көр быырпах
«Кырдьык даҕаны, ыалдьытымсах үчүгэй да киһи буоллаҕыҥ», — Эльвира хааһа тэрбэҥнээтэ, быыппах кутан аҕалбыт эмээхсини санныттан бэрт оргууй имэрийэн ылла. Л. Попов
Айгылла кэргэнин этиргэн илиититтэн быыппахтаах чороону эһэ охсон ылан, иһэн киллиргэтэр. Н. Лугинов

аат.
1. эргэр. Ымдааҥҥа эбэтэр быырпахха эбии кутуллар чөчөгөйдөөх ыаммыт эбэтэр кыыймыт үүт тума. ☉ Приправа из парного или кипяченого молока и сливок к ымдаану и быырпаху
Арыы үрдүгэр Аараҕы дагдатыма, Үчүгэй үрдүгэр Мөкүнү көбүтүмэ, Кырдьык үрдүгэр Сымыйаны ытыарыма. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Чөчөгөйдөөх кымыс. ☉ Кумыс со сливками
[Биэ] аҕырыа көмүс эмиийиттэн аһыы курас амтаннаах аарах кымыс айыллар аналлаах эбит. Саха нар. ыр. I
ср. п.-монг. айираҕ ‘кумыс’

туохт.
1. Күн эбэтэр уот сылааһыгар итин, нуктаа. ☉ Греться на солнце, нежиться в тепле от солнца
Баһылай олбуор иһигэр кыстаммыт бэрэбинэлэргэ тахсан сыламнаан олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Ити кэнниттэн күөх кырыска олорон кинилэр [уол эбэтинээн] арыылаах быырпаҕы иһэ-иһэ, күн уотугар сыламныыллара, чыычаах ырыатын, кэҕэ этэрин, күөх тыа суугунун иһиллииллэрэ. Г. Угаров
Оҕолор сөтүөлүүр сиргэ күн уотугар сыламныыллар. СМН АҮө
2. көсп. Сылаанньый; сылааһынан угуттаа. ☉ Становиться мягким, ласковым; согревать своим теплом
Уоскуй, доҕоруом, уоскуй... Биһиэхэ да үрүҥ күн сылаас уотугар сыламныыр олох кэлиэҕэ. М. Доҕордуурап
Норуот айар, уһанар. Ол норуокка бэйэтигэр ананар, Үрдүк үөрүүнэн сыламныыр, Үрүҥ күннүү айхаллыыр. С. Васильев
Сибэкки сытын тыал аҕалла Сыламныы наскыйбыт алаастан. Д. Апросимов

аат. Таҥхалыырга, билгэлииргэ туттуллар тээбирин: үөһэ күөрэччи быраҕан, тиэрэ дуу, умса дуу түһэринэн туох эмэ табыллыан эбэтэр табыллыа суоҕун эрдэттэн билэллэр (хол., хамыйах, ойуун былаайаҕа). ☉ Атрибут для гадания (напр., большая ложка или колотушка от бубна): подбрасывая его вверх, получают ответ — если предмет падает открытой стороной вверх, то желаемое сбудется, в противном случае — наоборот
Төлкөлөөх түөрэҕим, Олбоҕум үрдүгэр Олоро түс эрэ. А. Софронов
Күөнэ маҥан түөрэхпит тэхтиргэ тэптэримэ. Болот Боотур
Түөрэх хайаан даҕаны эмэгэттээх өттүнэн түһүөхтээх. ЧАИ СБМИ
♦ Түөрэҕин түҥнэр — ким эмэ дьолун, кэскилин быс. ☉ Лишать кого-л. счастья, будущего
Ол дойду дьонун Төрүүр оҕотун Түөрэҕин бөҕөтүн түҥнэрдилэр, Кэлэр сүөһүтүн Кэскил бөҕөтүн кэҕиннэрдилэр. Күннүк Уурастыырап
Үлэхпин мэлдьэһэн Түөрэхпин түҥнэрэн, Тоҕо эттиҥ: «Бырастыы, Быралҕан бырастыы!» Сүрэхпэр хараастыы. Чэчир-72. Түөрэх кэбиһэр — түөрэҕи быраҕан инникигин билгэлээн көр. ☉ Строить догадки, предположения, гадать
[Лоокуут:] Төһө дьоллоох сир эбитий — Түөрэхтэ кэбиһэн билиэххэ. Суорун Омоллоон
Арыылаах быырпаҕынан күндүлээн-маанылаан баран, мас хамыйаҕынан түөрэх кэбиһэрэ. Г. Угаров
Байанай кырдьаҕас дьороҕоно сотолооҕуттан күндүлээтэ, ойдоох буурунан түөрэх кэбистэ. Кэпсээннэр
ср. монг. төөрөг ‘предопределение, рок, судьба, удача’, хак. төрик ‘возглас присутствующих при бросании шаманом чашки или ложки’

