сов. что бырдаҥалат, тоҕо ыһыахтаа.

несов. что, чем и без доп. ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа; брызгать водой уунан ибиир.

сов. 1. кого-что (покрыть брызгами) саба ибиир, дэлби бырдаҥалат; 2. (начать брызгать) ибиирэн бар, ибиир; забрызгал дождь самыыр ибиирэн барда.

I
1. туохт. Туох эмэ убаҕаһы биитэр бытархайы (илиигэр ылаыла биитэр тугунан эмэ баһа-баһа) ыһыалаа, тугу эмэ бырдаҥалат. ☉ Разбрызгивать, рассеивать что-л. жидкое или сыпучее вокруг, окроплять.
□ Аҕабыыт кылаастары кэрийэ сылдьан сибэтиэй уунан ыһыахтаата. И. Гоголев
Ыһыахха алгыырга кымыһы ыһыахтыыллар уонна иһэллэр. Багдарыын Сүлбэ. Балысхан баалынан ытыллан Баргыйа ыһыахтыы дьалкыллар Күрүлгэн күүгүнүү суугунуур. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Өрүкүтэ, тарҕата ыспахтаа (хол., кыымынан, сардаҥанан). ☉ Выбрасывать, раскидывать вокруг, вверх (напр., искры, лучи)
Кутаа хаппыт маһы өрө салаан бачыгырайар, төлөнүнэн ыһыахтыыр. Н. Заболоцкай
Ыкса киэһэ ырбыт, сылайбыт дьон кыымынан ыһыахтыыр үөлэстээх дьиэҕэ тиийбиттэрэ. В. Тарабукин
Кытаран кыымынан ыһыахтыы сылдьар итии болгуону тимир уһаарар оһохтон тэйиччи төкүнүтэн кэбиһэллэрэ. МАП ЧУу
Чуумпу сырдык сарсыарда Күн толбонун ыһыахтаатын. Чэчир-68
II
туохт. Ыһыахта ыс; ыһыахха сырыт. ☉ Проводить, устраивать ысыах; быть на ысыахе
Урукку сайыннарга ыһыахтыыр үрдүк хордоҕойго биир-биир мустан, элбээн испиттэрэ. В. Иванов
Сарыысса ыһыахтыы да барбыт буоллаҕына көҥүлэ. Лоһуура
Эр дьон бэс ыйыгар уоппускаҕа бараллар, дьиэ-уот тутталлар, ыһыахтыыллар, оттон сайын оттууллар. ПИО ТС

туохт.
1. Күүскэ өрүкүйэр, бурҕачыйар гына өрө көтүт (хол., суол быылын, хаары). ☉ Поднимать, взвихрить (напр., дорожную, снежную пыль)
Ааспыт күһүн …… күүркэнньик «кырыстаах» алааһы ортотунан, күдэн буору күдээритэн, куоракка айанныырбытыгар бу күөл букатын суох этэ. Амма Аччыгыйа
[Тыал] бөһүөлэк ыалын дьиэтин үрдүн хаарын көтүтэн күдээритэр, ханна эрэ тимир оһох турбатыгар иһиирэн сирилэтэр. Н. Якутскай
Сибилигин аҕай сирилэтэн ааспыт холорук, …… буору-сыыһы күдээритэн, өрө ытыллан алыы диэки киирэн эрэр эбит. Болот Боотур
△ Салгыҥҥа киэҥник тарҕанар гына эмискэ өрө көтүт, ыс, күүскэ бырдаҥалат, тоҕо ыһыахтаа (хол., туох эмэ убаҕаһы эбэтэр быыл курдугу). ☉ Развеять, разметать, разбрызгать что-л. жидкое, сыпучее
Кыысчаан чохчойон олорон, чэчигирэччи күлэр уонна ытыһынан ууну сомсон күн диэки ыһан күдээритэр. Н. Лугинов
Биир ыстакаан оруоһу ыһан күдээриппиппэр, чыычаахтар үрэл гынан кынаттара талыбырайа түстэ. М. Доҕордуурап. Киэһээҥҥи ыамҥа ынаҕын ыан эрдэҕинэ, ынаҕы биэдэрэлээх үүтүн тоҕо тэбэн күдээриттэ. А. Федоров
3. Суол быыла, хаар өрүкүйэр гына олус дохсуннук, түргэнник хамсан, сүүр. ☉ Стремительно двигаться вперед, поднимая клубы пыли (снежной, дорожной). Ньургун Боотур обургу айаннаан күдээриппитинэн барда — баччаны истэн баран олоруох киһи буолбатах
