мадьалдьый диэнтэн холб. туһ. Кылыйбытынан кэлэр Кысхарыйбыт кытыйалар, Чочурдаабытынан кэлэр Чочуруйбут чорооннор, Мадьалдьыспытынан кэлэр Матаҕар матаарчахтар Манна бааллар эбит. П. Ойуунускай

аат. Оһуор, ойуу. ☉ Роспись, узор
Маҥан чараҥ аттыгар Мандаар бичик ойуулаах Матаарчах иһит бараалаата. С. Васильев
Биргинньэхтиир кыылларым Бичиктэрэ дьэргэлгэннээх, Орулуостуур кустарым Ойуулара толбонноох. С. Зверев
Атах суола бичиктэри Ааҕар этим үөрэ, ыллыы. С. Данилов
ср. тюрк. битик, монг. бичик

туохт. Туос иһиккэ түгэхтэ тик. ☉ Пришивать, приделывать к берестяной посуде дно
Саба уган уллуҥахтаан, Мандардыын быһан Бастыҥалыы ойуулаан, Аҕыс бастыҥ матаарчах айахтарга Аҕам биэ этэтинэн Арыылаах кымыһы тартым, Аҕыс аламаҕай айыым аатыгар Айах туттум. Саха сэһ. 1977

көр пааралаах
Синньэлээх, дьэрэкээннээх бэһиэйэхтээх, Матаарчах айах бааралаах, Чороон иһит тускуллаах, Кэриэн иһит кэскиллээх. Саха нар. ыр. II
Кыра сааһыттан сытыытынан, уҥуоҕунан бэйэтин бааралаахтарыттан өндөһүнэн дьоно биир сыл эрдэлээн кыыһы оскуолаҕа киллэрбиттэрэ. В. Протодьяконов
Эн бастыҥ майгылаах бэйэҕэр Бааралаах баарын мин билбэппин. Эллэй

туохт.
1. Туохха эмэ тэҥнээ, маарыннат. ☉ Сравнивать с кемчем-л., приравнивать к кому-чему-л. [Махсыахалыыр суруксут] Маҥан дьоруо атын миинэн баран, Баай хара тыабыттан Байбатахтаан иһэрин Маҥан күммэр бараалыы көрбүт эбиппин. Саха нар. ыр. II
2. көсп. Тугу-эмэни кэккэлэтэн субурут. ☉ Ставить что-л. в ряд, образовывать ряд из чего-л.
Маҥан чараҥ аттыгар Мандар бичик ойуулаах Матаарчах иһит бараалаата. С. Васильев

көр быдараах
Быччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт, Бачыгырас ойуулаах Матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк. Сэттэ сиринэн кэрэниистээх ойуулаах Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Быччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт. Нор. ырыаһ. Чороон айаҕы Чуоҕутан туругуртубут, Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Бырадаах айаҕы Быыгыначчы туруордубут. Н. Степанов
ср. тюрк. бардак ‘стакан’

дьүһ. туохт. Уһаан көстөр толору сирэйгин хантаччы тутун, оннук туттан сырыт. ☉ Ходить, закинув голову назад (о человеке с полным удлинённым лицом)
Мин икки хараҕым үүтэ бүөлэнэн муҥ кыраайбынан сүүрэн моройдум. Софр. Данилов
Боря Мандагаев …… моройбут сирэйдээх, акыллыбыт үрдүк уҥуохтаах уол. Н. Якутскай
Биһиги бэрэссэдээтэлбит …… матаарчах курдук истээх, салбыр уҥуохтаах, моройбут хара бараан киһи. И. Бочкарёв

туохт. Буккуйан, ыгыта убах таан биир ньыгыл маасса оҥор (хол., т и э с т э н и ). ☉ Месить, замешивать (напр., тесто, глину)
Дьиэлээх дьахтар күөһүн өрбүтэ, л э п п и э с к э мэһийэн х о б о рдооххо уурбута, чаанньыгын оргуппу та. Н. Якутскай. Буору мэһийэн араас чорооннору, матаарчахтары, тыыны, тыа кыылларын оҥортууллара. Д ь ү ө г э А а н ы стыырап

аат., эргэр. Матаарчахтан улахан, араас оһуор ойуулаах, ыраас хатыҥы чараас гына таҥастаан оҥоһуллубут былыргы кымыс кутар иһит. ☉ Большой деревянный кубок с богатым узором, изго товленный из ствола молодой берёзы, предназначенный для питья кумыса. Кустук курдук оһуордаах, Чаҕылҕан курдук дьарҕаалаах Маанылаах матаар иһити Бааралыы ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
Матаар улахана сатала суох улахан буолар э бит, балтараа буут кымыс киирэр, симэхтээх, араас оһуор ойуулаах. Багдарыын Сүлбэ
Манна кымыс иһиттэрэ: ымыйалар, чорооннор, балхахтар, матаардар, саар ыаҕастар, сирилэр, с и м и и р д э р у о. д. а. к э к к э л э э б и ттэр. И. Данилов
ср. бур. матаар, монг. бадар, орд. батар ‘чаша’

I
бачыгыраа II диэнтэн холб. туһ. Кэмэ суох элбэх хоруобуйалаах дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
Сотору үүнүүлээх ходуһаҕа бугуллар бачыгыраспыттара. Далан
Халлааҥҥа сулустар тахсан бачыгыраспыттара. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. Үрүт-үөһэ улаханнык хабырыта барар, таһыргыыр (тыас туһунан). ☉ Трескучий (о звуке)
Бачыгырас тыас ортотугар ыһыыхаһыы бөҕө буолбута. Эрилик Эристиин
III
даҕ.
1. Чугас-чугас кэккэлээн турар; бөлөхтөспүт, кэчигирээбит (бэрт элбэх туох эмэ). ☉ Находящиеся близко друг от друга (о множестве предметов), скученный. Бачыгырас дьиэлэр. Бачыгырас бугуллар
△ Элбэх, хойуу; туох эмэ тас өттүн бүтүннүү бүрүйэр (ойуу-бичик туһунан). ☉ Насыщенный, густой; густо покрывающий поверхность чего-л. (об узоре). Бачыгырас ойуулаах матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк.
2. көсп. Ыспыт курдук хойуу, саба ыһыллыбыт (сулустар тустарынан). ☉ Густо усеянный (о звездах)
Үрэх күнү, ыйы, бачыгырас сулустары уутугар сардаҥарда оонньотор буоллаҕа. Л. Попов
Халлаан бачыгырас сулустарын ыйбытым. «ХС»