сыһ. Олус кичээҥитик, тугу да сыыска түһэрбэккэ, барытын туһаҕа таһаарардыы. ☉ Очень бережливо, расчётливо, экономно
Үлэлэрин-хамнастарын, олохторун биир уратыта тугу булбуттарын барытын бычыгыраппакка харамнык таптайан иһэллэрэ буолар. «Кыым»

көр быдараах
Быччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт, Бачыгырас ойуулаах Матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк. Сэттэ сиринэн кэрэниистээх ойуулаах Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Быччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт. Нор. ырыаһ. Чороон айаҕы Чуоҕутан туругуртубут, Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Бырадаах айаҕы Быыгыначчы туруордубут. Н. Степанов
ср. тюрк. бардак ‘стакан’

аат., эргэр. Кымыһы уонна да атын үрүҥ аһы кутарга аналлаах, үөһээ өттүнэн үмүрүк, аллараа өт тө лаппаҕар, хаһан оҥоһуллубут мас иһит, ымыйа. ☉ Деревянный кубок средней величины без ножек для хранения кумыса и других молочных продуктов
Баччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт, Бачыгырас ойуулаах Матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк. Көйөргө кымыһы көҕүөркөҕүөр аайы Күүгүнэччи куттулар …… Матаарчах аайы бааҕынаттылар. «ХС»

аат., сөбүлээб. Ким эмэ тугу эмэ гынарыгар, тугунан эмэ дьарыктанарыгар куомуннаахтара, кыттыгастара. ☉ Сообщники, сопровождающие кого-л., примкнувшие к кому-л.
Хотунан-соҕуруунан тэлэкэчийбит Былас обургу үөрэ-сүүрүгэ элбэҕэр ким да мунаахсыйбат этэ. Е. Неймохов
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
Айылгылаах муудараһынан үөрүн-сүүрүгүн ханна да бычыгыраппакка баһылаан-көһүлээн илдьэ сылдьар тыа кырдьаҕас бөрөтүн курдук. А. Фадеев (тылб.)
♦ Үөр-сүүрүк тардыс (тардын) — биир санаалаахтаргын, куомуннаахтаргын мус, кыттыһыннар. ☉ Привлекать, завлекать своих сообщников, пособников, соучастников
[Бассабыык] хата билигин ханна эмэ тиийэн үөр-сүүрүк тардынан бэйэҕитигэр иһэр да буоллаҕына көҥүлэ. ХКК

аат. Тиискинэн биирдэ ытыран ылар ас, ытырыллыбыт куһуоччук. ☉ Кусочек пищи, который можно взять в рот, откусив однократно, откушенный кусочек
Чааскы чэйи испэккэ, ытырым да килиэби сиэбэккэ, саҥатыттан матан остуолугар олорбут. Э. Соколов
Сампара ытырым да эти айаҕар укпакка, хам аччык утуйар. П. Ламутскай (тылб.)
△ Кыра, дуона суох туох эмэ. ☉ Что-л. в незначительном количестве
Мантан ытырым да оту кыра дьоҥҥо бычыгыраппат. М. Доҕордуурап
Ол эттэн икки ый устата ытырым да саҕа мин айахпар киирбэтэҕэ. Д. Кустуров
◊ Ытырым сыа түөлбэ., харыс т. — кырбас сыа (эһэ киэнэ). ☉ Кусок сала (медвежьего). Ытырым сыа диэн А.Е. Кулаковскай кинигэтигэр киирэ сылдьар

туохт. Улаатан, үүнэн-сайдан иһэн төннөн хаал, буомур. ☉ Остановиться в развитии, росте; вырождаться, хиреть
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, от-мас сиэмэтэ кэҕиннэ. У. Нуолур
Оҕо үлбүрүйбүт ыта кэхтэр. Онон ыты оҕоҕо оонньотор куһаҕан. И. Федосеев. Биир үөр сылгытын хас да уон сыл устата ханна да бычыгыраппакка үөскэтэр буоллаххына, ол сылгы төрүөҕэ кэлин кэхтэр. ҮБНЬТ
△ Хагдарый, күөххүн сүтэр (үүнээйи туһунан). ☉ Терять свежесть, увядать (о растениях)
Аҕыйах түүн хаһыҥныырын кытта от-мас номнуо кэхтибит, көтөр-сүүрэр аҕыйаабыт. Болот Боотур
Ичигэс кыһын буоларыгар от-мас хойутаан кэхтэр. И. Сосин
Күһүөрү бары-барыта кэхтэр, Арай эн өссө тупсан иһэҕин! Сибэккилэр
2. Чэгиэн көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө, эһин-быһын (хол., кырдьан, ыалдьан). ☉ Терять здоровый, цветущий вид, вянуть, увядать (напр., от старости, болезни)
Ийэбит …… туртайан барбыт чанчыгын астара саба түһэн, кэмэ-кэрдиитэ кэлэн, кэхтэн иһэр дьүһүнэ-бодото көстөн олордо. Эрилик Эристиин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс сүктэн кээлтэ. Манна кэлэн кини маа бэйэлээх быыппастыгас эдэр бэйэтэ кэҕиннэ. Н. Заболоцкай. Биһиэхэ этэллэр: «Олоххут айанын Ортолостугут. Аны кэхтэргит эрэ кэлиэ…» Софр. Данилов
3. Кэннигинэн тэй, чугуй. ☉ Отступать назад, пятиться
Андаҕар кэриэспит биһиэнэ: Өлүөхпүт, — кэхтиэхпит кэриэтин. А. Абаҕыыныскай
Боробуос кэннинэн кэхтэ түһээт, дьүккүйэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хорсун дьон диэн — бу олохторун ыар түгэнигэр кэннилэринэн кэхтибэт, алдьархай ааҥнаатаҕына тобуктуу түспэт дьон. ОАП ОТХ
4. Тохтоон, уурайан, бүтэн хаал. ☉ Останавливаться, прекращаться
[Кыргыттар] Кэргэннээх киһи диэбиккэ Кэрэхсииллэрэ кэхтэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор …… бачча улгумнук кэпсэтэн иһэн кэхтэн хаалар сатамньыта суоҕун өйдөөн, куорат олоҕундьаһаҕын ыйыталаһан, онуоха тугу истибитигэр күө-дьаа сэҥээрэн, төттөрү, ыалдьытын симитиннэриэх курдук буолла. П. Аввакумов
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, симээбит эттэригэр куор ымынаҕа тахсан иһэн кэхтэн хаалбыт. «ХС»
5. көсп. Самын, суох буол, сүт-симэлий (үксүн поэзияҕа буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Увядать, утрачивать свое значение, смысл, сходить на нет (обычно употр. в отриц. ф. в поэзии). Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт кэрэкэ тылларым… П. Ойуунускай
Кэрэ ааспат, кырдьыбат, Өлбөт, сүппэт, кэхтибэт. С. Данилов
Саас-үйэ тухары кэхтибэт Саҥаны, кэрэни айыахпыт. Эллэй