Саха фольк. Үс үүт бүтэйи үрдүнэн көтөн күдээриттилэр. Күннүк Уурастыырап
[Чубукулар] субу чугаһынан ойуолаан күдээритэн аастылар уонна хайа чыпчаалын былдьастылар. И. Данилов
4. көсп. Кими-тугу эмэ бэйэҥ эбэтэр туох эмэ нөҥүө үөһэ көтөҕөн бырах, тугу эмэ ылан элээрт. ☉ Приподняв, перекинуть кого-что-л. через себя или что-л. Эргичис гынар да, илиитин киһитин санныгар биллэҕиннэри быраҕан күдээриппитэ эрэ баар буолара. СМН ТС
[Софронов Азизовы] өттүктээн күдээритэр. ВВ ТТ

туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи быраҕаттаа, тамнаа, тох. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. Кукушкин …… эмискэччи тас таҥаһын устан ороҥҥо ыһан кэбиһээт, оһоххо иттэ барар. Амма Аччыгыйа
Маайа …… үргээбит отун ыһан баран ытыһын сотунна. Эрилик Эристиин
Сэбирдэхтээх хаппыт от сыатын хаарга ыспыттар ахан. Н. Борисов
△ Туох эмэ бэрээдэгин кэс, алдьат, үрэй, үрүө-тараа ыыт. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, раскидывая, разбрасывая, растрёпывая
Баттаҕым күдэригин Тыал ыһара харса суохтук. И. Гоголев
Ол эн булуоҥ дуо? Хата, түөрэ чүүччэйэн, барыны бары кыладыапканы биир гына ыстыҥ ини. Далан
Ньукуу эмиэ кэннин хайыспыта: «Эмиэ баттаҕын ыспыт. Куйаас бөҕө. Сынньаныахха». «ХС»
2. Ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа (хол., ууну). ☉ Разбрасывать капли, брызгать, окроплять
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ, кириэһи сууйбут уунан эмиэ ыспыта. Ньирэй өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар былыттар ыаһыран, ыанньыйан, Ыаҕастаах уунан сир түөһүн ыстылар. Эллэй
Илиитин таһынан уутун ыһаат, …… тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
Күөлгэ саба сырсан киирэн, ыаҕаһынан, чаанньыгынан, хортууһунан уу баһан таһааран, уокка ыстылар. «ХС»
3. Сиэмэни буорга биир-биир таммалатан түһэрэн олорт. ☉ Разбрасывая, заделывать семена в почву, сеять, сажать
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Ким да ыспатаҕын, үүннэрбэтэҕин үрдүнэн. Далан
Сииктээх сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
Төҥкөйөн буору хам тутан көрбүтэ — ыһарга сөп буолбут эбит. П. Егоров
Сиэмэ бөҕөнү сиэйэлкэнэн ыспыттара сириэдийэ үүннэ. Нор. ырыаһ. Бааһына, сэрэйбит курдук, кырдал өттө адьас куурбут
Сибилигин да ыспытынан бар. «ХС»
4. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, үрэй (өрөмүөннээри эбэтэр алдьатан). ☉ Разъединять, разбирать что-л. на составные части (в целях ремонта, разрушения). Массыынатын ыһан туруорар
□ [Тайах чуучалатын] ыһан көрбүттэрэ — быһыытын-таһаатын үтүгүннэрэр мас каркааска тиирэ тардыллыбыт этэ. ВПВ ИК
