Якутские буквы:

Якутский → Якутский

бырдахтыы

сыһ. Бырдах курдук; бырдах саҥатыгар маарынныырдыы. ☉ Как комар, по-комариному
Үчүгэйиин, байахсаттай ыллаабыттара, — Нида былдьыры куолаһа соҕотох бырдахтыы тыҥкынаата. Нэртэ

бырдахтаа

туохт.
1. Бырдахтары өлөртөө (үксүгэр дьиэҕэ киирбит бырдахтар тустарынан). ☉ Бить комаров (залетевших в помещение). Дьиэҕэ бырдах туолбут, бырдахтааҥ эрэ, оҕолоор!
2. Бырдахтары бултаан, тутан аһаа (үксүгэр чыычаах туһунан). ☉ Охотиться за комарами, питаться комарами (обычно о птицах)
Айылҕа мөлтөһүөр сокуоннаах: Мөдөөтө буорайар боһуомнаах, Мохсоҕол куһунан өл хабар, Чыычаахтар бырдахтаан аһыыллар. Күннүк Уурастыырап
3. Кумаардары үргүтээри ходьоҥноо, эккин тартар (сүөһү туһунан). ☉ Вздрагивать, чтобы отогнать комаров, гнус (о животных)
Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан туос ыаҕайаҕа ынах ыы сылдьар. Күндэ
Бырдахтаабыт тугуттуу Былаайах ойуоккалыыр. Элбэх туйах тыаһын курдук Эҥсилгэннээх дүҥүр тыаһыыр. В. Лебедев (тылб.)

Еще переводы:

күлүмэннээ

күлүмэннээ (Якутский → Якутский)

туохт. Күлүмэнтэн куттанан биир сиргэ таба турбат, дьигиҥнэс буол (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Проявлять беспокойство, вести себя беспокойно от присутствия слепней (о животных)
Бүгүн хобдох соҕуспут, күлүмэннээн аанньа ыаппатылар. У. Нуолур
Өрүс таас чайдаах тоҕойдоругар бырдахтаабыт, күлүмэннээбит сылгылар киирэн тураллар. Н. Босиков

ходьоҥнос

ходьоҥнос (Якутский → Якутский)

ходьоҥноо диэнтэн холб. туһ. Туруйалар аргыый аҕай ходьоҥноһон, биир сири тула эргийбиттэрэ. Н. Якутскай
Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан, соһуталаан аҕалтыы-аҕалтыы, кирдээх туос ыаҕайаҕа ынах ыы сылдьар. Күндэ
Эппиэт кэлэрин күүтэн, биһиги бүргэс үрдүгэр олорбуппут, звонок тыаһаатар эрэ өрө ходьоҥноһорбут. ЫДЫа

соһуталаа

соһуталаа (Якутский → Якутский)

I
соһут диэнтэн төхт
көрүҥ. Айта иккитэ буолан эрэр. Ол киһибит бүгүн улаханнык диэн соһуталаата. Багдарыын Сүлбэ
«Хайдах утуйаҕын?» — эҥин диэн сахалыы саҥаран [нуучча кыыһа] соһуталаан барбыта. В. Протодьяконов
II
сос диэнтэн төхт
көрүҥ. Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан, соһуталаан аҕалтыы-аҕалтыы, …… ынах ыы сырытта. Күндэ
Аһылыктаах кууллары, бэрэмэдэйдэри күлсэ-күлсэ балааккаҕа соһуталаан киллэрдилэр. Л. Попов
Сорох-сорохтору арыт баттахтарыттан да соһуталыыра. Ч. Айтматов (тылб.)