туохт.
1. Тугу эмэ ытыскынан эбэтэр туох эмэ хаптаҕайынан чиҥэтэ эбэтэр көбүтэ охсуолаа. ☉ Взбивая или уплотняя, слегка похлопывать что-л. ладонью или чем-л. плоским, шлёпать
Эмээхсин бэриинэтин «таптап» таптайан оронун оҥостон барда. Эрилик Эристиин
Куруусканы уокка эргим-ургум туппахтаат, арыытын төлө охсон ылан хаарга уурда уонна хаары ыга таптайан, уокка туруорда. Амма Аччыгыйа
Кэлэн аҕылыы-аҕылыы, сыттыгын таптайа олордо. Н. Заболоцкай
△ Киһини, сүөһүнү ытыскынан кыра-кыратык охсуолаа (эйэргээн, сөбүлээн, сөпсөһөн о. д. а.). ☉ Похлопывать ладонью кого-л. (дружелюбно, одобрительно и т. д.)
Никита уолун кууһан ылла, күлэ-күлэ санныга таптайда. Н. Лугинов
Ийэтэ ынаҕын моонньун таптайа-таптайа, сэмэлиир. Амма Аччыгыйа
Дуня ынахтарын кэрийэ сылдьан имэрийдэ, таптайда. А. Фёдоров
△ Кыра оҕону утутаары ытыскынан чэпчэкитик охсуолаа. ☉ Слегка похлопывать ребёнка, усыпляя его
[Ийэтэ оҕотун] түҥ-таҥ соһон илдьэн долборукка баттаан, хотуулунан сабан, таптайан биэрэрэ, оччоҕо кини утуйан хаалар этэ. Эрилик Эристиин
Микиитэ дьиэтигэр ньылбыйан тахсан Сэмэни таптайа олорор Өлөксөйгө сибигинэйдэ: «Хотонтон ийэҥ таҕыстаҕына этээр, мин чааркааннарбын эһэ бардым». Амма Аччыгыйа
«[Аҕаҥ] сарсын кэлиэ, кэлиэ», — таһырдьа тыал тыаһыырын иһиллии-иһиллии оҕотун таптайа сытта. Күндэ
△ Арыы оҥорорго арыыттан уутун ыгаары күүскэ охсуолаа, эллээ. ☉ Колотить, ударять, хлопать по маслу, чтобы выбить из него остатки пахты (при сбивании сливочного масла)
Ыстапаанньа арыытын мас кытыйаҕа ыган, таптайан баран, хаҥас долбуурга илдьэн ууран кэбистэ. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Туос оҥоойукка арыыны Томточчу таптайда. С. Васильев
2. Балтанан тимири эллээ, кыстыкка ууран охсуолаа. ☉ Ударами молота придавать металлу какой-л. вид, ковать
Барык-сарык ортотугар Балтааны ууһун Балтатын тыаһа Баллырҕаччы таптайар. П. Ойуунускай
Ыарахан балта, өрө күөрэй, ыстаал үөһүн ыга таптай! Эллэй
Хоодуотап кыстыкка туох эрэ тимири таптайар. С. Ефремов
△ Кыстыкка ууран өтүйэнэн охсуолаан хотуур биитин чарааһат, таһаар. ☉ Наколачивать чем-л., выпрямлять ударами, натачивая что-л., отбивать (напр., лезвие косы)
Хойутаабыт отчут хотуур таптайар тыаһа чабыргыыр. Амма Аччыгыйа
Мин «буускап» диэн баар эрэ хотуурбун саҥа уктаан, үчүгэйдик таптайдым. Ф. Софронов
Уйбаан оҕонньор кыраабыл тииһээн дуу, хотуур таптайан дуу соло булбат. Хомус
3. көсп. Аһы-таҥаһы, баайы, малы мус. ☉ Копить, скапливать, сколачивать имущество, состояние
[Ийэм] булбутун эрэ мин муннум анныгар таптайара. М. Доҕордуурап
Тугу булбуттарын барытын бычыгыраппакка харамнык таптайан иһэллэрэ, күндүттэн күндү, ыарахантан ыарахан дьиэ-уот тэриллэрин, малы-салы, таҥаһы-сабы булунан, дьонтон ордо сатыыллара. «Кыым». Ахсаана биллибэт элбэх сүөһүтэ аһаабытын-иитиллибитин ордугун, Чоочо кур оту сир-сир аайы үрүт-үрдүгэр таптайан иһэр. ЧМА СТ
♦ <Күлэ-күлэ> күллэри таптай көр күл II
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
[Бандьыыттар] барыбытын сиэхтэрэ, күлбүтүн таптайыахтара. И. Никифоров
тюрк. тапта