туохт.
1. Туох эмэ (хол., иһит, дьааһык, хоппо) айаҕын бэйэтин анал хаппаҕынан сап. ☉ Закрывать крышкой, затыкать (посуду, ёмкость, коробку)
Сэмэн атын кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону сабан, хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Бэлэмнэммит быырпаҕы аҕыс-уон чаас устата итии сиргэ ыга хаппахтаан уураллар. КЕФ СТАҮө
Маслянай кырааскалаах бааҥканы салгын киллэрбэт гына хаппахтыырга, кинини сөкүүндэ устата үрдүн аллара гына таҥнары эргитэ тутуллар. ДьХ
2. Туохха эмэ сабыыта, хаппахта оҥор. ☉ Оснащать крышкой что-л., приделывать крышку к чему-л.
Хомуллубат куйаҕы оҥордулар, Хамсаабат хараҕаны саайдылар, Хайдыбат халҕаны хаппахтаатылар, Халбаҥнаабат баҕананы астылар. С. Зверев
3. көсп. Тугу эмэ таска таһаарбакка, биллэрбэккэ кистээ, саһыар. ☉ Скрывать, утаивать что-л., не подавать виду (о чувстве, состоянии)
[Долгунча:] Оттон, кырдьык, кини ньыматын туттуохха буоллаҕа дии. [Клим:] Кэпсээбэт ээ. Хаппахтыы сылдьар, кистиир. Суорун Омоллоон
Ким эмэ, холобур, А.Е. Кулаковскай бэйэтин омугун билинэр иһин турунуутун реакционнай буржуазнай национализм күөрэйиитин курдук көрөн, кини ыллыктаах санааларын саба хаппахтаан, хам тэпсэн суох гына сатааһына киэҥник тэнийбитэ. «Чолбон»
♦ Сааҕын (саба) хаппахтыыр (сааҕын харалыыр) көр саах. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕадьы (өс ном.)

туохт.
1. Утаххын түргэнник ханнараары, убаҕаһы толору омурда-омурда киллиргэччи ис. ☉ Жадно пить большими глотками (обычно для утоления жажды)
Миискэҕэ кутуллубут сылаас чэйи Хабырыыс, харбаан ылаат, түгэҕэр диэри ыймахтаан киллиргэттэ, дьэ хараҕа сырдаата. И. Гоголев
Утаттаххына өрүс сырдык сөрүүн уутуттан көҥүл ыймахтаан ылаҕын. Л. Попов
Уохтаах кымыс утаҕы Ыймахтааммын ханнарбын, Уоттаах төлөн тыллары Ыллыыр-туойар буолларбын. А. Абаҕыыныскай
Былыр быырпаҕы ыал аайы туруоран, киирэ-тахса ыймахтыы сылдьаллара. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Өрө эҕирийэн ыла-ыла ыраас салгынынан түөһүҥ муҥунан тыын. ☉ Глотать воздух широко раскрытым ртом, большими вдохами
Тымныы салгыны ыймахтыы тыыммыттарыгар, эрчимнээхтик хамнаммыттарыгар, улугурбуттара-утуктаабыттара сайҕанан хаалла. Амма Аччыгыйа
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэйи ыймахтыыр курдук тыынабын. Н. Якутскай
О, үчүгэйин ньии, …… тымныы салгыны кыллырҕаччы ыймахтыыр. ФЕВ УТУ
3. көсп. Туох эмэ кэрэни күндүтүк саныыры эккинэн-хааҥҥынан, дууһаҕынан сайа охсон ыл, бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Жадно впитывать в себя что-л. прекрасное, дивное
Онно мин буруйум тугуй? Ол олох кэрэтигэр умсаахтаабытым, эдэр буолуу дьолун ыймахтаабытым дуо? Н. Лугинов
Күнү, күлүмү ыймахтыы Хатыҥ тумулга төннүөҕүм. Үөрбүччэ, үөһэ тыыммахтыы, Өндөл халлааны көрүөҕүм. С. Данилов
Бу үс атахтаах үтүө чороону Үрдүктүк көтөҕөн олороммун, Хайдах эрэ дьол көмүс утаҕын Ыймахтыыр курдук саныыбын. И. Алексеев