туохт. Быыс-арыт бул. ☉ Пролезать, проникать
Быыстаан-арыттаан сылдьар баҕайыбыт ини. Н. Заболоцкай
Ыраахтааҕы былааһын кытаанах режимин быыстаан-арыттаан, сурах-садьык прогимназия да иһигэр өтөн киирэрэ. П. Филиппов

аат., эргэр. Былыр муоһунан тараах оҥорор киһи. ☉ В старину: мастер-косторез, делающий гребни
[Филипп:] Мин тараахчыт этим… Үлэм быыһыгар арыт, дьээбэтийэн, муоһунан сээкэйи оҥорор этим. С. Ефремов

туохт. Оонньоон эбэтэр тэбэнэтирэн (кэтэх санаата суох) тугу эмэ тиэрэни оҥор, эт. ☉ Шутить, озорничать, баловаться; сделать что-л. играючи, в шутку
«Үөннүрбэккэ сыт,- Маайа мичээрдээтэ. - Бу буола [уокка умайан балыыһаҕа] сытан өссө дьээбэтийэр». Софр. Данилов
Мин тараахчыт этим... Үлэм быыһыгар арыт дьээбэтийэн, муоһунан сээкэйи оҥорор этим. С. Ефремов
Биир киэһэ биригэдьиирдэрэ Кириинньэ диэн киһи …… кыратык дьээбэтийэн Нээстэри үтэн-анньан көрөр. М. Тимофеев

туохт., түөлбэ. Туох эмэ икки ардыгар быыс-арыт хааллар, ырыыска оҥор. ☉ Оставлять свободное место между чем-л., среди чего-л.
Тиҥинэс тиэхиньикэ үйэтин Тимир миҥэ тыраахтара Ытыктаан манна эйигин [сэргэни] Ырыыскалаан хааллардаҕа. Саһарҕа
[Маня] былырыын сайын мунньар массыына ырыыскалаабытын тарда сылдьан, соһуччу төбөтө ыалдьыбыта. А. Фёдоров

аат. Туох да быыһа-арда суох курдукка баар кыараҕас аһаҕас, үүт; уустук балаһыанньаттан тахсар суол. ☉ Проход, щель, отверстие; удобный выход из трудного положения. Чэ, бээ, толкуйдуохпут, туох эмэ быыс-хайаҕас көстүө
♦ Быыс-хайаҕас бул (көрдөө) — быыс-арыт бул диэн курдук
Сарсын сүбэлиэх буолбуппут. Кырдьык, быысхайаҕас булан тугу эмэ көмөлөстөр... Р. Кулаковскай
Дайбаарап баппыыска биэрэн, көҥүл сылдьара силиэстийэ барыытын эбии ыаратыыһы, бэйэтэ билинэ сатыахтааҕар куотуна сатыыр быыһы-хайаҕаһы көрдүү сатыаҕа, баҕар, атын да дьоннору кигиэҕэ. М. Попов

туохт. Туох эмэ элбээн, халыҥаан, эбиллэн үксүүрүн ситис. ☉ Добиваться увеличения, возрастания, преумножения чего-л.
Араас тылынан тахсыбыт аныгы кинигэлэри хас күн ахсын бибилэтиэкэ пуондатын хаҥата тураллар. И. Федосеев
Түү курдук чэпчэки хаар тэлээрэн, сири-дойдуну бүтүннүү сабан сытар кыстык хаары хаҥатар. В. Протодьяконов. [Тыва поэта:] Мин Саха сирин ураты айылҕатыттан күүс-уох ыла эрэ буолбакка, билиибин хаҥата кэллим. «Саха с.»
♦ Хармаанын хаҥатар кэпс. — баайын-дуолун элбэтэр, кыаҕырар. ☉ соотв. набивать карман
[Эргиэмсик:] Халбарыйдаллар эрэ хамсаныам, Хармааммын хаҥатан барыам. Р. Баҕатаайыскай
Мин, эн хармааҥҥын хаҥатаары, икки төгүл өлө сыстым. Н. Павлов
Быыс-арыт буллахтарына, үүт-хайаҕас көһүннэҕинэ, [бөртөлүөччүктэр] хайаан да бэйэлэрин хармааннарын хаҥатарга кыһаналлар. «Чолбон»