5. көсп. Тугу эмэ (хол., билиини, сонуну) киэҥник тарҕат, биллэр. ☉ Делать известным, доступным многим (напр., знания), доводить до сведения многих (напр., слухи, известия), распространять
Үтүө сигилигин …… Сылдьыбыт ыалым аайы Ырыа гынан ыһыам. Саха фольк. Некрасов «өйдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи» бар дьоҥҥо ыһарга ыҥырар. Амма Аччыгыйа
Санаабытын салгыҥҥа ыһа сылдьар, билбитин биэс сиргэ тарҕатар киһи буолбатах. И. Федосеев
Дьэ, маннык түҥкэтэх сиргэ билиини-көрүүнү ыһа сүүрбэ саастаах Василий Иванович кэлбитэ. «ХС»
6. көсп. Хойуутук төрөө-үөскээ, олус элбээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Заводиться в большом количестве, размножаться, плодиться (напр., о насекомых)
Быт бөҕө ыста, Кумаар бөҕө тутта, Кир бөҕө сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыылара. С. Васильев
Илиим устун кыһыл ымынах ыһан кэбиспит. Хомус Уйбаан
7. көсп. Туох эмэ олохтоммут бэрээдэгин, хаамыытын кэс, тохтот. ☉ Нарушать установленный порядок, прекращать ход, течение чего-л., срывать что-л. Горбачёв Сэбиэскэй Сойууһу аҕыйах сыл иһигэр ыһан кэбиспит үтүөлээх үһү. ЭКС АА
Баайдар …… мунньаҕы ыһан кэбиһэн бараннар, уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Уочараты ыһаайаҕыт, оргууй үмүөрүһүҥ! «ХС». Клавдия Константиновна олоҕун аргыһын сүтэрэр хомолтолоох, аһыылаах кэмигэр, аҕалара сөбүлээн дьарыктаммыт дьарыгын ыһарга санаата буолбатаҕа. «Саха с.»
8. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) буоларга-буолбакка, толкуйа суох, мээнэмээнэ бараа, ыскайдаа. ☉ Тратить бездумно в большом количестве, проматывать (напр., деньги)
Эн этэргинэн, баайбытын барытын киһиэхэ ыһан баран, бэйэбит халлааҥҥа айахпытын атыыһыкпыт дии. А. Софронов
Маннык баҕайыга ким ойох кэлэ тардар үһүө: баайын, үбүн сылдьыбыт сирин аайы ыһан кэбиһэр киһиэхэ. Н. Неустроев
Үстүү сүүһү ыһар үбэ суох киһибин мин. Амма Аччыгыйа
♦ Буор ыспат — саба тутуллубат, кистэммэт, умнуллубат, өтөрүнэн син биир өтөн, биллэн тахсыаҕа. ☉ Не поддаваться чьему-л. негативному влиянию, быть непотопляемым, проявляться, выступать, несмотря ни на что (букв. не засыпать землёй)
Норуот күүһүгэр буор ыспат (өс хоһ.). Туруммут норуот Буор ыспат сүдү күүһүгэр Сүрбүн баттатан Сөҥөн тураммын, Улуу дойдубун санааммын күлүм гынабын. С. Данилов
«Сэрии үрдүнэн буор ыспат» диэн саха өһүн хоһооно баар. Бар дьон, биһиги бары, санаабытын түмэммит, бэйэбит былааспытын көмүскээтэхпитинэ, биһигини ким да, туох да кыайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Итии уунан саба ыспыт курдук — тымныы уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Иванов …… этэтэ бүтүннүү, итии уунан саба ыспыт курдук, дьырылаата. М. Доҕордуурап. Күдэҥҥэ ыс — сир үрдүттэн суох оҥор, букатыннаахтык эс, мэлит, күдэҥҥэ көтүт. ☉ Уничтожить бесследно, стереть с лица земли, изжить, истребить
Өстөөҕүҥ өлүгүн Күдэҥҥэ ыһаргар, Баай-фашист баандатын барыыргар — Туох да күүс эйигин туппатын, Туох да күүс иннигин ылбатын! Эллэй
Муспуту күдэҥҥэ ыһаары Муос, туйах тоһуйа көрсөҕүн. А. Чугунов
Күн-ый (ый-күн) ыһыаҕын (ыһыаҕа гынан) ыс — ый-күн (күный) ыһыаҕа гын (оҥор) диэн курдук (көр ый-күн). [Чаарчахаан Моҕуһу] этин эттээн күн-ый ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Көтөр-сүүрэр Көҥсүгэ оҥордо, Ый-күн ыһыаҕа ыста. П. Ойуунускай
Тыалга быраҕар (ыһар) көр тыал. [Туоскун — Оҕотоойопко:] Мин тылбын тыалга ыспаппын билэр буолуохтаахтар. Софр. Данилов
Тыл да аҥаарын Тыалга ыһаайаҕын! П. Тобуруокап
Тымныы уунан саба ыспыт курдук — <тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Ону истэн Өкүүсэ сык гына түстэ. Эт-этэ барыта тымныы уунан саба ыспыт курдук буолла. Эрилик Эристиин. Ыһар буор (кумах) курдук (кэриэтэ) — олус, ыһыллар элбэх, дэлэй. ☉ соотв. как грязи
Хараан түүннэргэ бырдах, ыһар буор курдук, хойдор. Н. Заболоцкай
Куобах куруутун баар булка киирсибэт. Эмискэ ыһар буор курдук үөскээн элбээн-дэлэйэн ылар. С. Юмшанов
Мэйиктэр олус диэн киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттар, ыһар кумах кэриэтэ үксээбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Ытык ыс — эргэр. 1) улаханнык ыалдьыбыт киһи туһугар көрдөһөн сүөһү хаанын өлбүт сылгы үрдүгэр ыс. ☉ Обрызгивать кровью скота конную скотину, умерщвлённую в качестве жертвы духам за душу больного
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап; 2) кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык, убаастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Уважительно относиться к кому-л. [Маайака:] Биэлэйдэр диигит, үөдэн сах диигит дуу, арай олор кэллиннэр, миэхэ ытык ыһыахтара үһү дуо? А
Софронов. Илиилэрин иһигэр киллэрдэхтэринэ, ытык ыспаттара биллэр. «ХС»
◊ Бурдугу ыс көр бурдук
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Бурдугу ыспыппыт — Үүммүт да үүммүт. Эллэй. Саба ыс — олус хойуутук үөскээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве, плодиться (напр., о насекомых)
Аат харата суккураан, Уолан бардылар көлүкэлэр, Дөлүһүөн хатыыта бэл хатта, Түүлээх үөн саба ыста. Р. Баҕатаайыскай. Ыһар массыына — сиэмэни уонна уоҕурдууну ыһан тарҕатарга аналлаах тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар массыына. ☉ Сельскохозяйственная машина для посева семян и внесения удобрений в почву, сеялка
Улахан бөһүөлэк ортотугар …… Ыһар массыына дьардьамата Ырыттан, Үрэллэн тураахтаата. С. Васильев
Ыһыах ыс көр ыһыах. Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Маннык үчүгэй кэм эргиллибитин кэннэ хайдах ыһыах ыспат буолуохпутуй?! С. Никифоров. Билиҥҥи сахалар саныылларынан, Эллэй Боотур аан бастаан ыһыах ыспыта. ВВЕ СТИ
ср. др.-тюрк. сач, чеч, йас ‘сыпать, рассеивать, разбрасывать’