1. даҕ.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх, хантан эмэ удьуордаах. ☉ Имеющий какие-л. корни, принадлежащий к какому-л. роду
   Ытык үүнүү ыччатабын, Төрүт ас төрүөҕэбин: Аҕам араҕас сэлиэһинэй, Ийэм симии хортуоска — Дуолан улуу туймуулардаах этим, Киэҥ кэтит кэскиллэрдээх этим. С. Зверев
   Туохтан туймуулаах, Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргин, …… Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо-бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай
3. Тугу эмэ быһаарар, сүрүн. ☉ Главный, ключевой, решающий
   Чэ, ону чахчы өйдөөх ыччат, туймуулаах түмүккэ кэлэн, көннөрүнүө буоллаҕа. С. Дадаскинов
   Дархан сахалар түүлээх чөмчөкөлөрүн иһигэр туох-ханнык туймуулаах толкуй, сарбыдахтаах санаа буһан маннык түмсэргэ моһуйда? «ХС»
4. аат суолт. Олус суолталаах, кэскиллээх тыл-өс, санаа. ☉ Очень важные, значимые слова, мысли
   Төлкөлөөҕү түөспүттэр, Туймуулааҕы туойбуттар, Хойуккуну хоһооннообуттар. Күннүк Уурастыырап
   [Кырдьаҕас дьахталлар] Ол ыарахан мүнүүтэҕэ, Ол тиһэх сөкүүндэҕэ Тугу эрэ тобулан сүбэлиэхтэрэ, Тугу эрэ туймуулааҕы этиэхтэрэ. Н. Босиков

1. аат.
2. поэт. Уу (үрэх, күөл, муора) ньуура. ☉ Поверхность воды (озера, реки, моря), водная гладь
   Кыырыктыйбыт муора даланыгар Тыал былыт үөрүн мунньар. И. Гоголев
   Үүт үрэх үрүмэтийэр далана Суһумнас саһарҕаны суурайара. В. Миронов
   Муора кыырыктаах даланын үрдүнэн Силлиэ тыал былыты хомуйар. М. Горькай (тылб.)
3. Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура. ☉ Горизонт, видимое пространство
   Уҥуоргута биллибэт уу киэҥ даланыгар бигэнэн, атын борокуоттар уочараттарын көһүтэн лагларыһан олороллор. Амма Аччыгыйа
   Хайа үөһэ, халлаан дириҥ даланыгар Сулуһум сырдаа, сандаар, умай. Р. Гамзатов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. көр даллан
6. Тоҕус сиринэн кудурҕаннаах далан хара халарык буолла да, дьиэтин иһигэр туох баар үбүн-сэбин барытын үүрэн таһааран ый-күн ыһыаҕа оҥордо. ПЭК ОНЛЯ I. Таастан чочуллубут Далан өксөкүгэ Оҕо-аймах мустар, Оонньуу-көр арыллар. ПИ КТ
7. Харса суох, кэрээнэ суох. ☉ Отчаянный, бесшабашный. Далан уол
   ♦ Харах далана көр харах дала
   Киһи хараҕын далана баранан, күөх урсуҥҥа мунар сирдэригэр тиийэн түмүктэнэр. Амма Аччыгыйа
   [Петька] хараҕын далана ыларынан сыһыыга мэччийэ сылдьар сылгылары кэриччи көрүтэлээтэ. Л. Габышев
   ◊ Далан санаа үрд., поэт. - күүстээх модун санаа. ☉ Сильная воля. Далан санааҥ Татыарыйдаҕа эминэ. П. Ойуунускай

1. даҕ. Күн уота түһэн күлүмүрдээн көстөр. ☉ Блестящий, сияющий. Көмүс, алтан ардайдаах Көтө кыынньар кумахтаах, Күкүр хайа кыһыаллаах, Көнө хонуу кытыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Күндэ далай иччитэ Көмүс хатырыктааҕынан Күндүлээрэй диэн, …… Алгыс бөҕөнү бараан, Элэ-была тылын этэн, …… [саха урааҥхай] Олорбут уһун олоҕун Ким билбэтэҕэй? С. Зверев. Биһиги киһибит — кырдьык даҕаны Этиэҕин эттэ диэн — Күн быһаҕаһа айаннаан, Күндэ далайга тиийэн, Даллан куоҕас курдук Умса оонньуу сырытта. С. Васильев
2. аат суолт., түөлбэ. Күөлтэн арахсыбыт, ойуччу сытар уулаах түөлбэ; күөл түөлбэтэ. ☉ Небольшая часть озера, отделившаяся от основного водоема (обычно в результате засухи)
   Сайсары күөлүн илин күндэтин хаба ортотугар уонча анды уста сылдьарыттан Дьэкиим кыһыйа санаата. Болот Боотур
   Буор Холума хоту күндэтиттэн сыыра үрдүк диэн уулаабыттар. КДМ ОККО
   Таас күөлэ диэн сэттэ биэрэстэ усталаах, хас да күндэлээх күөл. «ХС»
   ◊ Күндэ (күөндэ) күөл — дьэҥкэ ыраас уулаах дириҥэ суох күөл. ☉ Неглубокое озеро с прозрачной и чистой водой. Күндэ күөлтэн көлүйэ күөл көтөр үһү (тааб.: уһаат, хомуос). Соҕуруулуур халлаантан Сугул куйаас сыдьаайан Күндэ күөлбүт кытыытыгар Көмүс сомоҕо хатырыктаах Күллүргэччи оонньоото. С. Васильев. Күндэ маҥан — маҥан, ыраас хааннаах. ☉ Белый, без единого пятнышка
   Кириилин күндэ маҥан, олус нарын сирэйдээх Чуураны иһигэр сөбүлүү көрөр. Л. Попов

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов