давние времена (формула-зачин в эпосе олонхо)
Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар …… Алдьархайдаах ааспыт дьылым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар Аан дойду айыллыбыта. П. Ойуунускай
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
Былыргы дьыллар Быралыйбыт быһылааннаах мындааларыгар, Урукку хонуктар Уларыйбыт охсуһуулаах уорҕаларыгар, Эргэтээҕи дьыллар Илбистээх иирээннээх эҥээрдэригэр …… Аан ийэ дойду Ананан айыллыбыта үһү. П. Ядрихинскай. Дьыл аһа - кыһыны быһа сиир, кыһыны туоруур ас. ☉ Продуктовые запасы на всю зиму
Ону ааһан ийэбит суорат оҥорон, кыһыҥҥыга хаһаанар. «Тар диэн дьыл аһа», - диир ийэбит. И. Федосеев
[Кииһилэни] тары кытта булкуйан хаһааннахха, кыһын дьыл аһыгар тэҥнэһэрэ. И. Сосин
△ Быстарыы кэмигэр көмөлтө, өйөбүл буолар ас, бородуукта (кыраны да үөрбүччэ, үлүннэрэн этии). ☉ Дополнительный продукт, который становится подспорьем при нехватке пищи (так говорится на радостях: растянуть - надолго хватит)
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Оччотооҕу, сэрии кэннинээҕи тардыс усулуобуйаҕа ол да - дьыл аһа. Ф. Софронов. Дьылга бар (ыллар) - кыһыҥҥы сүөһүгэ сиэтэр от эбэтэр хаһаас аһылык бүтэн, эстэн хаал, быһын. ☉ Бедствовать в зимнее время из-за нехватки пищи, кормов
Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Кыһын ахсын кыһалҕаҕа бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып кинээс:] Оччоҕо эн ыарыйдаҕыҥ аайы мин дьылга барарым сөп буолсу дии? И. Федосеев. [Хандыы:] Хотоҥҥо чаһы туруора иликпит. [Хаамарап:] Туруоруохха наада, ол чаһы ороскуотунан дьылга барыаххыт суоҕа. А. Федоров. Дьылга ыыт - кыһынын сүөһүгүн, бэйэҕин аһылыга суох хааллар. ☉ Оставлять кого-л. на зиму без пищи, без корма для скота
«Нохоо, - дии тоһуйда оҕонньор уолу, - миигин дьылга ыытыа суох буоллаххына, оҕускун бэйэҥ бааргар эрэ таһаар». С. Федотов. Дьыл оҕуһа миф. - былыргы сахалар итэҕэллэринэн, кыһыны аҕалар сүрдээх улахан оҕус курдук иччи (сыл аайы Хотугу Муустаах байҕалтан тахсар, бытарҕан тымныыны, аччыктааһыны, ыарыыны аҕалар, кыһалҕаны үөскэтэр диэн өйдөнөр). ☉ По старинному якутскому поверью: дух зимы в образе огромного быка (ежегодно выходит из глубины Северного Ледовитого океана и несет с собою холод, голод, нужду, болезни и т. п.)
