эриэннээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Моҕотой курдук эриэннэммит бэрэбинэлэри сыыртан түһэртииллэр. М. Доҕордуурап
Уол хатырыктара эриэннэммэтэх сиэрдийэлэри соһуталаан аҕалла. Н. Борисов
Хойуу суурадаһынынан эриэннэнэ ойууламмыт истиэнэни кылааккайдыыгын. «ХС»

ходьоҥноо диэнтэн холб. туһ. Туруйалар аргыый аҕай ходьоҥноһон, биир сири тула эргийбиттэрэ. Н. Якутскай
Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан, соһуталаан аҕалтыы-аҕалтыы, кирдээх туос ыаҕайаҕа ынах ыы сылдьар. Күндэ
Эппиэт кэлэрин күүтэн, биһиги бүргэс үрдүгэр олорбуппут, звонок тыаһаатар эрэ өрө ходьоҥноһорбут. ЫДЫа

1. аат. Сиэлтэн хатыллыбыт быа. ☉ Волосяная (сплетённая из волос конской гривы) верёвка
   Баһылай аргыый аҕай сөтөллө-сөтөллө киирэр, ынах быата быстыбыт сэбэһэни киллэрэн ороҥҥо уурар, сыгынньахтанар. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Сиэлтэн хатыллыбыт. ☉ Сплетённый из конского волоса
   Марба бырдахтаан өрө ходьоҥноһо сылдьар сүөһүлэри сэбэһэ быанан тутуталаан, соһуталаан аҕалтыы-аҕалтыы ынах ыы сылдьар. Күндэ
   Эргэ хомуһуол сонун сэбэһэ быанан ыга курдана турар. Н. Заболоцкай
   ♦ Сэбэһэ буол — сылайан сэниэтэ суох буол. ☉ Сильно уставать, физически обессилевать.
   ср. тув. чеп ‘верёвка (из волоса)’

туохт.
1. Олус тиэтэйэн, көбүөхтэс буола тыын, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, дышать с трудом (от напряжения, сильной спешки)
Сордоҥ баай биһигини субу тутан ылыах киһилии, аҕылаан-мэҥилээн, сирэйэ дьэс алтан курдук дарбайбытынан, бу көтүтэн истэ. Н. Заболоцкай
Арамаан Баһылайабыс, чалбахха-илбэххэ кыһаммакка ыстаҥалаан, быһылаан буола турар сиригэр аҕылаан-мэҥилээн кэлбитэ. П. Аввакумов
Микиитэ түүннэри аҕылаанмэҥилээн тиийэн, «Бүтэйгэ» ойуччу кыстаан олорор Эрдэлиири уһугуннарбыта. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Өрүкүйэн, ыксаан, тыын быһаҕаһынан тыынан кэпсээ-ипсээ (үксүгэр тиэтэйэн бара-кэлэ сылдьан). ☉ Возбужденно рассказывать о чем-л., захлебываясь словами (обычно торопясь, спеша)
Бу хара түөкүннэри туттум! «Сайын оҕуруоттан оҕурсуну даҕаны итинэн буоллаҕына, кинилэр ылбыт эбиттэр», — диэн аҕылаан-мэҥилээн, тэрээсэ үрдүк кирилиэһин өрө соһуталаан таһааран кинилэри [уолаттары] Муссерен атаҕын анныгар умсарыта быраҕаттаан биэрэн баран, узбек оҕонньор тэрээсэ айаҕын бүөлүү турда. Эрилик Эристиин
«Хайа?» — диэтэ кини аҕылаан-мэҥилээн, биир сиргэ өрө тэпсэҥэлии туран. Амма Аччыгыйа
Витя, маарыҥҥытынааҕар ордук аҕылаанмэҥилээн, тыын быһаҕаһынан тыынан, имэ тэтэрэн, сүүрэн киирэн кэпсээнипсээн эппэҥнээтэ. Софр. Данилов

I
1.
көр холбуй. Эмээхсин чааскыга хамыйаҕынан миин хоргунун халбыйан ылаат, таһырдьа өкчөрүс гынна. И. Гоголев
Эбэм омуһахтан сүөгэй халбыйан таһаарда. С. Маисов
Атын биэдэрэҕэ халбыйан ылан ыйаан көрбүппүт, балыкпыт хоргуна биэс киилэ буолла! КН ТДь
2. Тугу эмэ сүр түргэнник, сымсатык туттан, хабан ыл. ☉ Подхватить что-л. Эрдиитинэн халбыйа тутан ылан тыытын иһигэр кэбиһиэҕэ. ПЭК СЯЯ
«Бөһүөлэк ыттара ааһан иһэр куһу халбыйаллар», — дии саныыр Витя. Н. Заболоцкай
Ойбон түгэҕиттэн хас да кыракый мундулар күөрэйтэлээн тахсыбыттарын хапсаҕай илии халбыйа охсон хаарга элиттэ. «Чолбон»
ср. монг. калмах ‘снимать сверху (напр., сливки с молока, жир с супа)’
II
туохт., түөлбэ.
1. Күөрэт (хол., куһу). ☉ Стрелять влёт
Киһим көтөн иһэр куһу, бэл, туоһапканан халбыйан, эр дьон ааттааҕы соһуталыыра. Э. Соколов
2. Кыыл суолун хай. ☉ Перехватить след какого-л. зверя
[Сүөдэрдээх] хомунан, куобаҕы халбыйа хааман, дьиэлэрин диэки эргиллэр буоллулар. А. Кривошапкин (тылб.)

1. аат. Туох эмэ туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕоро. ☉ Крючковатый выступ, ветвь чего-л.. Тордуохтаах мас. / / Туохха эмэ туттарга оннук чочоҕордоох оҥоһук, тэрил (хол., от тардар тордуох). ☉ Орудие с крючковатым концом (напр., деревянный или металлический крюк для снятия со стога пластов сена)
   Кыбыылаах оттон туоҕа тордуоҕунан күтүр улахан тэллэх саҕалары тоҕута тардан тэлимнэтэн ылан, уолаттар дьиэҕэ таһаллара. Далан
   Мэхээс от үрдүгэр ыттан тордуоҕунан оту лөглөрүтэ тардан түһэртээтэ. Ф. Захаров
   △ Туора эбэтэр төттөрү хайыһа сылдьар чочоҕордоох тимир эбэтэр мас тэрил (тугу эмэ иилэргэ, тардарга, холбуурга, тутарга аналлаах). ☉ Железный или деревянный крюк, которым цепляют что-л. [Буор Сүргэй оҕонньор:] Чэйиҥ, тоҕус уолум, хаһабыттан кирилиэстэнэн тахсаҥҥыт, …… тоҕус тордуоҕунан тобулу саайаҥҥыт, үөһээ халтаһабын туруору тардыҥ эрэ. ПЭК ОНЛЯ III
   Хас да саһаан усталаах үтүмэх маһы ойбонтон ойбоҥҥо туһаайан, мууһу аннынан үтэн, ачаахтаах маһынан сүнньүн булларан, тордуоҕунан күөйэ тутан, бэчимэни субуйан муҥханы соһон, икки сэлэнэн айаннаатыбыт. ФВС К
   Торуос тиэрбэстээх уһугун тыраахтар бырысыап холбонор тордуоҕар кэтэрдэн баран, кунуһу сыарҕаттан ньылбы тартаран ыллылар. ИИК СУоҮҮүЫ
   △ Токур быһыылаах көстүү. ☉ Крючкообразная форма
   [Көбүөр отун] эминньэхтэрэ силлиһэ үүнэн, сибэкки кэтэх өттүгэр бөтүүк эрбэҕэһин курдук тордуоҕу үөскэтэллэр. МАА ССЭҮү
2. даҕ. суолт. Токур, баҕыырдыҥы быһыылаах, токурдаах. ☉ Крюкообразный, имеющий загиб, крюк
   Киэҥ эрили алаа харахтаах, күөл сэбири албын кулгаахтаах, тоҕута тардыах тордуох тумустаах, батарыта харбыах баҕыыр тыҥырахтаах, түүн үөһүгэр тыа иһигэр күлэн күһүгүрүүр баар үһү (тааб.: мэкчиргэ). Оттон тымныы ууга бөҕүөрэн хамсыыр-хамсаабат буолбут оҕодьахтар өттүн уһун тордуох мастарынан кытыыга соһуталаабыттара. Далан
   Аҥылыйар дьаардаах айахтаах Адаар тордуох тыҥырахтаах Адьырҕа буола оҕуста. П. Тобуруокап