сэбэһэ

сэбэһэ (Якутский → Якутский)

  1. аат. Сиэлтэн хатыллыбыт быа. ☉ Волосяная (сплетённая из волос конской гривы) верёвка
    Баһылай аргыый аҕай сөтөллө-сөтөллө киирэр, ынах быата быстыбыт сэбэһэни киллэрэн ороҥҥо уурар, сыгынньахтанар. А. Сыромятникова
  2. даҕ. суолт. Сиэлтэн хатыллыбыт. ☉ Сплетённый из конского волоса
    Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан, соһуталаан аҕалтыы-аҕалтыы ынах ыы сылдьар. Күндэ
    Эргэ хомуһуол сонун сэбэһэ быанан ыга курдана турар. Н. Заболоцкай
    ♦ Сэбэһэ буол — сылайан сэниэтэ суох буол. ☉ Сильно уставать, физически обессилевать.
    ср. тув. чеп ‘верёвка (из волоса)’
сахсай

сахсай (Якутский → Якутский)

  1. туохт.
  2. Бураллан эбэтэр өрө туран, адаарыйан көбөөн таҕыс (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Подняться, взъерошиться, встопорщиться (напр., о волосах, перьях, куче сена)
    Анфиса үрэллигэс кугастыҥы араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Габышев
    Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. Оттон түүлэрэ сахсайбыт буоллаҕына, тымныы. «ББ»
    Онуоха бырдах туран сахсайыаҕынан сахсайан баран бырдахтыы ырыатын ыллаан тыҥкынатар. ПНО
  3. Кууран, хатан кумуй, иин-сүт. ☉ Засохнуть, пожухнуть (напр., о траве); зачахнуть, захиреть (о человеке)
    Сандал сайын кэмигэр Сайдан үүммүт Сардаана күөх отторбут Саалырсыйан сахсайда. Е. Иванова
    Буурай солко мутукча Бураллара чугаһаан Саһархайдыыр өҥнөммүт, Сахсайаахтаан эрээхтиир. М. Тимофеев-Терёшкин
    Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр уҥуоҕа сахсайда ини. Н. Якутскай
  4. Олус кууран, хатан ыпсыыгынан арахсыталаа, ат, саахынаа. ☉ Рассыхаться, расшатываться. Уһаат кураанах туран сахсайбыт, тэстэр буолбут
    □ Оҥочобут сахсайда быһыылаах, уу киирэрэ ордук күүһүрдэ. Амма Аччыгыйа
    Сахсайан хаалбыт тэлиэгэ кэп туонан эрэрдии хаахыныы тыаһыыр. С. Федотов
    △ Кууран чэпчээн, көбөн өрө көтөҕүлүн. ☉ Высыхая, разрыхляться, рассыпаться (напр., о почве)
    Курааҥҥа үрүт араҥата сахсайан от кыайан үүммэтэх туорпа, былыык почвалаах ходуһаны саас тыраахтар соһор хотуогунан тартаран чиҥэтии көдьүүстээх. ПАЕ ОС
  5. көсп. Ыһылын, сайҕанан сүт, баран (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Рассеиваться, рассыпаться, разбегаться (напр., о мыслях)
    Кими кэпсиэмий? Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна. А. Софронов
    Сардаҥалаах санааларым Саймаарыйар курааннарга Сахсайан барбатахтар, Сибэкки курдук тахсаллар, Сириэдийэн чэлгийэллэр. С. Васильев
  6. дьүһ. туохт. суолт. Адаарыччы көбөөн тахсыбыт сахсаҕар көстүүлээх буол (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Быть взъерошенным, растрёпанным, лохматым (напр., о волосах, перьях, куче сена)
    Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна, кыыдаа маҥан сахсайбыт баттахтаах төбө быкта. А. Фёдоров
    [Чыычаах] күнү быһа сылайыар диэри ас таһара. Тиһэҕэр ыран түүтэ эрэ сахсайан хаалбыта. И. Сосин
    Бэрт былыр куобах эмиэ ити билиҥҥи тииҥ курдук улахан сахсайбыт кутуруктааҕа үһү. Саха ост. I
    ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — ким эмэ үлаатымсыйбытын, киэбирбитин кэһэт, көрдөөбүтүн биэр. ☉ Сбить спесь с кого-л. — Чэ, бэйэ, куоракка эрэ киирдэрбин хаһыаттаан киэбирбиккин сахсайбыккын саайарым буолуо, — диир Миитэрэй
    Хаһыат сураҕын истэн баран Баабылап киһитин буукса кыһытан биэрдэ. «Кыым». Сарсын сахсайбыттарын саайыахпыт! В. Маяковский (тылб.)
    кирг. сахсай, ср. монг. сагсайх ‘взъерошиться; возгордиться от успехов’, бур. гахсаха ‘рассохнуться’