[Муустаах Байҕал - Өлүөнэ өрүскэ:] Уолум обургу, олуурдаах Улуу дьыл оҕуһа, Аас-майах аргыстанан, Иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, Опсоллоҥ ойоҕостонон …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тымныы Байҕал Омуннаах Чысхааныгар Хорҕойон Торолуйар, Баар дииллэр Дьыл оҕуһа. С. Данилов
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу Дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыысүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
◊ Дьыл оройо - кыһын саамай ортото. ☉ Самая середина, пик зимы
Дьыл оройо чугаһыытыгар тоҕус уон икки чулуу кииһи, түөрт уон кырынааһы, сүүрбэ тииҥи, үс тайаҕы бултааннар өлгөм байанайдаах дьоммут көннөрү ырыа аргыстаах …… киирдилэр. «ХС»
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Дьыл суола - кыһыҥҥы олох-дьаһах, кыһыҥҥы балаһыанньа. ☉ Зимнее житье-бытье, зимние заботы
Аҕыйах ырбыт көлө баарын бурдук быһыытыттан, дьыл суолун оҥостортон ордорон, көҥүллэнэн бэриллибэт. Амма Аччыгыйа
«Хайа, бу бэйэҕит дьылгыт суолунан хайдаххытый?» - «Куһаҕаннык олоробут. Биир уулаах тиҥэһэлээхпит ууга түһэн хаалла». Болот Боотур. Дьыл таҕыс - кыһыны быстарбакка этэҥҥэ туораа. ☉ Перезимовать благополучно (без голода)
Бу тыа быыһыгар тыа быта буолан бытарыйан олорбут саха бу хара дьылҕаны кытта охсуһар күүһэ суоҕа, күүһэ-уоҕа дьылы тыыннаах тахсарыгар эрэ баранара. Күндэ
Дорообо, оо, сылгы чыычааҕа! Доҕоруом, үчүгэй санааҕа: Дьыл тахсан, кэллэхпит баччаҕа. М. Тимофеев. Тэҥн. сыл таҕыс. Дьыл - хонук - 1) кэм-кэрдии олус түргэнник элэҥнээн ааһар, киһи үйэтэ кылгас диэн сөҕөн этии. ☉ Год что сутки (говорят, удивляясь быстротечности времени, тому, как коротка человеческая жизнь)
«Дьыл - хонук»,- диир саха.  Дьыл - хонук: күүппэт эбээт. Уҥуох ыарыыр сыл ахсын. И. Гоголев
Сылтан сыл сыыллар да ааспыта, Дьыл - хонук ылбыта, Уоһах уос - оҕочоон бэйэбит Улаатан сиппиппит. А. Абаҕыыныскай; 2) мүччүрүйбэккэ кэлиэхтээх кэм. ☉ Неминуемо наступающее время (напр., о приходе весны, морозах)
Ол да үрдүнэн дьыл - хонук ыган, Өлүөнэ өрүс барахсан муу-һа хамсыыра субу кэлэн, ыган тыы-нан аххан турар. Н. Заболоцкай. Саҥа дьыл - тохсунньу маҥнайгы күнэ, төгүрүк сыл саҕаланыытын бырааһынньыга. ☉ Новый год
Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх [устудьуоннар олорор сирдэрэ] кыһыҥҥы экзаменационнай сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Санаан кэллим эмиэ мин Саҥа дьылы көрсүүнү, Харыйаны тулалаан Киэһэ мустан түмсүүнү. П. Тулааһынап. Улуу дьыл - төгүрүк сыл улахан өттө, кыһыҥҥы кэм. ☉ У якутов: бо `льшая часть календарного года, зимнее время
Улуу дьыл обургу Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан! Саха фольк. Улуу дьыл обургу Мунду балык миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Кинини [кыһыҥҥы кэми] норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. Тымныы …… улуу дьыл оҕуһа диэн уобарастаан туойаллара. «Кыым». Үөрэх дьыла - оҕолору, устудьуоннары күһүҥҥүттэн саҕалаан сайын саҕаланыытыгар диэри үөрэтии кэмэ (үксүн балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн бэс ыйын бүтэһигэр диэри кэм). ☉ Учебный год
Итиэннэ эн дьаһалгар биир үөрэх дьыла, уон эрэ ый, үс сүүс эрэ хонук баарын өйдөө. Софр. Данилов
Үөрүү-көтүү үрдээн Үөрэх дьыла буолбут. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх дьылын иккис аҥаарыгар грамотаҕа үөрэтэр бириэмэҕэ ылбыт өйдөбүллэрин сааһылаан, кэҥэтэн үөрэтиллэр. КИИ МКТТҮө
тюрк. йыл, жыл