туохт.
1. Быыс-арыт булан туох эмэ иһигэр киир, билин (сиик, убаҕас, тымныы о. д. а. тустарынан). ☉ Проникнуть, пробраться внутрь чего-л. (напр., о жидкости, холоде и т. д.)
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт, быыһылаан киирэр. С. Никифоров
Маннык кырааскалар солох дьайыытыгар бэриммэттэр, салгын уонна сиик быыһылаан киирэр-тахсар курдук көпсөркөй буола хаталлар. ХОДь
Уу муостаҕа халыйан баран, аанынан саалаҕа быыһылаан киирдэ. Н. Островскай (тылб.)
2. Быыска-арыкка хааллар, ардайдаан кэбис, ардайга хааллар. ☉ Оставлять нетронутым, не задевать, оставлять в промежутке
Табаарыс, эн, дьоллоох киһи эбиккин. Буулдьа эйигин аһыммыт: көҥдөйдөөбүт эрэ. Ис уоргаҥҥын быыһылаан, таарыйбакка ааспыт. С. Никифоров
Биллэрин курдук, бурдугу ыһарга агрегат быыһылаан хаалларар, ситэ ыһыллыбакка хааларын таһаарбат инниттэн, хат сабан ыһаллар. ЭБТ
3. Тарҕан, иһилин (тарҕанара сөбө суох сурах-садьык, кэпсээн о. д. а. тустарынан). ☉ Распространяться, стать известным, проникать (о слухах, разговорах и т. п.)
Кыһыллар пропагандаларын ханан да быыһылаан киирбэт гыныахпыт. А. Федоров. Сүөргү сурах бэл райком сэкирэтээрин кабинетыгар быыһылаан киирбитэ. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. Кыһаллан-мүһэллэн сүпсүгүрүү, түбүк. ☉ Суета (по какому-л. поводу); забота о ком-чем-л.
Бастаан Чоочону Тутар дьулҕаныгар, Мөлтөтөр мөккүөрүгэр Ситиһэр тирэҕэр сылдьыбытым. А. Софронов
Оҕонньор туох-ханнык иннинэ сиэнин аһатар дьулҕаныгар түспүтэ. И. Федосеев
Биһиги тохтуу да соруммакка, …… ааһа барар дьулҕаныгар түстүбүт. «ХС»
2. Быыска-арыкка баар буолбут иллэҥ түгэн (тугу эмэ оҥорорго наадалаах бириэмэ). ☉ Свободное, подходящее для каких-л. занятий время, передышка
Кинилэргэ [кымырдаҕастарга] атын дьулҕан суох буолла - туох да бокуойа суох, сымыыттарын ытыра-ытыра, уйаларын иһин диэки сосуһан бардылар. Суорун Омоллоон
Били дьон кинини кытта сэлэһэр дьулҕаннара суоҕа, аты сэтиилэнэ охсон бараннар, төттөрү тэбилиннэрэ турбуттара. И. Федосеев
3. Туохха эмэ умсугуйан туран тардыһыы, дьулуур. ☉ Настойчивое, упорное стремление к чему-л.
Айсан син биир сүөһү иитэр, от оттуур, мас мастыыр дьулҕана суох киһи буолан биэрбитэ. И. Федосеев
Оттон мин буоллахпына Ураты сонордоһуулаах, Эгэлгэ эккирэтиһиилээх …… Тэйэ сиртэн тэриллиилээх, Туспа дьулҕаннаах булчуппун. С. Зверев
Семен Петрович Данилов олоҕун уонна үлэтин сүрүн дьулҕана инникигэ, кэлэр кэскилгэ дьулуур этэ. СДТА

аат.
1. Туох эмэ быыһа, арыта. ☉ Незаполненная, открытая часть чего-л.
Килиэккэлэр ардайдарынан ньирэйдэр ыйытардыы чоҕул-игил көрөллөр уонна кэбинэн энньэрэҥнэһэллэр. А. Федоров. Түүн түспүт хаһыҥ, мас тротуар ардайдарыгар ирбэккэ, кырыара кылбачыйан сытара. В. Гаврильева
△ Ситэ охсуллубакка, хорутуллубакка хаалбыт сир. ☉ До конца не скошенное или не вспаханное место
Сатаатар, от күрүөтэ тутуҥ, эбэтэр тыраахтар ардайын охсуҥ. «ХС»
Биир, былырыыҥҥы ардай быһыылаах, үрдүк соҕус сир кэлбитигэр, суха дириҥник ылла. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ара ‘межа’
2. Аппа, хапчаан. ☉ Овраг, ущелье. Ол кэннитэн убаҕас мастаах тыа ардайыттан улахан бэриэтчит табаны мииммит киһи тахсан кэллэ. ДСН Т
◊ Ардай аһыы — сиэмэх, адьырҕа кыыл сытыы тииһэ. ☉ Острые клыки хищного зверя
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕо тардан кээһэр. Саха фольк. Күтүр улахан күөрт бөрө, чохчойо түһээт, төбөтүн үөһэ ньолотон, ардай аһыытын ырдьатан улуйда. В. Протодьяконов. Сомуоһуна аҥаар муннугар от өрөһөлөнө сытарыттан, ардай аһыыларын ардьаппытынан, эһэ тахсан кэлбит. И. Бочкарев. Ардай аһыылаахтар (анаҕастаахтар) — сиэмэх, адьырҕа кыыллар. ☉ Хищные звери
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
Дьэ ити кэмҥэ [тымныы, аас-туор күннэргэ] ардай анаҕастаахтар үөр табаны булбуттара. Р. Кулаковскай

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов